سرویس تجسمی هنرآنلاین: اسرافیل شیرچی را همه با شکستههای دلنشینش میشناسند. شیرچی از معدود هنرمندانی است که از لایه سنتی خط عبور کرده و برای شناساندن این هنر اصیل و آشتی آن با مردم، خط شکسته را با رنگ و لعابی دیدنی و با تنوع بسیار زیاد متریال و ارائههای متنوع به نمایش گذاشته است. به بهانه آخرین نمایشگاه این هنرمند 52 ساله با او به گفتگویی نشستیم که سعی شد شبیه گفتگوهای مرسوم نباشد. چه آنکه اطلاعات ایشان در سایتها و کتابهای مختلف آمده و ما تلاش کردیم به لایههای دیگر کار و زندگی این خوشنویس خوش سخن و صاحب سبک بپردازیم
جناب شیرچی در کارهای شما طرح و رنگ، حضور پر رنگى دارد . گمان میکنم ابتدا علاقه شما به نقاشی بوده و پس از گذر زمان به سمت خط کشیده شدهاید؟
بله اما تعریفم از نقاشى، فراى آن چیزىست که احتمالا تصور مىشود؛ معتقدم انسانها با نقشها شروع شدند، از اساس از دوران کهن انسان با نقش آغاز شد. منم وقتی در اقلیم سرسبز و با شاخسارهای رنگین و رقصان زاده شدم باالطبع نقش در وجود من احوالات خوبی داشت و خانواده که همه صدای خوبی داشتند و گاهی به بافت میپرداختند در رهنمون من به این حال خوب تاثیر به سزا داشتند؛ شاید یکی از عواملی که من را به هنر بصری سوق داد لکنت زبانی بود که در کودکی دچارش بودم و این اتفاق تا اوایل دانشگاه با من همراه بود. شیطنتهای همکلاسیها و نیشخندهایشان باعث میشد که به خط خطی کردن و نقش کشیدن روى بیاورم و بعد از مدتی دیدم این نقشها شکل پیدا کردند و موزون شدند. یادم میآید در سالهای آغازین مدرسه دیوارهای مدرسه تا خانه از نقشها و خطهای من پر شده بود. به قول حافظ که "عشق آسان نمود اول ولی افتاد مشکلها " و این نقشها بعدها من را آورد به جایی که مرتضى ممیز و رویین پاکباز و دکتر حلیمی و بزرگان هنر حضور داشتند.
قبل از این که ناگهان به سالهای بعد بریم برگردیم کمی عقبتر. مشخصا علاقه به خوشنویسی کی شکل گرفت؟
از سالهای 53 / 54 که کلاس سوم یا چهارم بودم. حال خوبی داشتم و بیشتر خطهای روزنامهها رو کپی میکردم. یک روز در روزنامه آگهی دیدم که استاد امیرخانی ماهی یک بار به مازندران تشریف میآوردند و آموزش خط دارند.
یعنی تا این زمان شما آقای فلاح را نمیشناختید؟
نه من در کلاسهای استاد امیرخانی بیشتر با ایشان آشنا شدم. و بعد وقتی قرار شد استاد امیرخانى تشریف نیاورند و در عین حال دوست نداشتند کلاسها تعطیل شود، به همین سبب کلاسها رو به هنرمند بزرگی مثل آقای فلاح سپردند و من در کنار همراهی کردن در زمینه تعلیم دادن، تعلیم هم می گرفتم. اما شروع آشناییمان از کلاسهای استاد امیرخانی بود.
اینها مربوط به چه زمانی است؟
سال 57 بود و من در کنار آقای فلاح همراهی میکردم و همزمان عضو گروه نقاشان آزاد بابل هم بودم که همگی هنرمندان صاحب نگاهى مانند احمد نصرالهی و رحیم مولاییان و... از آن پدید آمدند که هر یک نقش خاص خود بر بوم روزگار گذاشتند.
پس قبل از دانشگاه دوره نقاشی هم دیده بودید؟
من از 12 سالگی کارهای رامبراند و سالوادور دالی و دیگر بزرگان نقاشی رو کپی میکردم؛ بعدها که از نوجوانى گذشتم و خواستم تاش خود را در نقاشی بگذارم، احساس کردم شیفتگى خاصى به خط دارم ؛ با بزرگان این وادى نیز رفت و آمد پیدا کردم و اخلاق این عرصه را پسندیدم و باعث شد در خط ماندگار شوم و از همان دوره شروع به تدریس خط کردم؛ آدم باید واقع بین باشد، کار شاقی است که بخواهی دو هنر را به موازات و به صورت حرفهای انجام دهى. آن هم دو عالم متفاوت خط و نقاشى که آگاهان مىدانند به خصوص در آن روزگاران آبشخور دو گونه تفکر و جهان بینى بود.
پس قبل از ورود به دانشگاه، خوشنویس خوبی بودید؟
بله ممتازم رو گرفته بودم و همزمان با دانشگاه تدریس رو در انجمن خوشنویسان شروع کردم. در کنار بزرگانی چون استاد امیرخانی، استاد اخوین، استاد کابلی تا اینکه در سال 64 نفر اول آزمون شکسته شدم.
با آقای کابلی کار کرده بودید یا قبل از اون هم تجربه خط شکسته داشتید؟
من از قبلترها کار میکردم با پوستر و کتاب و بعد از آن خطوط قدیمی در مجله هنر و مردم.
خط چه کسانی بود ؟ آن زمان که منبعی نبود و اگر بود،گسترده نبود.
اما خطوط موزونی بودند. از چند ویترین، خطوطی دیده بودم از حاج بنان مدنی کرمانی که خوشنویس قاجاری است. خط ریتمیکی داشت و من کپی میکردم به جهت شادابى و طبیعت خاص زادگاهم، این حس خوش و حال ریتمیک در آثارم حلول مىکرد؛ دوست داشتم در خط دخل و تصرف بیشتری کنم و حضور بیشتری داشته باشم. در نستعلیق مجال زیادی با حضور آن همه استاد نامی نبود اما شکسته بیشتر با حال تغزلی من همساز بود. وقتی مدرس شدم با استاد کابلی هم مشاوره داشتم. آن زمان مدرسین تعداد زیادی نبودند.
به چند اسم اشاره میفرمایید؟
استاد عطارچیان، استاد کابلی، استاد مشعشعی که هر یک مروجین خط شکسته بودند با سلایق مختلف. برای من همه عزیز و قابل احترام اند.
البته سلیقههای مختلف باعث شد که هنرمندان بعدی از پوسته خود خارج بشوند و مجال ظهور پیدا کنند؟
بله افرادی چون استاد احصایی استاد شیرازی. اما متاسفانه اختلافات باعث شد که علیرغم شایستگیها هنوز به یک تک سطر دوره قاجار نرسیم. اما در کارهای نو به جای خوبی رسیدیم؛ خود من تلاش کردم این اتفاق برای خودم بیفتد؛ سعى کردم در حین معلمى، همیشه هنرجوى نوآورىهاى هنر باشم از طرفی درس مىدادم اما از کلاسهای استاد ممیز و دیگر بزرگان نقاشی و گرافیک غافل نبودم؛ سال 63 که مدرس شدم همه در حال و هوای خوب بودند و داد و دهش معنوی در جریان بود. شاگردی کردن استاد عیب نبود؛ من هم که مثلا در عالم موسیقی هم بتهوون رو دوست داشتم و دارم هم استاد کسایی و هر دو طرف را عین نور و معنا و زیبایی مىدانم در میان سنت و مدرنیته غور بسیار کردم؛ هزاران افسوس که بعدها خط دچار یک حال و هوای دکانی شد . وقتی با گونه ناسوتى از اقتصاد پیوند خورد و رقابتها سوپرمارکتی شد و متاسفانه دوران دیگرى شد.
پس چرا این اتفاق در نقاشی نیفتاد؟
چرا در نقاشی هم افتاد؛ حتى در نقاشی ضربهها بیشتر بود مثلا نقاشانی مثل استادان اویسی و ویشکایی و کاظمی که نوگرا بودند را آنالیز بکنیم میبینیم در زمان اقبالشان هم مورد بیمهری بودند. در چند سال اخیر است که با همت مدیران هنری کمی این فاصله کمتر شده است؛ اما در عین حال نمىتوان کتمان کرد که به جهت اصالت خط در هنر ایران و اینکه این هنر را ریشه در فرهنگ و آیین ما دارد ضربه وارده را با گوشت و استخوان خود احساس کردیم.
اسرافیل شیرچی در زمره اولین کسانىست که خط را روی بوم مىآورد، رنگهاى شاد و پرانرژى مىگذارد، ورق طلا میچسباند و خط را با رنگ و لعابى که امروزى ست ارائه مى کند
اولین کسی بودم که خط را از سال 95 / 96 میلادى در مناطق امریکا به این شکل معرفی کردم.
فکر میکنم شروع تور امریکای شما بود؟
بله من با هزار زحمت خط را به خانههایی بردم که بوی هنر نمیداد. گاهی پیش میآمد که میگفتند انگار ما پنجرهای تازه رو به مولانا یا خیام داریم. چون ترجمههایش را به آنها میدادم و آنان در عین تمرکز بر فرم و زیبایىشناسى خط و رنگ و نقش؛ در حیرت مضمون و جهانبینى ایرانى قرار مىگرفتند؛ این سالهای تدریس و تعلیم و در عین حال یادگیری و برپایی نمایش در خارج از ایران دوران سختی بود که به آمریکا بروی بخواهی افرادی چون استاد فرشچیان و پروفسور نصر و دیگر بزرگان را کنار هم بنشانی و من با خط این کارها را انجام دادم؛ وقتی پروفسور پیتر چلکوفسکی به من گفت شیرچی من خوشحالم که خط ایرانی در اینجا حضور پیدا کرده. من از سر تواضع نمىتوانستم حرفی نزنم ولی در دل خوشحال بودم که توانستم با خط به اینجا برسم؛ از طرفی در امریکا باید خطی متفاوت ارائه میدادی. آنها هنری مور و ماتیس را با آن حال و هوای مدرن دیدند. نمیشد خطی شبیه درویش عبدالمجید ارائه کرد من باید مرغ بسمالهی ارائه میدادم که ریتمش و حال و رنگش هم شرقی باشد و در همان حال با سواد بصرى و ذائقه آنها منطبق باشد تا یک اثر ایرانى بر دیوارشان بیاویزند؛ بدیهىست آنها
نمیتوانند خط ما را بخوانند، لذا فرم، کمپوزسیون و رنگ اهمیت چندانى مىیابد؛ جالب است که در نخستین واکنشها آمریکایىها مىگفتند این تابلوها حال و هوای معماری ایران را دارد.
اولین نمایشگاه شما کی بود؟
در سال 1365 در گالری هنرهای زیبا دانشگاه تهران.
چه شد که به فکر نمایش انفرادى افتادید؟
یک مدت تلفیقی از شکسته و نستعلیق رو کار میکردم و احساس کردم باید ارائه شود تا اساتید و مردم این تجربهها را محک بزنند؛ یادم است آن روزها مىگفتم این نمایشگاه را گذاشتم تا استاد ممیز گوش من رو بکشد، استاد احصایی من رو دعوا کند... اما یادش به خیر؛ استادان برجسته وقتی به کارهایم نگاه میکردند تشویق میکردند و میگفتند ادامه بده . با قدرت ادامه بده.
پس بازخورد مثبت داشت؟
خیلی مثبت. من از اندیشههای نابشان بهرهها بردم. نمایشگاه حرفهای من درسال 68 در گالری انجمن خوشنویسان برپا شد. یک گالری تاسیس شد و افتتاحیه آن با آثار من بود . همه استادان آمدند، استاد فرادی سخنرانی کردند و استقبال بینظیری شد. رسانهها پوشش خوبی دادند: "اشعار نیما در تابلوهای اسرافیل شیرچی"؛ سعی کردم تلفیق هنرهای زیبا باشد؛ سال 70 هم در سیحون باشکوهترین نمایشگاه را داشتم و بعد از آن گالری سبز و... سال 72 در گالری برگ با اشعار فریدون مشیری نمایشگاه بینظیری داشتم که قریب 3 هزار نفر آمدند افرادی چون دکتر اسلامی ندوشن، محمد نوری و بهمن بوستان و استادان مختلف حوزه موسیقی و هنر تجسمی که خاطره خوبی بود؛ بعد سال 73 آمدم در کنار علی اکبر صادقی در گالری سبز؛ یادش جاودان : دو تا میز داشتیم که من خط مینوشتم و ایشون نقاشی مىکرد؛ 8 سال کار میکردیم و هر سال نمایشگاه میگذاشتیم.
چی شد که به فکر نمایشگاه خارجی افتادید؟
در سال 93 میلادى تصمیم گرفتم نمایشگاهی در سوییس برپاکنم.
با حمایت یا همکاری دولت یا سازمانی؟
نه من همیشه آزاد کار میکردم و این احساس رو داشتم که هنرمند باید خودش راه خودش رو باز کند؛ هیچ مدیری هیچ وقت نه از من تابلویی خرید نه شاخ گلی دادند؛ من مرهون لطف خداوند زیبا و مردم مهربان و نازنینم و بس؛ نمایشگاه سوییس را یکی از دوستان آرشیتکت برای من برگزار کرد و گفت برای تو نمایش میگذارم. من گفتم برای من نه برای خوشنویسی این کار رو بکن که با استقبال بینظیر روبرو شد هم از نظر فروش و هم ارائه.
به جهت جنگ تحمیلى، نمایش آثار تجسمى هنرمندان ایران در خارج رونق دهه ٤٠ و ٥٠ شمسى را نداشت؟
بله من جزو اولینها بودم؛ بعد امریکا رفتم و در دانشگاه کلمبیا نمایش داشتم و ایرانیهای زیادی مرا دعوت کردند تا در جاهای مختلف نمایشگاه بگذارم که این همه هم نمایش آثار بود و هم نوشتن خط، نوعى ورک شاپ؛ آرى، نگاه ژرف و عاطفه مردم بود که من را به اینجا رساند و بال و پر داد. این واقعیت اسرافیل شیرچی است.
و تدریس چه شد؟
از سال 63 تا همین چند سال پیش با نیروی ژرفی تدریس را با شوق انجام میدادم، ساعتهای زیاد با افراد مختلف؛ اما بعد وضعیت انجمن بوجود آمد که ترجیح دادم کنارهگیری کردم. آمدم در فضای بازتری در تلویزیون. پیشنهادی دادند که دیدم عالیست. من از روستاهای دوردست ایران مىآیم و خواستم این فضای معنوی و آرامش بخش هنر ایران را با رسانه امروز به اقصى نقاط سرزمینم ببرم؛ فضای دلنشین خط و شعر و موسیقی ایرانی را در کنار هم و این برنامهها 120 قسمت شد برای شبکه آموزش. و سپس این آموزشها در شبکههای مختلف تکرار شد. این قدم مثبتی بود که انگار گویی دینم رو ادا کرده باشم.
شما در زمره هنرمندان نقاشیخط هستید که علیرغم تحصیلات آکادمیک نقاشی زیاد خط را دفرمه نکردید و چارچوب خط را حفظ کردید.
اتصال و همنشینى هنر مدرن و سنتى را دوست داشتم و بدان عشق مىورزم. دوست دارم نسل نو، گذشتهها و این خرامش و نرمیهای نستعلیق و شکسته که زادهی نیاکان ما هست رو فراموش نکنند. من با دیدن آثار کاندینسکی و پل کله و دیگران آماده پرواز و شکستن بودم. اما صادقانه مىگویم که غصه نسلهایی را میخوردم که ناگهان پا به مدرنی گذاشتند که ریشهای ندارد. حرف من این هست که بزرگترین نوگراهای ما در ابتدا سنتیهای قدرتمندی بودند. عاریت کس نپذیرفتهام / آنچه دلم گفت بگو گفتهام. لذا شوق این اتصال در من بود و هست؛ در عین حال که معتقدم در نقاشى خط، گوشههاى جادویى خط ایرانى هویدا مىشود و براى بازتاب این زیبایى، باید اصالت آن در اثر نمود یابد.
اسرافیل شیرچی این روزها چه کار می کند؟
خط نوشتن، عشق ورزیدن و در کنار مردم بودن و همنفس با مردم بودن کار من است و مشق اصلی من است. میخوانم. مینویسم و مطالعه میکنم و اندیشههای جدید خودم را سامان میدهم تا اگر قرار است کار جدیدی عرضه شود از خودم باشد. نه وام از دیگران. بعد از مافی و زندهرودی و پیلارام، تکرار زیاد شد. همه چیز باسمهای شد. چاپ شد. رج زدن شد. واقعیت اینه که کار نو کم هست. اتفاقی نمیبینیم که نو باشد. امیدوارم در نیم قرن دوم زندگیم هم بتونم نو باشم و تلاشم این هست.
تعلق به طبیعت و ناب بودن و جسارت کردن در هنر چین و ژاپن و خوشنویسهای کشورهای دیگر هم در کارهای شما هست. هیچ وقت تلاش کردید با این کشورها تبادل فرهنگی داشته باشید ؟
جزو اولین نفراتی بودم که در فرهنگ و هنر چین حضور پیدا کردم یا در امریکا با گرافیستهای مطرح ، یا در دنیای عرب در سفرهی معنوی آنها بسیار بودم و تلفیقها و مبادلات فرهنگی هم هنوز هست. مثلا با خوشنویس نوگرای دنیای عرب حسن مسعودی رفت و آمدهایی داشتیم که منجر به نمایشگاهی مشترک در امارات شد. دو آدم از دو اقلیم مختلف دست بر روی شانه هم گذاشتیم. اگر این تلفیق هم بدون چرتکه باشد و این اتفاقات خوب در سفره فرهنگی و هنری رخ دهد قطعا بینظیر خواهد بود اما اگر در ذهن و اندیشهام فروش بیشتر در کشور امارات باشد من به سمت و سوی خوبی نخواهم رفت. در شهرستانی مثل رفسنجان تابلوهای خوبی عرضه کردم و فروختم بک بار امام جماعتشان آمد و گفت؛ من تا حالا کار هنری نخریدهام اما نمیدانم چرا از کار شما خوشم آمد. به قول نیما من بر آن عاشقم که رونده است. با غبغب و باد و غرور نمیشود روح درویش عبدالمجید را به امروز وصل کنیم. اگر قرار باشد که شما معرف خوبی برای خوشنویسی باشی باید قامت معنایی داشته باشی، باید به دل آن آدم نفوذ کنی تا به خانهاش نفوذ کنی و کار تو دیوارش را پر کند. من این قدرت را دارم که این تابلوها را به خانههای مردم ببرم چون هنر ایرانی این خاصیت را دارد که برای آن خانه روح بخش و فرحبخش باشد . ما هنرمندها باید این تبادلات را یاد بگیریم بین ترکها و عربها ، چین و ژاپن که ژرف هستند و مثل سرزمینشان پهناورند و خط برایشان تقدس دارد. باید این مشترکات را گسترش داد. در برخی کشورها مثل حوزه آمریکای لاتین کالیگرافی کاربردی است و زیاد ارتباط معنوی ندارد. بینظیرند اما تعریفشان فرق دارد. ما در فضای مقدستری سیر میکنیم. حتی در نقاشیخط یا کارهای نو. من میگویم آن افرادی که به ارتفاع مالی خوبی رسیدند باید سفارشات خوب بدهند و حمایت کنند تا کار فاخر آفریده شود . مثل کتیبه مسجد سپهسالار و خط میرزا غلامرضا که سالهای سال خواهد ماند.
خب صورت مساله ساده است. چه راهکاری میدهید؟ هنرمندان جزو اقشار آسیبپذیر هستند. چطور میشود مورد حمایت قرار بگیرند؟
دولت خاصى مقصودم نیست، تاسف مستمرى دارم که دولتها با روح هنرمندان فاصله دارند. به قول شاعر "چو بر گورم بخواهی بوسه دادن / رخم را بوسه ده کاکنون همانم". حال آنکه مدیران فرهنگی رسالت بزرگی دارند . باید تعارفات را کنار بگذارند و حداقل وقتی به جایی پا میگذارند با خریدن یک اثر دین خود را ادا کنند تا باری از دوش هنرمند برداشته شود؛ از آن مهمتر زیر ساختهاى توسعه هنر را فراهم آورند و با تاسیس مراکز هنرى بزرگ و در خور شان فرهنگ و هنر ایران، زمینهساز تحول در هنر معاصر شوند؛ من معتقدم بانیان اصلی فرهنگ و هنر ما مردم هستند. مردم هم باید حضورشون پررنگتر باشد و بعد از آن نقش شهرداریها هم بسیار مهم است. در شهرهای بزرگ دنیا نقش بزرگی دارند مثل اینجا که شهرداری همایش بزرگی مثل شمسه را در نزدیک به چهارصد محل برگزار میکند، بعد هزاران جوان نوجو و نوخیز حضور پیدا می کنند اما هنوز رنگ پریده است . جدی گرفته نشده و در مراحل اولیه باقی مانده؛ هنرمند هم پیشرو است هم شکننده هم ژرف هم حساس . این وجود هنرمند هست . دولت ها باید با ادراک این وجود حساس، فاصلهها را کم کنند. اگر بناهایی ساخته شده، اگر اثر هنری ماندگاری مثل مساجد و مناره ها و مدرسهها باقی مانده بوسیله هنرمندان ناب این سرزمین خلق شده. اگر وزیر دانشمندی مثل امیرعلیشیرنوایی دستور کتاب آرایی میدهد بعد از صدها سال این کارش طراوت دارد و اسمش به نیکی برده می شود. اگر مدیران ما هنرمندان را دریابند ، دُر مییابند.
انتهای پیام/
هانی شرار