سرویس تجسمى هنر آنلاین:کتاب کودکانه "آقا صمد و ماهى سیاه کوچولو" نخستین کتابى ست که لیلى گلستان مترجم و گالرى دار شناخته شده به رشته تحریر درآورده و انتشارات نظر آن را به بازار نشر روانه مى کند؛ چنانکه از نامش پیداست این کتاب نگاهى به اثر معروف "ماهى سیاه کوچولو" نوشته "صمد بهرنگى" دارد؛ لیلى گلستان در عین حال مى گوید: "قصه و به خصوص تصویرسازى هاى منحصر به فرد هنرمند جوان" نعیمه نعیمایى "فضایى متفاوت و نویى براى انبوه خوانندگان آن اثر نوستالژیک پدید مى آورد." به همین بهانه با لیلى گلستان و دو همکار جوانش در خلق این کتاب: نعیمه نعیمایى (تصویرگر این کتاب) و گلریز گرگانى (گرافیست) به گفتگو نشستیم که مثل خود کتاب حاوى لحظات شیرین و خواندنى است.
چه شد که تصمیم گرفتید برای کودکان کتاب بنویسید؟
گلستان: ناشری با من تماس گرفت و گفت قرار است انتشاراتیاش کار خود را آغاز کند (که نکرد) و در ابتدا قصد دارند از اهالی فرهنگ و هنرکه تا کنون کتابی تالیف نکردهاند بخواهند برای کودکان قصهای بنویسند. به او گفتم که تا کنون چیزی ننوشتهام و او پیشنهاد داد که این کار را امتحان کنم. از آنجا که دوست دارم این جور کارها را تجربه کنم، قبول کردم و از همان لحظه، نوشتن این قصه به دغدغه من تبدیل شد.
پس سفارش هم قبول میکنید؟
گلستان: نه، این اولین سفارش بود که تا امروز در زمینه نوشتن گرفتهام. من سه فرزند دارم و در کودکی برای آنها کتاب میخواندم. یکی از این کتابها ماهیسیاه کوچولو بود، همیشه با خودم فکر میکردم وقتی ماهی سیاه کوچولو میرود، حتما صمد دلتنگ ماهی میشود و برای پیدا کردنش باید برود توی رودخانه و بگردد دنبال ماهیاش. و این پسزمینهٔ فکری تبدیل به یک ایده شد ومن این ایده را پرداخت کردم، مثلا فکر کردم که بهتر است صمد با همان کلاه و عینک و شال گردن معروفش به آب بزند. او پس از رسیدن به دریا با ماهیان بسیاری آشنا میشود و یکی از آنها او را به مکانی راهنمایی میکند که ماهی سیاه کوچکی در آن نشسته است. ماهی سیاهکوچولو نیز غمگین است و دلش برای صمد تنگ شده است. داستان به همین سادگی است، هیچ پیام یا تعهدی در داستان نیست. پس از چند بار بازنویسی به این نتیجه رسیدم که داستان مطابق میلام شده، داستان کوتاهی که تصویرگری خاصی را طلب میکرد.
انتخاب داستان ماهیسیاه کوچولو به این دلیل بود که این کتاب صمد بهرنگی را جزو بهترین کتابهای حوزه کودک میدانید که تصمیم گرفتید ادامهاش دهید؟
گلستان: نه من ماهیسیاه کوچولو را بهترین کتاب نمیدانستم اما به هر حال این کتاب بسیار شناخته شده است، از ابتدا هم استقبال خوبی از آن شده بود و تصویرسازی فرشید مثقالی از آن هم جزو بهترینها بود. در همه این سالها شاهد این بودیم که این کتاب تا چه اندازه مورد توجه قرار گرفت تا آنجا که وسایل مختلفی با تصویر ماهیسیاه کوچولو به بازار آمده، مثل تی شرت و کیف و ماگ قهوه و خیلی چیزهای دیگر. این کتاب نمادی از کتاب کودک در کشور ماست و همه کودکان چند دهه گذشته آن را میشناسند.
ظاهرا دوست داشتید که کتاب متفاوت تری نسبت به سایر کتابهای کودک کار کنید؟
گلستان: تصمیم نداشتم کار متفاوتی انجام دهم. این تنها یک ایده بود که در لحظه شکل گرفت. شاید میخواستم کاری کنم که همهٔ این داستانهای دستگیری صمد به دست ساواک یا اینکه صمد شنا بلد بود اما سرش را زیر آب کردند را کنار بگذارم و بگویم صمد خودش رفت توی آب تا به سراغ دوستی برود که خودش آن را خلق کرده بود. این سوژه به نظرم بامزه بود و بعد فکر کردم که این کتاب باید تصویر سازی خاص شود.
برای تصویر سازی سراغ چه کسانی رفتید؟
گلستان: فکر کردم بهترین تصویرگر خود آقای مثقالی است که قبلا این کتاب را کار کرده است. تماس گرفتم و آقای مثقالی گفتند که سالهاست تصویرگری نکردهاند و نمیتوانند این پیشنهاد را قبول کنند. بعد فکر کردم که به آقای عباس کیارستمی پیشنهاد این کار را بدهم. نقاش بودن آقای کیا رستمی برای خیلیها شناخته شده نیست. ایشان نقاشیهای فوق العادهای با مداد رنگی دارند. پس به آقای کیارستمی زنگ زدم و گفتم که یک قصه دارم ودلم میخواهد شما تصویر کنید. درباره قصه سوال کردند و من قصه را برایشان ارسال کردم. با خواندن قصه به من گفتند که میخواهند روی آن کار کنند زیرا قصه را بسیار دوست داشتهاند. گفتند دارند به سفر میروند و پس از سفر به من خبر خواهند داد. پس از بازگشت به من گفتند که چند سی دی از تصاویر زیر دریا با خود آوردهاند و حتی به آکواریوم شهرهایی که سفر کردهاند هم سر زدهاند، پس قرار شد سی دیها را با هم تماشا کنیم و ببینیم چکار باید کرد. یکی دو هفته پس از دیدن فیلمها به من گفتند که فکر میکنند پس از این همه سال که بیشتر عکاسی کردهاند تا نقاشی نمیتوانندآن جوری که دلشان میخواهد نقاشی کنند. درک کردم که آقای کیارستمی چه میگوید زیرا هر کاری تا امروز ایشان انجام داده است درجه یک بوده و نمیخواهند کاری را شروع کنند که در این حد از کیفیت نباشد. پس با تاسف پذیرفتم. بعد خوشبختانه با کتابی آشنا شدم که مجموعه نقاشیهایی درباره حیات وحش بود. از تصاویر کتاب بسیار خوشم آمد، به دنبال هنرمند کتاب گشتم، او را پیدا کردم و متوجه شدم که او هم از جنس خود من است و از انجام دادن کارهای عجیب روی گردان نیست و جسارت تجربههای جدید را دارد زیرا اگر اینطور نبود حاصل کار به این شکل درنمیآمد. او شروع به کار کرد و به نظر من مدیومی که برای این کار انتخاب کرد از همان ابتدا باعث شد به این نتیجه برسم که چه خوب شد این هنرمند جوان را پیدا کردم. مدام با هم در تماس بودیم و مرا در جریان روند کار قرار میداد و من هر هفته کارهای تازهاش را میدیدم تا اینکه کار تکمیل شد. فکر میکنم این کتاب بیش از آنکه کتاب من باشد کتاب خانم نعیمه نعیمایی است زیرا تصاویر کتاب خیلی خاص است. همان طور که گفتم قصه کتاب یک ایدهٔ بامزه است، و تصاویر ایشان است که کتاب را برای بزرگترها و بچهها جالب میکند.
خانم نعیمایی کتابی را که خانم گلستان دیدند و از آن خوششان آمد چه بود؟
نعیمایی: کتابی است که از آثار نقاشی من چاپ شده است. نمایشگاهی داشتم به نام رویاهای پیش از انقراض که در گالری حنا برگزار شد. یکی از نقاشیهای این مجموعه داستانی است که در آن خودم به همراه دو لاکپشت زیر آب هستم. آن نقاشی که آن هم از روی عکس کار شده است زیر آب اتفاق افتاده است. یک نمایشگاه محیط زیست هم بود که این کار لاکپشت در قطعی به بزرگی یک دیوار به نمایش درآمد که فروخته شد و به عنوان نماد کنوانسیون رامسر انتخاب شد و الان در ورودی هتل رامسر نصب شده است. این از باب آشنایی من و خانم گلستان بود. چون داستان خانم گلستان هم زیر آب میگذشت از این کار خوششان آمد و فکر کردند که من میتوانم برای این کتاب به ایشان کمک کنم.
شما چه خواندهاید؟
نعیمایى: من مجسمهسازی خواندهام اما بیشتر نقاشی میکنم و تا پیش از این کتاب، تصویر سازی نکردهبودم. البته این کار با آنکه مدیوم دیگری است اما از مسیر کاری من دور نیست. من پیش از این از روی عکس نقاشی کردهام و الان مستقیم روی عکس کار میکنم.
چه شد که این شیوه را به عنوان تصویرسازی این کتاب انتخاب کردید و تصمیم گرفتید از عکس در کارتان استفاده کنید؟
نعیمایى: خانم گلستان که با من تماس گرفتند تا این کار را انجام دهم، ابتدا کار را برایم توضیح دادند سوال کردند که آیا میتوانم تصویرسازی این کتاب را انجام دهم؟ گفتم راستش تا امروز تصویرسازی نکردهام گفتند خوب امتحان کن. در واقع ایشان به من اعتماد کردند و قرار شد من تصویرگری را تجربه کنم. کتابی درباره تصویرگری داشتم، کارهارا نگاه کردم و به این نتیجه رسیدم که اگر بخواهم کاری انجام دهم بهتر است شبیه کار دیگران نباشد و در روال کاری همیشگی تصویرگری نباشد. تصمیم گرفتم از فرصتی که پیش آمده استفاده کنم. زمانی یک ماهه از خانم گلستان گرفتم تا ایده اولیهام را امتحان کنم. در این فاصله ماهی سیاه کوچولو و زندگینامه صمد بهرنگی را خواندم تا با فضا آشنا شوم. بعد با عکسهای صمد مواجه شدم و واقعیتی که در داستان وجود داشت مرا تحت تاثیر قرار داد. به این فکر کردم که اگر بخواهم کاراکتری طراحی کنم ترجیح میدهم یک نکته مستند از صمد در این کار وجود داشته باشد. وقتی خانم گلستان عکسی از صمد برایم فرستاد و گفت میخواهد کاراکتر من شبیه آن عکس باشد، تصمیم گرفتم که کل کار را واقعی کار کنم و به جای نقاشی از کاراکترم عکس بگیرم. در میان دوستان گشتم و یک داوطلب خوب به نام فرامرز باباخانی پیدا کردم که در واقع پس از گریم خیلی به صمد شبیه شد. بعد تصمیم گرفتم حال که داستان زیر آب است کل پروژه را مانند داستان به زیر آب ببرم. البته همه اینها برای تست بود. یک باکس ساختم و دوربین را زیر آب بردم و یک سری از صمد زیر آب عکاسی کردم. نکتهای راکه در داستان خیلی دوست داشتم این بود که صمد با کلاه و شالگردن و لباس زیر آب بود. ما صمد را به همین شکل زیر آب بردیم و از او عکاسی کردیم. البته نتیجه چندان رضایت بخش نبود چون بار اول بود و مشکلاتی هم حین کار پیش آمد. حضور فیگور با لباس نوعی بیوزنی ایجاد میکند که من آن را میخواستم. در مرحله بعد با استفاده از مجسمهسازی یک سری عناصر حجمی ساختم تا در زیر آب از آنها استفاده شود.
پروژه چقدر طول کشید؟
نعیمایى: یک بار در اسفند۹۲ به شکل کامل انجام شد و برای چند صحنه هم بیرون از آب عکس گرفتم.
حجمهایی که ساختید چه چیزهایی بود و چه تعدادی بود؟
نعیمایى: ابتدا فکر میکردم از حجمها خیلی استفاده کنم اما در روند ساخت پروژه به مرور به این سمت رفتم که از عکسهای طبیعی بیشتر استفاده کنم. بنابراین تنها لاکپشت و ماهی ساخته شدهاند و در یکسری از تصویرها مرجانها ساخته شدهاند، اما درنهایت اینطور نیست که کتاب را ببینید و فکر کنید من از حجم استفاده کردم. بیشتر کار فتومونتاژ است و بیشتر از عکسهای طبیعی استفاده کردم.
پس در نهایت حجمهایی که ساختید ماهی و لاک پشت بوده است؟
نعیمایى: به جز صمد، ماهی و لاک پشت را ساختم. و سعی کردم ماهیای که کار میکنم شباهتی به ماهی آقای مثقالی نداشته باشد و البته خیلی هم متفاوت نباشد تا بیننده حسی که به ماهی آقای مثقالی داشته است را از دست ندهد.
بعد چه شد؟ ناشر که بود؟
نعیمایى: ناشر قرارشد نشر تظر باشد. پس یک جلسه گذاشتیم و کار را دیدند. و من خوشحالم که نتیجه کار برای خانم گلستان و آقای بهمنپور رضایت بخش بود.
گلستان: نکته مهم این است که خانم نعیمایی هیچ ابایی از تجربههای مختلف ندارد. من جسارت او را دوست دارم و معتقدم که هر هنرمندی باید این جسارت را داشته باشد.
نعیمایی: نکته مهم دیگر این است که خانم گلستان مرا محدود نمیکرد. وقتی کار را به خیلیها نشان میدادم به من میگفتند که این خیلی متفاوت است مطمئنی میخواهی این جوری کار کنی؟ اما به خانم گلستان که نشان میدادم میگفتندهمین را ادامه بدهم و استقبال میکردند.
در حال حاضر نتیجهٔ کار فتوکلاژ محض است یا رنگ هم روی آن آمده است؟
نعیمایى: با ابزار فتوشاپ روی خیلی از قسمتهای این پروژه کار شده است. اما بیشتر کار فتوکولاژ است.
با دوربین زیر آب کار کردید یا با دوربین خودتان؟
نعیمایى: برای بار اول با دوربین خودم کار کردم و در سری دوم از دوربین زیر آب استفاده کردیم.
گلستان: نورپردازی بیرون از آب خیلی جالب از کار درآمده است. از درون آب نوری را که از بیرون آب تابانده میشود پیداست و نعیمه این را خیلی قشنگ در آورده است.
نورپرداز حرفهای آوردید؟
نعیمایى: همه را خودمان تجربه کردیم. البته کار مشکلات بسیاری داشت. من همه چیز را تنظیم کرده بودم. نورها را نیز چیده بودم و همه کارها بیرون با علامت من از زیر آب انجام میشد.
چه کسی گرافیک کتاب را انجام داد؟
گلستان: گرافیست را آقای بهمنپور مدیر نشر نظر معرفی کردند. که انتخاب بسیاردرستی بود. چون خیلی زود قضیه را گرفتند و در واقع ما را درک کردند. درک این خل خل بازی کار هرکسی نبود!! خانم گلریز گرگانی خیلی ساده و بدون ادا اطوارهای گرافیک امروزی کار را انجام دادند.
گلریز گرگانی: من کوچکترین نقش را در این کتاب دارم چون مراحل طولانی برای این کار طی شد و من در آخر کار به این مجموعه پیوستم. من تصویرساز کتاب کودک و گرافیست هستم و تهیه و ساخت این کتاب برخلاف اغلب کتابهایی که در این مدت تجربه کردم، جور دیگری بود. چون مثلا هیچ وقت نویسنده خودش را با تصویرگر هماهنگ نمیکند، یا تصویر ساززیر بار حرفهای نویسنده نمیرود و ناشرهم به حرف هیچ کدام گوش نمیدهد!!. در واقع هر کسی کار خودش را میکند. اما این کتاب کاملا متفاوت است و نویسنده، گرافیست، تصویرساز و ناشر همگی به حرف یکدیگر گوش کردند و مدام گفتوگو میکردیم.
گفتید ویژگی این کار این است که تصویرسازی آن با عکس است.
گرگانى: بله، قبلا هم تصویرسازی با عکس وجود داشته ولی به این شکل که مانند تئاتر همه چیز صحنهآرایی شودبرای یک کتاب، نبوده است. تصاویر این کتاب خیلی پر نقش است و همه عناصر با جزییات در تصویرها دیده میشود. به همین دلیل سادهترین گرافیک را برای آن در نظر گرفتیم تا تصویر خراب نشود و خیلی دقت شد که متنها و تصاویر با هم جور دربیاید. من و تصویرساز کاملا با هم تعامل داشتیم.
گلستان: من هم با تصویر ساز تعامل زیادی داشتم و جاهایی با اینکه تصویر با متن هماهنگ نبود، به دلیل اینکه تصویر زیبا بود متن را کمی تغییر دادم. یک بار در داستان، صمد باید روی پشت لاک پشت مینشست و من دیدم نعیمه صمد و لاک پشت را دست به دست هم داده است و آنقدر این تصویر زیبا بود که من هم متن را تغییر دادم. در این کتاب همه چیز دموکراتیک بود همه ما حرف یکدیگر را شنیدیم. تصویرها در روز رونمایی به صورت عکس قاب شده در گالری گلستان نمایش داده میشود و همه میتوانند اصل اثار رامشاهده کنند. در مورد ناشر نیز باید بگویم، خیلی من و قصه را درک کردندو وقتی قصه را خواندند استقبال کردند و گفتند هر کاری از دستشان ساخته است انجام میدهند.
گرگانی: نکته جالب در مورد این کتاب این است که کتاب ماهی سیاه کوچولو با تصویرسازی فرشید مثقالی را هم نشر نظر منتشر کرده، و حالا ادامه ماهی سیاه کوچولو را هم همین نشر انجام میدهد.
شما کدام کتاب را بیشتر دوست دارید؟
گلستان: آقای مثقالی استاد هستند و اصلا نمیتوان این دو کتاب را از لحاظ تصویر سازی با هم مقایسه کرد. دو مدیوم کاملا متفاوت دارند. کسانی که این کار جدید را دیدند به علت بدعتی که در آن هست دوستش دارند. قصه ماهی سیاه کوچولو باما و بچههای ما و حالا نوههای ما همراه بوده. داستان من ادامه آن متن قبلی با یک پایان خوش است.
نوشتن کتاب چقدر طول کشید؟
گلستان: ایده را یک ساعته روی کاغذ آوردم و دو سه هفتهای آن را پرداخت کردم. این متن دغدغه من شده بود و آن را روی میز کارم گذاشته بودم و در رفت و آمدها در آن تغییراتی میدادم. نوشته من خیلی ساده است و فقط یک ایده قشنگ دارد که صمد به دنبال ماهی خود میرود. باید پرداخت سادهای میشد و من هم همین کار را کردم. هیچ چیزی با عنوان پیام، تعهد و.. در آن نیست و تنها چیزی که خواننده بعد از خواندن کتاب به آن فکر میکند میتواند این باشد که دوستی خوب بسیار مغتنم است. و میطلبد که آدم برای بقای آن خود را به آب بزند!!.
این ایده در همان لحظه که ناشر به شما پیشنهاد داد کتاب کودک بنویسید ایجاد شد؟
گلستان: دقیقا در همان لحظه که تلفن را زمین گذاشتم فکر کردم چه بنویسم که این ایده به ذهنم رسید. حتما آن زمانهایی که برای بچههایم این قصه را میخواندهام این فکر در پس ذهن من جا خوش کرده بوده که چرا این دو از هم جدا شدند. چرا صمد بهرنگی ماهی را از خودش جدا کرد؟ نویسنده او بود و ماهیاش را تنها به قعر اقیانوس فرستاد. این موضوع پس ذهن من بود که چرا این دو نفر که یکدیگر را دوست داشتند از هم جدا شدند و خواستم آنها را به هم برسانم!.
در انتهای داستان شما میفهمیم که صمد عاقبت خوشی هم برای ماهیاش در نظر نگرفته بود.
گلستان: او ماهی را به دریا فرستاد که آزاد و رها باشد. ولی هم خودش و هم ماهی تنها ماندند. این ماهی تنها و غمگین در قعر اقیانوس مانده ووظیفه ما بود که او را شاد کنیم!!.
نعیمایی: من احساس میکنم با این داستان صمد عاقبت به خیر شد
گلستان: دقیقا صمد عاقبت به خیرشد. دست راستش زیر سر ما!
نعیمایی: من داستانی تعریف میکنم که ربط زیادی به این داستان ندارد. حدود سال ۷۱ نمایشگاه آسیایی تصویرگری در تهران برگزار شد که ظاهرا اولین دوره آن بود. من ۶-۷ ساله بودم و پدرم من را به نمایشگاه برد. این اتفاق شدیدا در ذهن من بود و بعد ارتباطم با تصویرگری قطع شد تا پروژه این کتاب. آن سال مدیریت نمایشگاه تصویرگری را آقای بهمنپور بر عهده داشت و الان هم که من این کتاب را تصویرسازی میکنم باز انتشار آن زیر نظر ایشان است. این برای من یک اتفاق جالب بود. ضمن اینکه من هرگز فکر نمیکردم روزی کار تصویرسازی انجام دهم.
نکته دیگری هست که دوست داشته باشید بگویید؟
گرگانی: خیلی خوشحالم که در این مجموعه بودم با اینکه نقش کمی دشتم.
نعیمایی: نه نقش گلریز خیلی مهم بود. ما بسیار نگران بودیم چون تصاویر بسیار شلوغ بود و من با گلریز که صحبت کردم میگفت در تصویرسازی باید جا برای متن باشد ولی کار ما یک تجربه عکس بود و قسمتهایی خلوت میماند که لزوما برای نوشته مناسب نبود. مهم بود که چه طور متن به تصویر اضافه شود که به یکدیگر لطمه نزنند.
گلستان: واقعا این کتاب همه چیزش با دوستی و درک و توافق انجام شد. همه سعی داشتیم همدیگر را درک کنیم و راجع به حرف یکدیگر فکر میکردیم.
شما کتابهای کودک در این سالها خواندهاید؟
گلستان: نه، سالها از کتاب کودک دور بودم چون بچههایم بزرگ شدند و الان چون نوه دارم، دوباره کتاب کودک میخوانم. اما اغلب کتابهای موجود در بازار خیلی بد هستند و بیشتر آنها اصلا برای کودک نیستند. نوه من تهران زندگی نمیکند و هر وقت به تهران میآید سعی میکنم برنامههای فرهنگی هنری برای او در نظر بگیرم. تصمیم میگیرم او را به تئاتر ببرم اما این تئاترها اصلا مناسب کودک نیستند. آدمهای بزرگ حرفهای جدی فقط به صورت محاورهای ادا میکنند و به عنوان کار کودک تحویل ما میدهند. تیستوی سبز انگشتی را که اجرا کردند خیلی خوب بود و زبان خوبی داشت. اما چند تئاتر دیگری که دیدم اصلا مناسب کودکان نبود.
کتابهای کودک چه طور هستند؟
گلستان: کتاب هم همین طور. اصلا برای بچهها نوشته نشدهاند. حتی کلماتشان مناسب بچهها نیست. تنها چیزی را که مناسب آنهادیدم مجلهای به نام نبات و نباتکوچولو است که من نمیدانم چه کسانی آن را منتشر میکنند. اما کاملا مناسب بچهها است و واقعا برای آنها است. اما کتابهای قصه کلمات سختی دارند که بچهها نمیفهمند.
تصویرگری چه؟
گلستان: تصویرگریها خیلی خوب اندو هنرمندان تصویرگرخیلی خوب در این زمینه کار کردهاند.
حرف دیگری ندارید؟
گلستان: امید دارم مردم از این کتاب خوششان بیاید. این کتاب هیچ ادعایی ندارد جز تقدیم چند لحظه سرخوشی به خواننده.
انتهای پیام/
حمیده پازوکى