سرویس تجسمی هنرآنلاین: محمد حمزه بیش از دو دهه است که نقاشی می‌‏کند، او از پرتره آغاز کرد و هنوز هم آن قدر دل مشغول انسان هست که بار هم به کشیدن پرتره ادامه دهد حتی اگر این پرتره‎‌ها را مچاله کرده و پرچین و چروک به مخاطب ارائه کند. حمزه آن قدر به مچاله کردن نقاشی‎‌هایش پرداخت که امروز هم او و هم آثارش را با همین عنوان طبقه‎بندی می‌‎کنند. آخرین مجموعه از مچاله‎های او اما فضای دیگری دارد و آدم‌هایی از چند قرن قبل در فضایی که نقاش کوشیده است هیچ زمانی نداشته باشد به مخاطب خیره شده‎اند. با این حال آثار او به ویژه آن‌ها که تمام رخ به مخاطب نگاه می‌‏کنند به شدت معاصر هستند آن‌ها مانند یک مرد یا زن رنسانسی به ما نمی‌‏نگرند بسیار آشنایند و شاید برای همین است که همچون آدم‎های همین روزگار مخدوش و مچاله شده‎اند.

سری چهارم از مچاله‏‌ها این روز‌ها در گالری اثر روی دیوار رفته. نمایشگاهی که برای درک بهتر آن بد نیست به آنچه محمد حمزه در همه این سال‌ها پشت سر گذاشته دوباره نگاه کرد.
آقای حمزه، شما با مجموعه پنجره‎‌ها و حصیر‌ها در بین علاقه‌‏مندان به هنرهای شناخته شدید، اما پس از آن مجموعه دیگری از پنجره‎ کار کردید که دارای یک نکته ویژه بود. این مجموعه در واقع نقاشی‎هایی از یک پنجره بود که شما از ۱۶ نگاه مختلف آن‌ها را خلق کردید. هستند هنرمندانی که یک موضوع را بار‌ها نقاشی کرده و به آن از زوایای مختلف نگاه می‌‏کنند؛ این موضوع برای شما چگونه بود یا بهتر است بگوییم چه چیز دراین یک پنجره وجود داشت که موجب شد شما ۱۶ نقاشی متفاوت از آن بکشید؟
این ۱۶ پنجره را به این دلیل ساده کشیدم که می‌‎خواستم نقاشی کنم. از طرفی در آن زمان شرایطی وجود داشت که دوست داشتم از آتلیه‏‎ام بیرون نیایم. بهانه این مجموعه در واقع بسیار ساده بود هرچند با تمام شدن نخستین پنجره دومین تابلو از آن را همانجا و در‌‌ همان روز شروع کردم. این کار مثل یک رفتار یا تجربه خصوصی بود که در آن زایشی رخ می‌‏دهد. در این تجربه ناخودآگاهی اتفاق می‌‎افتد که کسی عقلش به آن نمی‌‏رسد زیرا من معتقدم که ناخودآگاه به مراتب از بخش آگاه وجود ما عاقل‌تر است. در واقع آن بهانه ساده برای من جالب شد زیرا مدام پشت آن پنجره تغییراتی رخ می‌داد و من هرشب با آن درگیر بودم. هربار که شروع می‌‎کرد مثلا چراغ خانه‎ای روشن بود یا خانه دیگری تاریک بود به علاوه انعکاس‌های که در این پنجره‎‌ها می‌افتاد متفاوت بود و حتی تصویر خودم که در این پنجره می‌‎افتاد هربار فرق می‌‎کرد. البته شاید از نگاه بیننده ساده باشد و فکر کند که این‌ها تنها ۱۶ تصویر از یک پنجره است اما اگر کسی در آنجایگاه قرار گیرد و بخواهد نمونه‌ای ارائه دهد نمی‌‎تواند زیرا برای این کار زمان بسیاری صرف شده و من روی این کار کاملا متمرکز شده‎ بودم. نکته جالب اینکه هنگام برگزاری نمایشگاه خیلی‎‌ها از من دلیل این انتخاب را می‌‎پرسیدند پاسخ من این بود که آدم‌ها هنگام فکر کردن به افقی خیره می‌‎شوند که این افق برای من یک پنجره بود و اگر به جایاین پنجره یک تلویزیون وجود داشت آن وقت ۱۶ تلویزیون می‌کشیدم. من نقاش هستم قصه‌ها در دل من وجود دارد کار می‌‎کنم و این قصه‎‌ها از دل بیرون می‌‎آید. من به عنوان نقاش آدم ایده‌پردازی نیستم در حقیقت من دارای یک نگاه هستم که با آن نگاه بزرگ شده‎ام.
این مجموعه در واقع تنها مجموعه از کار شماست که شما به جز پرتره چیز دیگری کار کرده‎اید و البته حدفاصل دو بخش از آثار شما قراردارد که همگی پرتره هستند.
البته من چندان نمی‌‏توانم دوره‌‎های کاری مشخصی برای خودم قائل شوم. با این حال این پرتره‎‌ها را کار کردم و معتقدم برای کشیدن هرچیز نقاش باید به میل و درک خاصی برسد تا بتواند کار کند اما آن میل این طور نیست که شما بتوانید همه چیز را تجربه کنید می‌‎توانید با توجه به میلتان کار کنید وآنچه دوست دارید بکشید. یک نقاشی نمی‌‎تواند به خودش دیکته کند که در هر دوره چه چیز کار کند با این حال چون ۳۰ سال از فعالیت من دوره نقاشی من می‌‎گذرد می‌‎توان درباره آنچه انجام داده صحبت کرد.
دقیقا موضوع بحث نیز همین است به هر حال نمی‌‎توان درباره کارهایی که یک هنرمند در آینده انجام می‌‎دهد صحبت کرد. شما در پرتره‎های ابتدایی خود یک مجموعه کار دارید که هم از نظر فرم و انتخاب رنگ و هم با توجه به زمان خلق شدن آن‌ها می‌‎توان فهمید که در سال‌های جنگ کشیده شده است...
این مجموعه زمانی شکل گرفت که جنگ بود من هم مثل خیلی‌های دیگر از جنگ ترسیده بودم. آن سال‌ها مثل خیلی از مردم به جنگ رفته و برگشته بودم و بمب‌هایی که روی شهرم فرود می‌‎آمد را می‌‎دیدم. با این حال باید کار می‌‎کردم حتی اگر در پناهگاه باشم. بنابراین به عنوان فرار از ترس‌های آن روزگار این دوره را کار کردم. آن روز‌ها اگر روی شانه کسی می‌زدید و از او ساعت را می‌پرسیدید چنان از شدت ترس در خود می‌‎شکست که گویی در‌‌ همان لحظه به او بمب زده‌اند. این تنها دوره کارهای مرکبی من است و می‌توان گفت این کار‌ها واکنش من به آن زمانه بود. البته این کار‌ها هیچ‌وقت به نمایش گذاشته نشد.
قصد ندارید روزی آن‌ها را به نمایش بگذارید؟
این کار‌ها چندان زیبا نیستند و آن دوران هم به دلیل آنکه چنین تصاویری در اطراف مردم بسیار بود کسی دوست نداشت آن‌ها را ببیند. من این کار‌ها را نگه داشته‌ام تا در گذر سالیان روند کاری خودم را پیش چشم داشته باشم و ارتباط آن‌ها با دیگر کار‌هایم را متوجه شوم.
پس از پنجره‌ها شما به پرتره‎‌ها برگشتید این بازگشت به چه دلیل رخ داد؟
این موضوع هم به دلیل یک اتفاق ساده بود. شما دوره‎ای را به شکل آرامی پشت سر می‌‎گذارید سپس نگاه شما به دنیا تغییر می‌‎کند و بعد موضوع دیگری برای شما جذاب‌تر می‌‎شود. در مقطعی آدم دوباره برای من اهمیت پیدا کرد و البته کشیدن نخستین پرتره پس از مجموعه پنجره‎‌ها نیز برای من بسیار اتفاقی بود. اولین پرتره‌ای که کشیدم نیز تصویری از خودم بود؛ شاید به این دلیل که شخص دیگری دم دست نداشتم و می‌‎خواستم همه شکل تجرب نیز داشته باشم نمی‌‎خواستم کسی روبه‌رویم باشد و با او حرف بزنم. این دوره خیلی خاص بود که در ‌‌نهایت به مجموعه مچاله‎‌ها ختم شد.
در این مجموعه پرتره‌ای که از خودتان کشیده‎اید آثار بسیار متنوع و متفاوت هستند...
بله، البته همه این پرتره‌ها اکرلیک روی کاغذ گراف هستند با این حال در بعضی کار‌ها از خود کاغذ و بافت آن به جای رنگ استفاده کرده‌ام و‌گاه در بعضی از آن‌ها به جای قلم‌مو تنها از انگشتانم استفاده کرده‎ام. به همین دلیل این کار‌ها که همگی ابعاد بسیار بزرگی هم دارند از تنوع خاصی برخوردار شده‌اند. این پرتره‎‌ها سال ۱۳۸۰ در افتتاحیه گالری اعتماد زمانی که در دروس قرار داشت به نمایش درآمد. نمایشگاه شامل ۱۴ پرتره از خودم و هفت کار مچاله شده بود.
پس مچاله‎‌ها از اینجا آغاز شدند... اولین مچاله چطور پدید آمد؟
باز هم یک اتفاق ساده باعث شد پدیده تازه‎ای در کار من روی دهد؛ با یکی از نقاشی‌ها دعوایم شد، مچاله‎اش کردم و آن را به گوشه‎ای انداختم، ناگهان متوجه شدم که این فرم اتفاقا برای آن اثر بسیار درست است. به نظر من تصادف تنها روی بوم اتفاق نمی‌‏افتد بلکه اساسا در زندگی تصادف می‌‏تواند موجب اتفاقات مهم و تاثیرگذاری شود. وقتی این مچاله را به جهت‌های مختلف پرت کردم متوجه شدم این کار از زاویه‎های مختلف به من نگاه می‌‏کند و این برایم بسیار جالب بود.
نخستین کار مچاله شما طی یکه فرآیند اتفاقی شکل گرفت اما کارهای بعدی این مجموعه در فضایی کاملا خودآگاه پدید آمدند. چرا با آن اولین اثر به قول خودتان دعوایتان شد؟
این اتفاق مثل درگیری آدم با خودش بود. آن دوران، روزگار خاصی برای من بود و من نوعی خشونت عجیبی داشتم طرحم این بودم که می‌‎خواستم پس از اینکه این پرتره‌ها تمام شند همه آن‌ها را بسوزانم. انگار که بخواهم بگویم من این کار‌ها را خلق کردم و حالا دوست دارم آن‌ها را بسوزانم. بعد فکر کردم که چنین کاری منظری سیاسی پیدا خواهد کرد در حالی که من به دنبال چنین بیانی نبودم به همین دلیل به شکل حق به جانبی دوست داشتم کار‌ها خوب از آب درآیند و اگر کاری خوب نمی‌‎شد با نقاشی چنان درگیر می‌‎شدم که کار به دعوا می‌‏کشید. پس از اولین کار، شروع کردم به خلق مچاله‏های بیشتر.
البته پس از نخستین کار در واقع مچاله کردن تبدیل به یک تکنیک در کار شما شد که کاملا آگاهانه از آن استفاده می‌شد.
بله، این‌‌ همان نقطه‎ای است که من در آنجا معتقدم یک اثر در طول زمان با هنرمند خود رشد کرده و بزرگ می‌‏شود.
مچاله‎‌ها در کار شما ادامه پیدا کردند و به دوره دوم رسیدند، البته تکنیک عوض شد و شکل مچاله کردن هم تغییر کرد. این آدم‌های مچاله از کجا آمده‎اند؟
این‎‌ها یک سری از آدم‎های اطرافم هستند که ابتدا آن‌ها را نقاشی کرده و سپس با فاصله‎ای پنج سانتی‎متری روی زمینه نقاشی‎شده می‌‎چسباندم. سایه‎ای که دور این کار‌ها وجود دارد در واقع سایه‎ای است که به جهت فاصله‎ دو بخش کار به وجود می‌‎آمد.
این کار‌ها هم سال ۸۴ در گالری اعتماد نمایش داده شد، بازخورد این نمایشگاه و برخورد افراد با این شکل جدید کار چگونه بود؟
برای افراد این تکنیک بسیار جالب بود و فکر می‌‎کنم بسیاری اوقات شعبده کار برایشان جذاب بود تا اینکه فکر کنند من چه نگاهی به دنیا دارم. این موضوع هم به این دلیل است که ما با چیزی به نام نقد بیگانه‎ایم و هیچوقت تحلیل درستی درباره آثار یک هنرمند در هیچ رسانه‎ای ارائه نمی‌‎شود و در ‌‌نهایت مخاطب آثار هنری نیز نمی‌‎تواند با شکل درست نگاه به اثر هنری آشنا شود.
هنرمندان بسیاری در تاریخ هنر ایران و جهان به بدن انسان توجه کرده‎اند و با دفرمه کردن و از ریخت انداختن این بدن کوشیده‌اند معانی تازه‎ای خلق کرده یا به معانی خاصی اشاره کنند. جریان مچاله کردن در آثار شما نیز از جنس همین دفرمه‎کردن‌هاست این کار چه بار معنایی برای شما داشت؟
برای من خودم، واقعیت‎های روزمره‎ام، زندگی من و جهانی که سعی دارم آن را بشناسم همگی با این مچاله‎‌ها بازگو شده است. من البته نمی‌‎توانم خودم را مثلا به شکلی آنالیز کنم که چرا مثلا اخلاق خاصی در من شکل گرفته است اما ساده‎‌ترین چیز‌‌ همان دعوایی است که با کار‌هایم داشتم و به آن اشاره کردم. در واقع این کشمکشی است که من با جهان داشتم. این دفرمه‌ها به مرور معنایی برعکس پیدا کرده است و در مجموعه بعدی مچاله‏‌ها به جایی رسیده است که کاملا پیداست خالق اثر هیچ دعوایی با جهان ندارد.
در دوره بعدی آثارتان که در واقع سومین دوره از مچاله‌هاست با پرتره بازگشتید و در واقع شاید بهتر است بگوییم به مدل‌هایی که برای کار انتخاب کرده بودید نزدیک‎‌تر شدید.
در این دوره شیوه کار به این شکل بوده که ابتدا یک پرتره را به شکلی گسترده کشیدم و سپس آن را به شکل مچاله کردم که فرم صورت حفظ شود.
من این مجموعه کار شما را در کتاب آثارتان دیده‎ام. با دیدن این آثار چنین به نظر می‌‏رسد که با مچاله کردن شما هویت جدیدی به این پرتره‌ها داده‎اید. تناقضی که بسیار جالب است.
بله رفتار من با این پرتره‎‌ها کاملا به همین شکل بوده است هرچند در این هویت آن اتفاقی که از آن صحبت کردیم هم حضور دارد. این تصادف می‌تواند ابتدا روی یک صورت بزرگ باشد و بعد می‌‎تواند این مچاله‎‌ها هر بار با تغییر در شکل مچاله‏کردن جزیی‎‌تر و جزیی‎‌تر شود.
اما دوره بعدی شما همین آثار است که البته مچاله نشده است...
بله، در واقع این‎‌ها آثاری است که پس از کشیدنشان دوست نداشتم مچاله شوند و آن‌ها را به همین شکل ترجیخ دادم. در واقع خواستم‌‌ همان دفرمه شدن را به نمایش بگذارم.
پس از این دوره باز هم مجموعه‎ای از مچاله‎‌ها را داشتید که در گالری اثر به نمایش گذاشته شد. دوره‎ای که درحقیقت دوره سوم مچاله‎هاست.
بله، در این نمایشگاه به دلیل آنکه مدیوم کارم تغییر کرد فرم مچاله‎کردن کمی شدید‌تر شد به این دلیل که در این بوم بود که مچاله می‌شد و ضخامت بوم در تشدید مچالگی تاثیر بسیار داشت. در این مجموعه کل کار با فضای دور آن مچاله شده و هیچ دور بر یا اختلاف سطحی با زمینه وجود ندارد و همه چیز همین کاری است که ارائه شده است. دوست داشتم کنترل بیشتری بر اثر داشته باشم و کار به دلیل استفاده از کاغذ گراف دچار پارگی نشود. هرچند در دوره بعدی دوباره به کاغذ برگشتم زیرا به این نتیجه رسیدم که مدیوم اصلی من کاغذ است.
در ‌‌نهایت می‌‏رسیم به آخرین نمایشگاه شما با مچاله‎های دیگری روبه‌رو هستیم که فضای آن‌ها با همه کارهای قبلی شما متفاوت هستند که جغرافیا و تاریخ متفاوتی با کارهای قبلی شما دارند. چرا آدم‎های دوره رنسانس را برای این مجموعه انتخاب کردید؟
یکی به این دلیل که این دوران دارای یک زیبایی شناخته شده هستند در واقع من این آدم‎‌ها را دیدم و آن‌ها را بدون آنکه فکر کنم متعلق به چه دوره‏ای هستند انتخاب کردم. با این دست‎خطی که برای من به وجود آمده می‌خواستم این زیبایی که برای شما هم شناخته شده است را به تصویر بکشم. این کار‌ها در واقع کپی نیستند، نقاشی هستند و من به تمام آن نقاشی‎های قدیمی به مثابه یک منظره نگاه کرده و آن را دستمایه کارم قرار دادم. در واقع من به‌‌ همان سادگی که در مجموعه‏‌های قبلی دوستان دور و برم را برای نقاشی کردن انتخاب کردم در این مجموعه تلاش کردم یک زیبایی شناخته شده را انتخاب کرده و نقاشی کنم.
اما این یک زیبایی شناخته شده است که شما آن را مچاله کرده‎اید...
بله این درست مثل شعر و ترانه‌‏ای است که شما آن را می‌‏خوانید. در واقع اگر ادای خواننده اصلی را در نیاورید می‌‏توان آن را ترانه‎ای با صدای شما دانست اما اگر سعی کنید لحن خواننده را به خود بگیرید تنها یک نقلید ساده انجام داده‎اید.
چه چیز باعث شد به طور کلی سراغ چنین نقاشی‌‌هایی به عنوان مدل کار خود بروید؟
من مدام در حال کار و سفر و زندگی کردن هستم، دقیقا نمی‌‎دانم ورق زدن یک کتاب بود یا سفر به ایتالیا و دیدن آثار هنری در آنجا که باعث شد به این نتیجه برسم که این پرتره‎‌ها را بکشم اما نکته جالب اینجا بود که پس از کشیدن کار‌ها متوجه شدم همه آن‌ها ایتالیایی هستند.
این دوره را روی زمینه‌های ساده و تک‌رنگ کار کرده‌اید، چرا خلاف مجموعه‎‎های دیگر زمینه مشخصی برای این آثار انتخاب نکردید؟
زیرا خود پرتره‎‌ها برایم با اهمیت بودند و فضای زمینه کار‌ها برایم اصلا مهم نبود. دیگر اینکه دوست داشتم این پرتره‎‌ها هرچه بیشتر به صورت شما به عنوان مخاطب نزدیک باشد و هیچ چیز مزاحم دیدن پرتره‎‌ها نباشد.
در ‌‌نهایت اینکه چرا خود پرتره در همه این سال‎‌ها تا این اندازه برای شما اهمیت داشته است و شما کمتر به سراغ موضوع دیگری به جز پرتره رفته‎اید؟
به این دلیل که آدم در ذهن من ابعاد بزرگ‌تری دارد و برایم جذاب‎‌تر است. انسان برای من قابل جستجو است می‌‎توانم بگویم از میان یک آدم با هر تالیفی که خاص خود اوست و یک منظره قطعا آن آدم برای من جالب توجه‎‌تر است.
حمیده پازوکی
انتهای پیام/