سرویس تجسمی هنرآنلاین: منوچهر نیازی، هنرمند پیشکسوتی است که بیش از شش دهه از عمر خود را صرف هنر و نقاشی کرده است. او که سبکهای مختلفی را در کارنامه کاری خود دارد، چندی پیش همزمان با تولد 78 سالگیاش کتابی از گزیده آثار خود تحت عنوان "خیزش خیال" رونمایی کرد. هنرآنلاین میزبان نشستی بود که مژده طباطبایی، مدیر برنامههای این هنرمند در کنار مهدی رضا خانی، مدیر موسسه فرهنگی گلستان هنر جوان نیز به عنوان بانیان چاپ کتاب در کنار منوچهر نیازی حضور داشتند.
چطور شد که اندیشه چاپ کتابی از آثار استاد منوچهر نیازی به ذهن شما خطور کرد؟
طباطبایی: من فکر میکنم که هر هنرمندی به خصوص وقتی به این جایگاه میرسد، احتیاج دارد که کتابی از مجموعه گزیده آثار و سیر حرکت هنری خود داشته باشد تا مجموعهای برای بررسی و تحلیل باشد. اما این کمبود همیشه در آثار استاد به چشم میخورد. به سبب اینکه ایشان در سفر بودند شاید دغدغه این امر نبود و کار کتاب به تعویق افتاد. بعد از اینکه من به صورت جدی مجموعه کارهای استاد را به دست گرفتم، متوجه شدم که بحث کتاب تنها برای دیدن هنرمندان، دانشجویان و مردم نیست بلکه در دنیای حرفهای مارکتینگ نیز ما را دچار بحران کرده است. یعنی در سطوح بینالمللی مدام سوال این بود که از این هنرمند سرشناس چرا کتابی به چاپ نرسیده است. در این مرحله ضرورت کتاب احساس شد و من به این نتیجه رسیدم که هر هنرمندی بخواهد در مارکت جهانی هنر قد علم کند، نیازمند چاپ کتاب است. این حرکت در واقع از اواخر مهرماه آغاز شد و 5 دی کارها تحویل گرفته شد.
چرا با گذشت بیش از 6 دهه فعالیت حرفهای تا امروز کتاب نداشتید؟
نیازی: اینگونه نیست که هیچ کتابی تا به امروز نداشته باشم. کتابچههایی در دوران گذشته دارم که آثار من همراه با اساتیدم در آن به چاپ رسیده است. البته قبلا برای چاپ یک کتاب منسجم به من پیشنهاداتی شده بود اما نگاه بیشتر مادی بود در حالیکه من چنین خواسته ای نداشتم. چندین پیشنهاد در این بخش داشتم اما تاکید بر جنبه تجاری بخش مرا وا پس زد. من مانند یک کرم ابریشم هستم که مدام میلولم تا بتوانم پروانه شوم. من مدیر برنامه هایی زیادی داشتم اما در این میان همکاری با خانم مژده طباطبایی برای من بسیار مثمر ثمر بود. در واقع دیر شدن چاپ کتاب به این خاطر بود که مدام سعی میکردم که بهترین حالت کار را شروع کنم به همین خاطر زمان به تعویق افتاد. البته در چند سال آینده اگر خداوند عمری عطا کند انشاالله کتاب عمیقتر و بهتری ارائه خواهم کرد. امیدوارم تا روزی که مانند اساتیدم هوشنگ سیحون، مهدی ویشکایی و استاد اولیایی از این دنیا بروم بتوانم کارهای بهتری ارائه کنم.
با توجه به گستردگی آثار و مدت زمان طولانی فعالیت استاد نیازی، گزینش آثار کتاب بر چه اساسی انجام شد؟
طباطبایی: این کار چندان ساده نبود زیرا ما هر چه جلوتر رفتیم بیشتر به این نتیجه رسیدیم که اسپانسری در کار نیست از طرفی هم نمی خواستیم که از کیفیت کار و تعداد صفحات کم شود. ابتدا تعداد صفحات محدودتر در نظر گرفته شده بود اما به مرور که در درگیر عکاسی شدیم ضرورت اثرهای دیگر احساس شد زیرا سیر تاریخی را مد نظر قرار دادیم. استاد خود در انتخاب آثار صاحب نظر بودند. تعدادی از آثار فروخته شده بود و یا در موزه هایی بود که اجازه عکاسی نداشت لذا بین سالهای 1334 تا 1393 در یک سیر تاریخی مرور کردیم.. برخی از آثار در صفحه بندی دچار تغییر سایز و جزیئات شد تا زیبایی خود را حفظ کند. لذا صفحه بندی بر اساس این عوامل تغییر کرد. اگر دست ما باز بود امکان گزینش آثار بیشتری وجود داشت اما به لحاظ محدودیت ها 3 مجموعه کاری تعریف شد. یک دوره قدیم یعنی قبل از سفر به آمریکای ایشان بود که مجموعه پرتره های و کلاژها و منظره های نرم را داریم. یک دوره کارهایی است که در طول اقامت خود در آمریکا داشته اند را مد نظر قرار دادیم. سومین دوره بازگشت ایشان به ایران در 15 سال اخیر است که به آن نگاه داشتیم. سعی کردیم صفحه بندی به گونه ای باشد که کارها در کنار یکدیگر جا بگیرند. تنه های درخت موضوعاتی هستند که در هر سه دوره هستند که این در مورد ازدحام نیز صادق است. این کتاب بیانگر سیری است که ایشان در دوران فعالیت هنری داشته است و تغییرات و استعارهها یا تغییر فرم ها را در خود دارد.
انتخاب نام خیزش خیال برای کتاب آیا بر مبنای خاصی بود؟
نیازی: ما تحقیق زیادی انجام دادیم اما این نام نوعی نگاه رمانتیک دارد که با آثارم منطبق است.ما ده اسم انتخاب کردیم که بهترین این بود زیرا خیزش همان الهام و حرکت یکباره را به ذهن می آورد.
طباطبایی: بحث خیال انگیزی و وهم آثار استاد بسیار مهم است لذا می خواستم این حس را به مخاطب بدهیم. روی این مساله فکر زیادی شد تا نامی که انتخاب میشود ترجمه انگلیسی آن نیز جذاب شود. گر چه من دلم می خواست اسمی که روی کتاب می گذاریم به بحث موسیقی نزدیک شود زیرا موسیقی در این آثار بسیار مهم است و از آنها الهام می گیرند. بسیاری از کارهای ایشان نام سمفونی ها را در خود دارند لذا جذابتر بود که ما روی اسم حرکتی انجام دهیم که موسیقایی هم باشد.
کتاب خیزش خیال استاد، چندمین کتاب هنری است که منتشر میکنید؟
رضاخانی: من از سال 68 در ایران کار نفیس انجام میدهم که شامل برخی از کارهای موزه هنرهای معاصر مانند نگارهها ، نمایشگاه تصویر گران، تجلی نور در نمایشگاه قرآن و... است. حوزه کتاب نفیس پیچیده است و عناصر مختلفی در آن دخیل هستند زیرا کتاب و نقاشی دو مدیوم جدا هستند که تلفیق آنها در شرایط معمول کمی از اصل آثار دور میشود. در این سالها حوزه نشر به دلیل تحریم و مواردی از این دست با مشکلات عدیدهای رو به رو شد که نبود مرکب و کاغذ از جمله آنهاست. کیفیت پایین کاغذ یکی از مهمترین دلایل برای سختی اجرای کارهای نفیس و خوب است. کارهای استاد نیازی در برخی از آثار ازدحام بالایی دارد به همین خاطر وقتی یک تابلوی سه متری به 15 سانت تبدیل میشود تغییر مشهودی پیدا میکند و کار پیچیده میشود. تمام تلاش ما این بود که با همه محدودیتها بتوانیم کاری قابل قبول ارائه کنیم. در بحث چاپ بهترین چاپخانه و ماشین آلات را انتخاب کردیم. در واقع خواستیم نهایتا چیز مهمی از آثار باقی بماند تا قابل ارائه و زیبا باشد.
با توجه به مسائلی که به آن اشاره کردید، اجرای چنین کار با کیفتی بسیار سخت بوده، اینطور نیست؟
رضا خانی: به دلیل حساسیتی که اساتید نسبت به نقاشی دارند کار کمی سخت بود و خیلی از مواقع باعث میشد که تلاش ما افزایش بیابد. از سوی دیگر محدودیت زمانی نیز وجود داشت که همزمان با شروع چاپ سررسید در صحافی ها و شلوغی کار بود اما با مجموع مشکلات کار آبرومندی ارائه شد. به نظر من نکته مهم این پروسه حسی است که در این کار داشتیم. یعنی ما یک انجام دهنده صرف نبودیم. در واقع این کتاب از کار صرف خارج شد و تبدیل به نوعی علاقمندی برای ما شد تا بتوانیم کاری کنیم که باعث افتخار شود. این حس در کتاب جاری است به همین خاطر جزیئات نیز مد نظر قرار گرفت. گرافیست کار کامران مهر زاده است که در سطح فرد بسیار معتبری در سطح ملی و بین المللی است. امیدواریم که دل استاد از این کار شاد شده باشد.
آیا برنامه دیگری هم برای چاپ بعدی کتاب یا در همین نسخه دارید؟
رضا خانی: قرار است از فیلمی درباره استاد ساخته شده و به گونه ای بیوگرافی ایشان است همراه با یک نسخه غیر قابل چاپ PDF از کتاب را همراه اثر ارائه کنیم تا افراد تفاوت اثر را در کامپیوتر و چاپ ببینند. به هر حال هم برای شناخت استاد و کارهای ایشان این کار مهم است و هم می تواند به دیدن اصل تصاویر کمک کند.
چطور شد که تصمیم گرفتید درباره استاد فیلم بسازید؟
رضا خانی: یکی دیگر از کارهای من تهیه کنندگی و فیلمسازی است. ابتدا قصد ساخت فیلم مستند نبود بلکه تصمیم داشتم که از واکنش استاد، لحظه دیدن آثارشان در زمان عکاسی از آنها فیلمبرداری کنم تا برای ایشان یادگاری بماند. یک روز قبل از شروع عکاسی یک تیم تصویر برداری حاضر شدند و نتیجه آن فیلمی است که درباره استاد ساخته شد. این فیلم 15 دقیقه از 8 ساعت فیلمبرداری است که تمام شیرینیهای صحبت استاد است. این تجربه خوبی بود زیرا تبدیل به یک پکیج شد که آرشیو ارزشمندی برای هنر این مملکت میشود. دوست داریم با سایر هنرمندان نیز این پکیج را کار کنیم شاید این مجموعه اتفاقی شود که بتوانیم افراد استخوان دار قدیم را داشته باشیم زیرا این روزها انبان ما در حال خالی شدن از این افراد است. این یکی از وظایف ارگانها و محلهایی مانند خانه هنرمندان است که تا امروز انجام نشده است. حسی که در مصاحبت با استاد القا میشود، حس زندگی ایشان است که در همه لحظات ایشان وجود دارد و در فیلم مستندی که درباره ایشان است نیز وجود دارد. تجربه بسیار خوبی بود اما من معتقدم که خانم مژده طباطبایی کسی است که باعث ایجاد این همدلی شدند و اگر ایشان نبودند قطعا کتاب به وجود نمیآمد و این روند موفقیت آمیز ایجاد نمیشد ایشان با یک حس و عشق خاصی نسبت به کارهای استاد حرکت کردند. این کتاب برای خود من تجربه خوبی بود. به دنبال این هستیم که با هنرمندان دیگر نیز چنین پکیجی را ایجاد کنیم.
استاد شما در جایی گفتید که کتاب آثار شما را از زندان خارج کرده است، نظر واقعی شما این است و به طور کلی آیا از کتاب راضی هستید؟
نیازی: بله راضی هستم البته در هر کاری خطاها و مشکلاتی وجود دارد. این مساله در تمام دنیا وجود دارد اما به طور کلی کار خوب است اما برخی از آثار متفاوت از کار است البته این مشکل کلی است اما طرح روی جلد را بسیار دوست داشتم.
گذشته از کیفیت خود کتاب، فکر میکنید اگر یک جوان ایرانی کتاب را ورق بزند، میتواند استاد منوچهر نیازی را به درستی بشناسد؟
نیازی: 60 سال است که من به صورت حرفهای نقاشی میکنم و هیچ کار دیگری به جز این هنر ندارم و صرفا از این راه امرار معاش کردهام. خوب است که جوانها این کارها را ببینند تا بدانند مثلا کسی مانند من در 20 سالگی چه کرده است. من هیچوقت داخل دایره زندگی نکردم اما امروزه وضع هنر در داخل کشور چندان خوب نیست. به نظر من استاد بودن بسیار سخت است و من هنوز خود را استاد نمیدانم. هنوز وقتی در تالار آینه اثر کمال الملک را میبینم مقهور این قدرت میشوم. به نظر من جوانان با دیدن این آثار میتوانند بدانند پله پله به کجا میرسند. متاسفانه امروزه تکنولوژی اثر منفی در جوانها گذاشته و آنها را اسیر کرده است. یعنی به سرعت میخواهند کاری ارائه کنند و نمایشگاه بزنند در حالیکه این درست نیست.
چرا وضع هنر را در داخل کشور مساعد نمیبینید؟
نیازی: متاسفانه امروزه تکنولوژی اثر منفی در جوانها گذاشته است و آنها را اسیر کرده است. با جایی که به سرعت میخواهند کاری ارائه کنند و نمایشگاه بزنند در حالیکه این درست نیست. وقتی من جوان بودم استاد اولیاء به ما میگفت که صرفا به مردم، ناودان، آسمان و هر چیزی نگاه کنید و فرم پیدا کنید.من یادم است که من و صادق تبریزی، مسعود عربشاهی، منوچهر نیازی کارها را میبردیم و میفروختیم تا بتوانیم رنگ بخریم. اینقدر اتود زدیم تا به اینجا رسیدم. صادق تبریزی همینطوری استاد نشده است. او اتودهایش را میفروخت تا بتواند کار جدید را شروع کند. اینطور زندگی کردیم تا به اینجا رسیدیم. من فرد تجاری نیستم و این هنر را با قلب و روحم دنبال کردم. من به پوسته درختهابا دقت نگاه کردم و توانستم ازدحام را شکل بدهم. دید در اینجا بسیار مهم است و هنرمند باید به آن توجه داشته باشد اما متاسفانه تکنولوژی این امر را سخت کرده است.
چیزی که در زندگینامه شما برای من بسیار جالب بود، این است که در سالهایی که شما کار را انجام دادید فضای هنری چندانی در کشور وجود نداشت. چطور شد که در آن سن راه هنر را در پیش گرفتید در حالیکه شاید این محیط چنین چیزی را نمیگفت. منظورم این است که آیا خانواده بر شما تاثیر داشت یا عوامل دیگری بود؟
نیازی: من این حرف را هم قبول دارم و هم ندارم. اینگونه نبود که فضای هنری وجود نداشته باشد. در آن زمان خیابان لاله زار کوچه مهران ما نمایشگاه اجرا میکردیم و تمام اساتید نظیر: آشتیانی، اولیاء، ویشکایی و شیخ حضور داشتند که کار مرا هم با اینکه جوان بودم به خاطر استعدادم در آنجا قرار میدادند. بله سختیهای بسیاری کشیدم و مانند امروز شرایط اینقدر مهیا نبود اما اینگونه نبود که هیچ فضایی موجود نباشد. من مدادهای کوچک شاگردان را با چوب میبستم و با آنها کار میکردم. در واقع با درد و رنج زیاد به شادیها و موفقیتها رسیدم.
شما تقریبا 23 سال در نیویورک زندگی کردید، اما بارها در صحبتهایتان گفتید که عاشق ایران هستید، اصلا چطور شد که تهران را ترک کردید؟
نیازی: بله من عاشق ایران هستم اما میخواستم کارم رشد کند و در یک اشل جهانی باشد زیرا همیشه به دنبال تفاوت بودم. مدام در حال حرکت بودم زیرا دوست داشتم در سطح جهانی حرکت کنم. من سال 78 ایران را ترک کردم. فرزندانم در آنجا به تحصیل پرداختند و من نیز در دانشگاه شروع به تحصیل کردم و تاریخ هنر خواندم و موارد مختلفی را آموختم که بسیار از فراگیری آن خوشحالم.
شما به موازات نقاشی موسیقی را نیز به صورت حرفهای دنبال کردید و تا جایی که من میدانم پیشینه موفقی در آن داشتید، چطور شد که بین این دو هنر محبوب نقاشی برنده شد و شما بیشتر به سمت آن تمایل پیدا کردید؟
نیازی: بله من افتخار شاگردی خانم باغچه بان و صبا را در بخش موسیقی داشتم. در آن زمان تالار فرهنگ مرکزی بود که من در آن اپراهای زیادی کار کردم و در گروه کر بودم. این علاقه و فعالیت در موسیقی باعث شد که خیلی تحت تاثیر موسیقی و افراد مانند: چایکوفسکی، باخ و اشتراس باشم اما دیگر کار نمیکنم. دلیل اصلی انتخاب نقاشی این بود که در این زمینه بسیار مطالعه کردم. من میدانستم که وقتی سن بالا برود دیگر نمیتوانم در صحنه موسیقی بدرخشم اما نقاشی اینگونه نیست لذا به این عرصه پرداختم و موسیقی نیز کمکم کرد یعنی توانستم با استفاده از تاثیر موسیقی آثاری را خلق کنم.
بسیار شنیدهایم که یک هنرمند اثری را با الهام از موسیقی خلق کرده است. خود شما نیز اثری دارید که با الهام از سمفونی بتهوون کشیدهاید. اساسا در عالم نقاشی ترسیم یک موسیقی یعنی چه؟
نیازی: وقتی که من در حالت سکوت نشستهام، این سکوت ممکن است ایدهای به من بدهد یا ندهد اما وقتی به موسیقی گوش میدهم بین من و بوم یک جنگ رخ میدهد تا من به او حمله کنم. یعنی موسیقی برای من حسی القا میکند که بر اساس آن دست من حرکت میکند. مثلا وقتی سمفونی گوش میدهم، این موسیقی به من حرکت میدهد و بسیار اثرگذار است. در واقع حسی به من القاء میشود که من آن را در لحظه روی بوم ترسیم میکنم.
در یکی از مصاحبههای قدیمیتان گفته بودید که دید شما نسبت به گذشته دچار تغییرات زیادی شده است. در باره این تکامل دید و تاکیدی که روی این عرصه دارید توضیح دهید.
نیازی: کار من از کلاسیک صرف شروع شد و آرام آرام تغییر یافت. الان دید من به آن شکل که طبیعت کار کنم و تنه درخت را ترسیم کنم نیست و فقط سطر، خط و رنگ برای من مطرح است. من در 20 سالگی اینگونه نمیدیدم. خود این فضای تهران که تا این حد تغییر کرده به من الهام میدهد. در واقع نگاه من از نظر رئال دور و بیشتر آنالیز شده و در حال حاضر به آبستره نزدیکتر است.
تغییرات در سبک استاد چقدر تفاوت در بازار فروش آثار ایشان ایجاد کرد؟
طباطبایی: ریشهها همچنان بیشترین فروش را در بین سایر آثار ایشان دارد. البته هر هنرمندی در طول دوران کاری خود پروسههای مختلفی را از سر میگذراند لذا همه هنرمندان دورههای مختلف کاری دارند که تعریفی از دورنیات آنهاست. استاد کلاژهایی را در آثار خود دارد همیشه بوده اما این مواد اولیه به مرور زمان تغییر کرده است. یک دوره ای منوچهر نیازی با درختها و کومهها شناخته میشدند اما امروزه مشتریان با ازدحام او را میشناسند. هدف من این است که کارهای متاخر ایشان وارد مارکت شود. ایشان تابلویی دارند به نام هزار اثر که در آن قوطیهای کبریت را روی بوم استفاده کردهاند و هر کدام از قوطیها یک اثر آبستره مستقل است در واقع با روند تغییر ایشان نیز نسلهای مختلفی نسبت به خرید آثار متمایل شدهاند. مثلا آثار ازدحام استاد را جوانان روشنفکر بیشتر دوست دارند.
چرا دیگر کارهای دوره اول را انجام نمی دهید؟
نیازی: تعدادی از این آثار را در خانه دارم اما دیگر انجام نمی دهم البته ممکن است روزی دوباره احساس بازگشت را داشته باشم و شروع مجدد در این بخش داشته باشم اما الان این احساس را ندارم و قطعا آن نخواهد شد. هزار اثر قوطی های کبریت است که هر کدام نقاشی جداگانه ای دارد. در بدو امر روی بوم سفید قوطی های کبریت را چسباندم و رنگ زدم و دانه به دانه را کار کردم که هر کدام یک تابلو آبستره است. همه روزانه نقاشی می کنند یک شاطر با خمیر نقاشی می کند این یک فرم است باید اینها را دید. خیاط با قیچی نقاشی می کند.به نظر من پایه هر چیزی را نقاشی شکل داده است. بدون نقاشی زندگی نیست.
و صحبت آخر؟
نیازی: من معتقدم که اگر صدا وسیما درست فعالیت کند هنرهای تجسمیایران در سطح خاورمیانه میدرخشد میتوانیم در یک برنامه تلویزیونی این هنرمندان را معرفی کنیم و ورک شاپ داشته باشیم مقصر اصلی برای عدم حرکت هنر ما صدا و سیماست تمام دنیا درباره این هنر بحث میکنند اما در ایران اینگونه نیست باید جوانان از پیشکسوتان بهره ببرند اما این اتفاق در ایران نیست.
انتهای پیام/
سمیه باقری