سرویس تجسمی هنرآنلاین: کاظم چلیپا نقاش و مدرس هنرهای تجسمی، هنرمندی که به عنوان یکی از نقاشان برجسته انقلاب و جنگ شناخته میشود، روایتی شنیدنی از روزهای پرتب و تاب انقلاب و چگونه پیوستناش به نیروهای انقلابی به عنوان یک هنرمند دارد. حکایت او از جنگ ۸ ساله و آنچه او را به خلق نقاشیهایی با این مضمون کشانده هم به نوبت خود تاثیرگذار و خواندنی است. اما شاید کمتر کسی بداند که او فرزند یکی از نقاشان شناخته شده سنتی است و او اولین علاقهمندیاش به نقاشی را نزد پدر و پای تابلوهای او پیداکرده. نمایشگاهی که از برگزیده نقاشیهای کاظم چلیپا از چهارشنبه ۱۵ بهمنماه در نگارخانه گلستان برپاخواهد شد، بهانه گفتوگو با این هنرمند را فراهم کرد. گفتوگویی که بیشتر به خاطرهخوانی او از همه سالهایی که از دریچه نقاشی به جهان نگاه کرده تبدیل شده است.
تا جایی که میدانیم از سنین پایین به نقاشی علاقمند شده بودید، اما بهتر است از خودتان بشنویم ورودتان به دنیای نقاشی کی و چطور اتفاق افتاد؟
باید بگویم اولین تعلیمهای نقاشی را از مرحوم پدرم استاد حسن اسماعیلزاده (چلیپا) گرفتم. پدرم نقاشیهایش را در سه دوره تحت سه عنوان حسن نقاش، حسن اسماعیلی و از حدود سالهای ۴۰ به این سو حسن اسماعیلزاده امضا میکرد. خداوند هم به او عمری طولانی داد به طوری که توانست هم خوب زندگی کند و نقاشیهای زیادی هم بکشد.
پس مرحوم اسماعیلزاده، از استادان و آخرین نسلهای نقاشان قهوه خانهای اولین تعلیمها را به شما دادند. ازاین ارتباط و تعلیمها بگویید.
پدرم در زنجان و یتیم به دنیا آمده بود. در ۸-۹ سالگی به همراه مادرش به تهران میآیند و مادرش او را برای فراگیری نقاشی پیش استاد محمد مدبر میفرستد. از جاروکردن مغازه و ساختن بوم و رنگ سابیدن شروع میکند تا رسیدن به مرحله آسترزدن کارها و این قبیل و بالاخره خودش به اصطلاح اوستا میشود. پدرم تعریف میکرد که؛ آن قدر نقاشی را دوست داشته که وقتی دست به جارو میشده علاوه بر جلوی مغازه خودشان مغازه کتاری را هم جارو میزده که اگر یک وقت استاد مدبر خواست او را بیرون کند صاحب مغازه دیگر بیاید وساطتش را کند. بازهم میگفت که استادان قدیمی یافتههای خودشان را به سختی در اختیار شاگرد میگذاشتند مثلا؛ وقتی اوستایشان میخواست چهرهای بکشد، او را میفرستاد دنبال نخودسیاه و موقعی که برمی گشت میدید استاد چهره را تمام کرده اما بعد از مدتی او هم کلک میزده و موقع رفتن بلند میگفته خداحافظ و در را محکم میبسته در حالی که یک سوراخ پشت در درست کرده بوده و از آنجا میدیده که استاد مدبر چهرهها را چطور نقاشی میکند.
خودتان در سالهای بعد با استاد مدبر ودیگر استادان نقاشی قهوه خانهای دیداری داشتید؟
تقریبا ۸ ساله بودم که روزی استاد مدبر به منزل ما آمد. استاد حسین قوللرآغاسی را هم در ۱۵ سالگی دیدم که پدرم برای نهار به خانه دعوتش کرده بود. من دو زانو نشسته بودم کنار سفره و استاد قوللر پرده "بارگاه کیخسرو" را برایم طراحی کرد. نقاشی قهوه خانهای دو استاد مهم دارد که یکی محمد مدبر و دیگر قوللر آغاسی است و هرکدام شاگردانی برای خود داشتند. پدر من و مرحوم حسین همدانی از شاگردان استاد مدبر بودند. عمده آثار مدبر کارهای مذهبی بود که با حس خاصی نسبت به چهره ائمه حق موضوع را ادا میکرد و همین حس و ارادت خاص به پدر من به ارث رسیده بود.
از چه سنی در ترسیم نقاشیهای قهوه خانهای با پدر همراه شدید؟
تقریبا ۱۵ ساله بودم و کارم را با رنگ درست کردن و آستر زدن تابلوها شروع کردم. حتی مکانهایی که برای انجام سفارشها میرفت همراهش بودم و خاطرات ویژهای از برخورد مردم و پدرم با آنها در ذهنم مانده است.
در همین سالها بود که وارد هنرستان هنرهای زیبا شدید؟
بله. بعد از کلاس نهم بود که وارد هنرستان شدم و آنجا با تعدادی از هنرجویان مثل حسین خسروجردی، حبیب الله صادقی و احمد امین نظر آشنا شدم که بعدها از نقاشان مطرح کشور شدند. استادانی که در هنرستان به ما درس میدادند هم مثل آقایان نامی، جعفری و حسینی در آن دوره از هنرمندان شاخص و چهرههای مطرح هنرهای تجسمی بودند. در واقع من در نوجوانی این فرصت را پیدا کرده بودم که نقاشی سنتی را نزد پدرم فرابگیرم که باید بگویم در حقیقت استخوان بندی اصلی و شخصیت اولیه هنری من نزد او شکل گرفت و از سوی دیگر در هنرستان با هنر کلاسیک و هنر مدرن آشنا شدم.
با ورود به دانشکده هنرهای زیبا در سال ۱۳۵۵هم حتما عرصه تازهای در نقاشی برایتان گشوده شد. از آنجا برایمان بگویید.
در آن سالها تیم بسیار قدرتمندی دانشکده هنرهای زیبا را اداره میکرد. در دانشکده با اساتیدی مثل مارکو گریگوریان، محسن وزیری مقدم و هانیبال الخاص کار میکردیم و جسته و گریخته در کارگاههای گروههای دیگر مثل گرافیک که استاد ممیز و دکتر حلیمی در آنها تدریس میکردند، حضور پیدا میکردیم و شخصیتمان به نوعی زیرنظر همه این اساتید بود که شکل میگرفت. من شخصا فضا را بسیار مهم میدانم و معتقدم؛ این فضا است که فرد را تربیت میکند و علاوه بر آموزش مستقیم استاد، این دیدهها و شنیدهها است که در شکل گیری شخصیت هنری افراد تاثیر میگذارد.
گروه یا جمع خاصی را هم در دانشکده تشکیل داده بودید؟
تعدادی از بچههای هنرستان بودند که همزمان با من وارد دانشگاه شده بودند و به اضافه تعدادی از دانشجویان دیگر بیشتر اوقاتمان را با هم میگذراندیم اگرچه با بچههای دیگر هم که هرکدام تفکر خاص خودشان را داشتند هم مراوده داشتیم و رفاقتهایمان طیف وسیعی از آدمها با شخصیتهای مختلف را در بر میگرفت. به هرحال از دورهای حرف میزنیم که کم کم آثاری مثل فیلم "گاو" مهرجویی و فیلمهای مسعود کیمیایی یا بعضی آثار موسیقی در فضای هنری کشور وارد میشد که رنگ و بوی اعتراضی داشت و در حقیقت در دوره دانشجویی در چنین فضایی نفس میکشیدیم تا اینکه به سال ۱۳۵۶ رسیدیم که اولین جرقههای انقلاب زده شد.
این فضا در نقاشیهایتان چه تاثیری گذاشته بود؟ آیا مضمونهای اعتراضی در آثارتان وارد شده بود؟
در هنرستان که بودیم این جرقه زده شده بود. برای مثال آقای صادقی یک نقاشی درباره مدرسه فیضیه کار کرد. من هم یک نقاشی درباره تختی کار کردم که خیلی نمادین بود و قلعهای را نشان میداد که پهلوانی را در آنجا دفن میکردند. آقای خسروجردی هم با موضوع اختلافهای طبقاتی و زندگی آدمهای مناطق محروم کشور مثل سیستان و بلوچستان نقاشی میکرد. اما در دانشگاه بود که به طور جدی نقاشیهای اعتراضی را پی گرفتیم. به هرحال جزوهها و کتابهایی هم از جمله نوشتههای دکتر شریعتی به دستمان میرسید که منبع الهام نقاشیها میشد و بر اساس آنها کار میکردیم. همان موقع بود که من تابلوی بزرگی نقاشی کردم که آدمهایی را نشان میداد که در حال لولیدن در هم و لهو لعب هستند و پیامبری که رویش را برگردانده و با نگاهی مغموم به آنها نگاه میکند. اتفاقا آقای الخاص خیلی از این تابلو خوشش آمد. از اینجا به بعد بود که با تعدادی از بچهها جمع شدیم و شروع به کارهای اعتراضی کردیم.
از هانیبال الخاص اسم بردید. گویا در آن دوره حرکت خاصی را در نقاشی پیش گرفته بود و اشاعه میداد.
روش تدریس آقای الخاص جسارت خاصی به بچهها میداد. او بر خلاف قاعده آن روزها که نقاشی آبستره جریان غالب هنرهای تجسمی بود، گرایش فیگوراتیو داشت و البته درگیریهایی هم بین این دو گروه به وجود میآمد. الخاص در واقع به دعوت جلال آل احمد که کتاب غربزدگی را تازه منتشر کرده بود از آمریکا برای تدریس در دانشکده هنرهای زیبا آمده بود و گسترش شکلی از نقاشی فیگوراتیو را که تا اندازهای متاثر از نقاشیهای انقلابی مکزیک بود با جدیت دنبال میکرد و توانسته بود جریان قدرتمندی که مضمونهای اجتماعی را دستمایه قرار میداد ایجاد کند.
این کارها فقط به صورت تابلوی نقاشی خلق میشد یا در شکلهای دیگری هم فعالیت میکردید؟
تنها نقاشی نبود. به اتفاق یکی از دوستانمان به نام محمود ایمانی که پدرش تیمسار ارتش و فردی مومن و معتبر بود، در زیرزمین خانهشان جمع میشدیم و پوسترهایی را با مضمونهای انقلابی و به صورت کلیشه تولید میکردیم. البته پدر او از فعالیت ما خبر نداشت اما بعضی وقتها که صبحها میخواست با اتومبیلش ما را هم تا جایی برساند، بیخبر پوسترها را در صندوق ماشین میگذاشتیم و با خودمان میبردیم و روی در و دیوار نصب میکردیم. در مقطع بعد از اعلام حکومت نظامی هم در حالی که یک گارد ویژه در مقابل درب غربی دانشگاه در خیابان ۱۶ آذر مستقر شده بود، شبها در آتلیههای معماری دانشکده جمع میشدیم و با نور شمع نقاشی میکردیم و پوستر چاپ میکردیم. و بعضی وقتها در حین کار صدای تانکهایی را که از خیابان عبور میکردند را میشنیدیم. همین شبها بود که با تعدادی از بچههای انجمن اسلامی دانشگاه مثل آقای محمدعلی رجبی، ناصر پلنگی و حسین صدر آشنا شدم. یکی از این شبها با تحصن روحانیون در دانشگاه همزمان شد.
از کارهایی که تولید میشد نمایشگاههایی هم برگزار میکردید؟
بله. یک بار نمایشگاه بزرگی را تدارک دیده بودیم که همه طیفها حتی استادان دانشگاه در آن شرکت داشتند و در زیرزمین حسینیه ارشاد برپا کردیم و صفی به طول ۲-۳ کیلومتر برای دیدن این نمایشگاه تشکیل شده بود. برای اولین بار بود که نقاشیهایی از مبارزههای مردمی در آن اختناق به صورت عمومی به نمایش در میآمد. تقریبا درست بعد از شکسته شدن حکومت نظامی بود که این نمایشگاه را برگزار کردیم. پوستر این نمایشگاه هم از روی تابلوی "لااله الا الله" محمد احصایی تکثیر شده بود. بعد از نمایشگاه، صدا و سیما همین آثار را با یک کامیون و دو ماشین جیپ که به صورت مسلح از ما حفاظت میکردند در اختیارمان گذاشت تا در شهرهای دیگر هم به نمایش در بیاوریم. قم اولین شهری بود که نمایشگاه را در آنجا برپا کردیم و اصلا برای اولین بار بود که در جو مذهبی قم آثار هنری به نمایش در میآمد که خیلی هم مورد استقبالشان قرار گرفت. بعد از قم در ذوب آهن اصفهان و شهر اصفهان و بعد از آن هم در شیراز و کرمان و اهواز و آبادان نمایشگاه را برپا کردیم و همینطور تا رسیدیم به کرمانشاه و سنندج و بعد هم آذربایجان و شمال کشور تا مشهد و بعد هم به تهران برگشتیم. البته باید بگویم که هیچکدام از این شهرها گالری برای برگزاری نمایشگاه نداشت و ما در مکانهایی مثل سالنهای ورزشی بود که آثار را به نمایش میگذاشتیم. ضمن اینکه در همین سفرها هم مرتب کار تولید میکردیم و به تعداد آثار اضافه میشد. این سفر نمایشگاهی تقریبا ۶ ماه طول کشید.
در این فاصله از اتفاقاتی که در پایتخت میافتاد باخبر بودید؟ وقتی برگشتید فضا چگونه بود؟
تنها از اتفاقات عمده باخبر میشدیم. به هر حال بعد از بازگشت هم به فعالیتها ادامه میدادیم. من برای مدتی به سفارت فلسطین در تهران رفتم و کارهای پوستر و طراحی از مبارزین فلسطینی را انجام میدادم. دیگر به دانشگاه هم نمیرفتم و تا پیروزی انقلاب و بعد از آن هم فعالیتهایم در زمینه نقاشی انقلاب ادامه پیدا کرد.
ظاهرا تا سالها بعد هم به دانشگاه برنگشتید و بیشتر در حوزه هنری فعالیت میکردید؟
آن روزها احساس میکردم که به دنیای وسیع تری تعلق دارم. حوزه هنری تازه تاسیس شده بود و البته اسمش آن موقع حوزه اندیشه و هنر اسلامی بود و آقای رجبی و خسروجردی پیش از من آنجا مستقر شده بودند و من هم به آنها پیوستم.
روش مدیریت آن روزهای حوزه هنری چگونه بود؟ از شما چه تولیداتی میخواستند؟
در حوزه نه کسی به ما سفارش کار میداد و نه اعمال نظری میشد که چه بکشیم یا نکشیم. حتی در سال اول راه افتادن حوزه وسایل و ابزار کارمان را خودمان تهیه میکردیم و هیچ درآمدی هم از آنجا به دست نمیآوردیم. بعدها که چند نفر از ما تشکیل خانواده داده بودند مسئولین حوزه مبلغ کمی را میآوردند میگذاشتند روی میز و میگفتند هرکس لازم دارد از آن استفاده کند ولی گاهی هفتهها میگذشت و کسی به پولها دست نمیزد.
از نقاشیهای شاخصتان که در این دوره و با مضامین انقلابی خلق کردید بگویید.
اولین تابلویی که بعد از انقلاب کارکردم نقاشی "۱۷ شهریور" و صحنهای بود که در مقابل چشمان خودم اتفاق افتاد. ساعت ۸ صبح آن روز طبق وعده قبلی رفته بودیم آنجا و شاهد به رگبار بستنها و در گیریها و آمد و رفت هلی کوپترها بودیم. در این نقاشی آن دختر و پسری که کشته شده و به خاک افتادهاند را اگرچه با تخیل خودم پروراندم ولی از اتفاقاتی میآمد که با چشمهای خودم دیده بودم. یکی دیگر از این آثار نقاشی روز بزرگ یا یوم الله بود که صحنه به پایین کشیدن مجسمه میدان انقلاب را در آن به تصویر کشیده بودم. تابلوهای دیگری مثل "نگهبانان نور" را هم در همین زمان نقاشی کردم.
با شروع جنگ چه اتفاقی افتاد. آیا روند کارها دچار تغییر شد؟
شروع جنگ با رفت و آمدهای مکرر بچهها به مناطق جنگی همراه بود. به هرحال هنوز شاید تنها یک سال از انقلاب گذشته بود که جنگ آغاز شد و بچهها احساس کردند باید تمام توانشان را بر روی این مسئله متمرکز کنند. شوخی نیست که ببینی مادری سه فرزندش را در این راه گذاشته و هنوز با تمام وجود مقاومت میکند. اگر در هر نقطه دنیا این اتفاق میافتاد از چنین مادر و فرزندانی در آثار هنری چگونه تجلیل میشد؟ ببنید، عراقیها تا رودخانه شهر شوش پیش آمده بودند و آنجا آبتنی میکردند. ببینید تا کجا آمده بودند. خب، کاری که ما میتوانستیم انجام بدهیم شاید تنها ثبت این صحنهها بود و اینکه بتوانیم به عنوان یک پشتوانه فرهنگی روحیه مقاومت این مردم را تقویت کنیم.
از نقاشیهایی که در این دوره خلق کردید بگویید. در مواجهه با جنگ چه دیدید و چه بر شما گذشت؟
تابلوهای "ایثار"، "کویر"، "خون بر شمشیر" حاصل این دوره است. تابلوی "مقاومت" را هم بر اساس وقایع خرمشهر وقتی آنجا بودم نقاشی کردم. ما در هتل پرشین خرمشهر که مقر بچههای سپاه و بسیج بود ساکن بودیم که مرتب زیر توپخانه دشمن بود. آنجا من بچههایی را دیدم که پشت توپهای سواره ۱۰۶ میایستادند و زیرباران گلولههای توپ این سو و آن سو میرفتند. وقتی پیکرهای برازنده این جوانها که نمیدانم از بچههای بسیج یا سپاه بودند را میدیدم به نظرم میرسید که اینها از جایی دیگر، انگار از آسمان آمده بودند. میدیدم که اینها انگار عراقیها را به سخره گرفته بودند و مدام دنبال راهی میگشتند که به دشمن نزدیکتر شوند و ضربهای کاریتر به آنها بزنند. اینها مسئله مرگ را برای خودشان حل کرده بودند و حقیقتا نماد آیه "ایاک نعبد و ایاک نستعین" بودند که خداوندا تنها تو را میپرستیم و تنها از تو یاری میجوییم. این روحیه را در بچههای آنجا به چشم خودم دیدم. آن هم در مقابل دشمنی که با سبوعیت تمام هر جا و هر کسی را که میتوانست هدف قرار میداد. به خاطر دارم که عراقیها هر پنج شنبه در ساعتهای معینی خرمشهر را به توپ میبستند چون میدانستند که در این روز بازماندگان برای فاتحه خوانی بر سر مزار شهدا میرفتند و رفت و آمدها بیشتر میشد. من چند تابلو هم از همین صحنهها نقاشی کردهام. تمام خیابانها و کوچههای خرمشهر صحنههای خاطره انگیزی برای ما داشت. یکی از بچههایی که همان روزها به شهادت رسید بهروز مرادی عکاس بود که از تمام خرمشهر عکس گرفته بود و یک بار هم که نزدیک بود پایم روی یک مین برود کنارم کشید و جانم را نجات داد. بعدتر بازهم با بچههای حوزه هنری مثل مرحوم رسول ملاقلیپور به خرمشهر رفت و آمد داشتیم.
همین روزها بود که ناصر پلنگی مشغول نقاشی کردن روی دیوارهای مسجد خرمشهر شده بود؟
بعد از بازگشت من به تهران بود. پلنگی حتی از من خواست تا بار دیگر او به خرمشهر بروم اما آن روزها در دانشگاه سوره مشغول به تدریس شده بودم و همراه شدن با او میسر نشد. سالهای بعد هم درگیر ادامه تحصیل در مقطع کارشناسی ارشد و دکترا شدم.
این طور که میگویید نقاشیهای انقلاب و جنگتان که بیشتر هم از طریق همین آثار شما را میشناسند به نوعی در پیوند با یکدیگر پیش رفت و شاید نتوانیم مرز مشخصی میان آنها قائل شویم؟
همینطور است.
میدانیم که در همه این سالها موضوعات دیگری مثل طبیعت را هم در آثارتان دنبال کردهاید که شاید کمتر دیده شده باشند اما این روزها دنیا را چطور میبینید و مسیری را که تا امروز در نقاشی طی کردهاید خودتان چطور توصیف میکنید؟
هرچه داریم از استادانمان داریم. هر کسی اگر به اندازه حتی نقطهای به من آموخته استاد من است. از پدرم خیلی چیزها یاد گرفتم. خیلی چیزها. زندگی کردن و زندگی هنری را از او یاد گرفتم. وقتی با پدرم اینجا و آنجا میرفتیم با روحیه و خواستههای مردم آشنا شدم. از او آموختم که آدم نباید از کار بترسد و باید توی دل کار برود درست مثل این اصطلاح که؛ نباید بگذاری کار سوارت شود، تو باید سوار کار شوی. این چیزی است که بعد از سالها تجربه میگویم. سیر آگاهی، معرفت و تجربه انسان مثل رودی است که جریان دارد و در روان بودن هرچه زلالتر بهتر. در این روان بودن از کنار باغ هاو دشتهای زیادی میگذری و همه اینها در آب انعکاس پیدا میکند. وقتی آب از بالای کوه سرازیر میشود خیلی پرتلاطم است و کف آلود ولی وقتی به دشت میرسد آرام، آرام به راهش ادامه میدهد و در این هنگام است که میتوانی انعکاس آسمان را در آن ببینی.
انتهای پیام/