سرویس تجسمی هنرآنلاین: محمد حمزه بیش از دو دهه است که نقاشی میکند، او از پرتره آغاز کرد و هنوز هم آن قدر دل مشغول انسان هست که بار هم به کشیدن پرتره ادامه دهد حتی اگر این پرترهها را مچاله کرده و پرچین و چروک به مخاطب ارائه کند. حمزه آن قدر به مچاله کردن نقاشیهایش پرداخت که امروز هم او و هم آثارش را با همین عنوان طبقهبندی میکنند. آخرین مجموعه از مچالههای او اما فضای دیگری دارد و آدمهایی از چند قرن قبل در فضایی که نقاش کوشیده است هیچ زمانی نداشته باشد به مخاطب خیره شدهاند. با این حال آثار او به ویژه آنها که تمام رخ به مخاطب نگاه میکنند به شدت معاصر هستند آنها مانند یک مرد یا زن رنسانسی به ما نمینگرند بسیار آشنایند و شاید برای همین است که همچون آدمهای همین روزگار مخدوش و مچاله شدهاند.
کد خبر:
62979
تصادف تنها روی بوم اتفاق نمیافتد/ گفتوگو با محمد حمزه هنرمند نقاش
محمد حمزه بیش از دو دهه است که نقاشی میکند، او از پرتره آغاز کرد و هنوز هم آن قدر دل مشغول انسان هست که بار هم به کشیدن پرتره ادامه دهد حتی اگر این پرترهها را مچاله کند.
سری چهارم از مچالهها این روزها در گالری اثر روی دیوار رفته. نمایشگاهی که برای درک بهتر آن بد نیست به آنچه محمد حمزه در همه این سالها پشت سر گذاشته دوباره نگاه کرد.
آقای حمزه، شما با مجموعه پنجرهها و حصیرها در بین علاقهمندان به هنرهای شناخته شدید، اما پس از آن مجموعه دیگری از پنجره کار کردید که دارای یک نکته ویژه بود. این مجموعه در واقع نقاشیهایی از یک پنجره بود که شما از ۱۶ نگاه مختلف آنها را خلق کردید. هستند هنرمندانی که یک موضوع را بارها نقاشی کرده و به آن از زوایای مختلف نگاه میکنند؛ این موضوع برای شما چگونه بود یا بهتر است بگوییم چه چیز دراین یک پنجره وجود داشت که موجب شد شما ۱۶ نقاشی متفاوت از آن بکشید؟
این ۱۶ پنجره را به این دلیل ساده کشیدم که میخواستم نقاشی کنم. از طرفی در آن زمان شرایطی وجود داشت که دوست داشتم از آتلیهام بیرون نیایم. بهانه این مجموعه در واقع بسیار ساده بود هرچند با تمام شدن نخستین پنجره دومین تابلو از آن را همانجا و در همان روز شروع کردم. این کار مثل یک رفتار یا تجربه خصوصی بود که در آن زایشی رخ میدهد. در این تجربه ناخودآگاهی اتفاق میافتد که کسی عقلش به آن نمیرسد زیرا من معتقدم که ناخودآگاه به مراتب از بخش آگاه وجود ما عاقلتر است. در واقع آن بهانه ساده برای من جالب شد زیرا مدام پشت آن پنجره تغییراتی رخ میداد و من هرشب با آن درگیر بودم. هربار که شروع میکرد مثلا چراغ خانهای روشن بود یا خانه دیگری تاریک بود به علاوه انعکاسهای که در این پنجرهها میافتاد متفاوت بود و حتی تصویر خودم که در این پنجره میافتاد هربار فرق میکرد. البته شاید از نگاه بیننده ساده باشد و فکر کند که اینها تنها ۱۶ تصویر از یک پنجره است اما اگر کسی در آنجایگاه قرار گیرد و بخواهد نمونهای ارائه دهد نمیتواند زیرا برای این کار زمان بسیاری صرف شده و من روی این کار کاملا متمرکز شده بودم. نکته جالب
اینکه هنگام برگزاری نمایشگاه خیلیها از من دلیل این انتخاب را میپرسیدند پاسخ من این بود که آدمها هنگام فکر کردن به افقی خیره میشوند که این افق برای من یک پنجره بود و اگر به جایاین پنجره یک تلویزیون وجود داشت آن وقت ۱۶ تلویزیون میکشیدم. من نقاش هستم قصهها در دل من وجود دارد کار میکنم و این قصهها از دل بیرون میآید. من به عنوان نقاش آدم ایدهپردازی نیستم در حقیقت من دارای یک نگاه هستم که با آن نگاه بزرگ شدهام.
این مجموعه در واقع تنها مجموعه از کار شماست که شما به جز پرتره چیز دیگری کار کردهاید و البته حدفاصل دو بخش از آثار شما قراردارد که همگی پرتره هستند.
البته من چندان نمیتوانم دورههای کاری مشخصی برای خودم قائل شوم. با این حال این پرترهها را کار کردم و معتقدم برای کشیدن هرچیز نقاش باید به میل و درک خاصی برسد تا بتواند کار کند اما آن میل این طور نیست که شما بتوانید همه چیز را تجربه کنید میتوانید با توجه به میلتان کار کنید وآنچه دوست دارید بکشید. یک نقاشی نمیتواند به خودش دیکته کند که در هر دوره چه چیز کار کند با این حال چون ۳۰ سال از فعالیت من دوره نقاشی من میگذرد میتوان درباره آنچه انجام داده صحبت کرد.
دقیقا موضوع بحث نیز همین است به هر حال نمیتوان درباره کارهایی که یک هنرمند در آینده انجام میدهد صحبت کرد. شما در پرترههای ابتدایی خود یک مجموعه کار دارید که هم از نظر فرم و انتخاب رنگ و هم با توجه به زمان خلق شدن آنها میتوان فهمید که در سالهای جنگ کشیده شده است...
این مجموعه زمانی شکل گرفت که جنگ بود من هم مثل خیلیهای دیگر از جنگ ترسیده بودم. آن سالها مثل خیلی از مردم به جنگ رفته و برگشته بودم و بمبهایی که روی شهرم فرود میآمد را میدیدم. با این حال باید کار میکردم حتی اگر در پناهگاه باشم. بنابراین به عنوان فرار از ترسهای آن روزگار این دوره را کار کردم. آن روزها اگر روی شانه کسی میزدید و از او ساعت را میپرسیدید چنان از شدت ترس در خود میشکست که گویی در همان لحظه به او بمب زدهاند. این تنها دوره کارهای مرکبی من است و میتوان گفت این کارها واکنش من به آن زمانه بود. البته این کارها هیچوقت به نمایش گذاشته نشد.
قصد ندارید روزی آنها را به نمایش بگذارید؟
این کارها چندان زیبا نیستند و آن دوران هم به دلیل آنکه چنین تصاویری در اطراف مردم بسیار بود کسی دوست نداشت آنها را ببیند. من این کارها را نگه داشتهام تا در گذر سالیان روند کاری خودم را پیش چشم داشته باشم و ارتباط آنها با دیگر کارهایم را متوجه شوم.
پس از پنجرهها شما به پرترهها برگشتید این بازگشت به چه دلیل رخ داد؟
این موضوع هم به دلیل یک اتفاق ساده بود. شما دورهای را به شکل آرامی پشت سر میگذارید سپس نگاه شما به دنیا تغییر میکند و بعد موضوع دیگری برای شما جذابتر میشود. در مقطعی آدم دوباره برای من اهمیت پیدا کرد و البته کشیدن نخستین پرتره پس از مجموعه پنجرهها نیز برای من بسیار اتفاقی بود. اولین پرترهای که کشیدم نیز تصویری از خودم بود؛ شاید به این دلیل که شخص دیگری دم دست نداشتم و میخواستم همه شکل تجرب نیز داشته باشم نمیخواستم کسی روبهرویم باشد و با او حرف بزنم. این دوره خیلی خاص بود که در نهایت به مجموعه مچالهها ختم شد.
در این مجموعه پرترهای که از خودتان کشیدهاید آثار بسیار متنوع و متفاوت هستند...
بله، البته همه این پرترهها اکرلیک روی کاغذ گراف هستند با این حال در بعضی کارها از خود کاغذ و بافت آن به جای رنگ استفاده کردهام وگاه در بعضی از آنها به جای قلممو تنها از انگشتانم استفاده کردهام. به همین دلیل این کارها که همگی ابعاد بسیار بزرگی هم دارند از تنوع خاصی برخوردار شدهاند. این پرترهها سال ۱۳۸۰ در افتتاحیه گالری اعتماد زمانی که در دروس قرار داشت به نمایش درآمد. نمایشگاه شامل ۱۴ پرتره از خودم و هفت کار مچاله شده بود.
پس مچالهها از اینجا آغاز شدند... اولین مچاله چطور پدید آمد؟
باز هم یک اتفاق ساده باعث شد پدیده تازهای در کار من روی دهد؛ با یکی از نقاشیها دعوایم شد، مچالهاش کردم و آن را به گوشهای انداختم، ناگهان متوجه شدم که این فرم اتفاقا برای آن اثر بسیار درست است. به نظر من تصادف تنها روی بوم اتفاق نمیافتد بلکه اساسا در زندگی تصادف میتواند موجب اتفاقات مهم و تاثیرگذاری شود. وقتی این مچاله را به جهتهای مختلف پرت کردم متوجه شدم این کار از زاویههای مختلف به من نگاه میکند و این برایم بسیار جالب بود.
نخستین کار مچاله شما طی یکه فرآیند اتفاقی شکل گرفت اما کارهای بعدی این مجموعه در فضایی کاملا خودآگاه پدید آمدند. چرا با آن اولین اثر به قول خودتان دعوایتان شد؟
این اتفاق مثل درگیری آدم با خودش بود. آن دوران، روزگار خاصی برای من بود و من نوعی خشونت عجیبی داشتم طرحم این بودم که میخواستم پس از اینکه این پرترهها تمام شند همه آنها را بسوزانم. انگار که بخواهم بگویم من این کارها را خلق کردم و حالا دوست دارم آنها را بسوزانم. بعد فکر کردم که چنین کاری منظری سیاسی پیدا خواهد کرد در حالی که من به دنبال چنین بیانی نبودم به همین دلیل به شکل حق به جانبی دوست داشتم کارها خوب از آب درآیند و اگر کاری خوب نمیشد با نقاشی چنان درگیر میشدم که کار به دعوا میکشید. پس از اولین کار، شروع کردم به خلق مچالههای بیشتر.
البته پس از نخستین کار در واقع مچاله کردن تبدیل به یک تکنیک در کار شما شد که کاملا آگاهانه از آن استفاده میشد.
بله، این همان نقطهای است که من در آنجا معتقدم یک اثر در طول زمان با هنرمند خود رشد کرده و بزرگ میشود.
مچالهها در کار شما ادامه پیدا کردند و به دوره دوم رسیدند، البته تکنیک عوض شد و شکل مچاله کردن هم تغییر کرد. این آدمهای مچاله از کجا آمدهاند؟
اینها یک سری از آدمهای اطرافم هستند که ابتدا آنها را نقاشی کرده و سپس با فاصلهای پنج سانتیمتری روی زمینه نقاشیشده میچسباندم. سایهای که دور این کارها وجود دارد در واقع سایهای است که به جهت فاصله دو بخش کار به وجود میآمد.
این کارها هم سال ۸۴ در گالری اعتماد نمایش داده شد، بازخورد این نمایشگاه و برخورد افراد با این شکل جدید کار چگونه بود؟
برای افراد این تکنیک بسیار جالب بود و فکر میکنم بسیاری اوقات شعبده کار برایشان جذاب بود تا اینکه فکر کنند من چه نگاهی به دنیا دارم. این موضوع هم به این دلیل است که ما با چیزی به نام نقد بیگانهایم و هیچوقت تحلیل درستی درباره آثار یک هنرمند در هیچ رسانهای ارائه نمیشود و در نهایت مخاطب آثار هنری نیز نمیتواند با شکل درست نگاه به اثر هنری آشنا شود.
هنرمندان بسیاری در تاریخ هنر ایران و جهان به بدن انسان توجه کردهاند و با دفرمه کردن و از ریخت انداختن این بدن کوشیدهاند معانی تازهای خلق کرده یا به معانی خاصی اشاره کنند. جریان مچاله کردن در آثار شما نیز از جنس همین دفرمهکردنهاست این کار چه بار معنایی برای شما داشت؟
برای من خودم، واقعیتهای روزمرهام، زندگی من و جهانی که سعی دارم آن را بشناسم همگی با این مچالهها بازگو شده است. من البته نمیتوانم خودم را مثلا به شکلی آنالیز کنم که چرا مثلا اخلاق خاصی در من شکل گرفته است اما سادهترین چیز همان دعوایی است که با کارهایم داشتم و به آن اشاره کردم. در واقع این کشمکشی است که من با جهان داشتم. این دفرمهها به مرور معنایی برعکس پیدا کرده است و در مجموعه بعدی مچالهها به جایی رسیده است که کاملا پیداست خالق اثر هیچ دعوایی با جهان ندارد.
در دوره بعدی آثارتان که در واقع سومین دوره از مچالههاست با پرتره بازگشتید و در واقع شاید بهتر است بگوییم به مدلهایی که برای کار انتخاب کرده بودید نزدیکتر شدید.
در این دوره شیوه کار به این شکل بوده که ابتدا یک پرتره را به شکلی گسترده کشیدم و سپس آن را به شکل مچاله کردم که فرم صورت حفظ شود.
من این مجموعه کار شما را در کتاب آثارتان دیدهام. با دیدن این آثار چنین به نظر میرسد که با مچاله کردن شما هویت جدیدی به این پرترهها دادهاید. تناقضی که بسیار جالب است.
بله رفتار من با این پرترهها کاملا به همین شکل بوده است هرچند در این هویت آن اتفاقی که از آن صحبت کردیم هم حضور دارد. این تصادف میتواند ابتدا روی یک صورت بزرگ باشد و بعد میتواند این مچالهها هر بار با تغییر در شکل مچالهکردن جزییتر و جزییتر شود.
اما دوره بعدی شما همین آثار است که البته مچاله نشده است...
بله، در واقع اینها آثاری است که پس از کشیدنشان دوست نداشتم مچاله شوند و آنها را به همین شکل ترجیخ دادم. در واقع خواستم همان دفرمه شدن را به نمایش بگذارم.
پس از این دوره باز هم مجموعهای از مچالهها را داشتید که در گالری اثر به نمایش گذاشته شد. دورهای که درحقیقت دوره سوم مچالههاست.
بله، در این نمایشگاه به دلیل آنکه مدیوم کارم تغییر کرد فرم مچالهکردن کمی شدیدتر شد به این دلیل که در این بوم بود که مچاله میشد و ضخامت بوم در تشدید مچالگی تاثیر بسیار داشت. در این مجموعه کل کار با فضای دور آن مچاله شده و هیچ دور بر یا اختلاف سطحی با زمینه وجود ندارد و همه چیز همین کاری است که ارائه شده است. دوست داشتم کنترل بیشتری بر اثر داشته باشم و کار به دلیل استفاده از کاغذ گراف دچار پارگی نشود. هرچند در دوره بعدی دوباره به کاغذ برگشتم زیرا به این نتیجه رسیدم که مدیوم اصلی من کاغذ است.
در نهایت میرسیم به آخرین نمایشگاه شما با مچالههای دیگری روبهرو هستیم که فضای آنها با همه کارهای قبلی شما متفاوت هستند که جغرافیا و تاریخ متفاوتی با کارهای قبلی شما دارند. چرا آدمهای دوره رنسانس را برای این مجموعه انتخاب کردید؟
یکی به این دلیل که این دوران دارای یک زیبایی شناخته شده هستند در واقع من این آدمها را دیدم و آنها را بدون آنکه فکر کنم متعلق به چه دورهای هستند انتخاب کردم. با این دستخطی که برای من به وجود آمده میخواستم این زیبایی که برای شما هم شناخته شده است را به تصویر بکشم. این کارها در واقع کپی نیستند، نقاشی هستند و من به تمام آن نقاشیهای قدیمی به مثابه یک منظره نگاه کرده و آن را دستمایه کارم قرار دادم. در واقع من به همان سادگی که در مجموعههای قبلی دوستان دور و برم را برای نقاشی کردن انتخاب کردم در این مجموعه تلاش کردم یک زیبایی شناخته شده را انتخاب کرده و نقاشی کنم.
اما این یک زیبایی شناخته شده است که شما آن را مچاله کردهاید...
بله این درست مثل شعر و ترانهای است که شما آن را میخوانید. در واقع اگر ادای خواننده اصلی را در نیاورید میتوان آن را ترانهای با صدای شما دانست اما اگر سعی کنید لحن خواننده را به خود بگیرید تنها یک نقلید ساده انجام دادهاید.
چه چیز باعث شد به طور کلی سراغ چنین نقاشیهایی به عنوان مدل کار خود بروید؟
من مدام در حال کار و سفر و زندگی کردن هستم، دقیقا نمیدانم ورق زدن یک کتاب بود یا سفر به ایتالیا و دیدن آثار هنری در آنجا که باعث شد به این نتیجه برسم که این پرترهها را بکشم اما نکته جالب اینجا بود که پس از کشیدن کارها متوجه شدم همه آنها ایتالیایی هستند.
این دوره را روی زمینههای ساده و تکرنگ کار کردهاید، چرا خلاف مجموعههای دیگر زمینه مشخصی برای این آثار انتخاب نکردید؟
زیرا خود پرترهها برایم با اهمیت بودند و فضای زمینه کارها برایم اصلا مهم نبود. دیگر اینکه دوست داشتم این پرترهها هرچه بیشتر به صورت شما به عنوان مخاطب نزدیک باشد و هیچ چیز مزاحم دیدن پرترهها نباشد.
در نهایت اینکه چرا خود پرتره در همه این سالها تا این اندازه برای شما اهمیت داشته است و شما کمتر به سراغ موضوع دیگری به جز پرتره رفتهاید؟
به این دلیل که آدم در ذهن من ابعاد بزرگتری دارد و برایم جذابتر است. انسان برای من قابل جستجو است میتوانم بگویم از میان یک آدم با هر تالیفی که خاص خود اوست و یک منظره قطعا آن آدم برای من جالب توجهتر است.
حمیده پازوکی
انتهای پیام/