سرویس تجسمی هنرآنلاین: مجید ملانوروزى، مدیرکل هنرهاى تجسمى وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامى اخیرا در نشستى با دانشجویان سوره حوزه هنرى به بررسى مقوله "هنر و توسعه اجتماعی" پرداخت و به سوالات آنان پاسخ گفت؛ این گزارش در نگاهى اجمالى مهم‌ترین نکات مطرح شده توسط ملانوروزى را مرور مى‌کند.

تصور خود از "هنر" را اصلاح کنیم

مجید ملانوروزى گفت: وقتی از پیشرفت اقتصادی سخن می‌گوییم، سخن ما متضمن یک معنای کمیت‌گرایانه است ولی اصطلاح "توسعه" از بار ارزشی بیشتری برخوردار است. توسعه، فرآیندی است پیچیده که طی آن جامعه از یک دوره تاریخی به دوره جدید منتقل می‌شود. جامعه توسعه یافته، جامعه‌ای‌ست که در آن انسان و ابعاد مختلف زندگی اجتماعی وی متحول شده است.

فهم هنر و کارکرد آن در قبال "توسعه اجتماعی" نیازمند آن است که تصور خود را از هنر اصلاح کنیم. معمولا هنر در ذهن همه ما دارایی با ارزشی ویژه‌ای است که از معانی انتزاعی و متعالی برخوردار است. اتخاذ رویکرد زمینی‌تر و این جهانی‌تر به معنای هنر نقطه شروع براى هرگونه بحث درباره رابطه هنر و توسعه اجتماعی است.

برای فهم هنر و توسعه اجتماعی باید رابطه بین "فرهنگ" و "توسعه اجتماعی" روشن شود. چنانکه می‌دانیم "هنر" بخشی از فرهنگ است. اگر فرهنگ بر توسعه تاثیرگذار است، منطقا هنر نیز بر آن تاثیر خواهد گذاشت. ولی اگر فرهنگ متاثر از توسعه است طبعتا هنر نیز به طور مستقل عمل نخواهد کرد و از توسعه تاثیر خواهد پذیرفت.

تحلیل دو دیدگاه : هنر روبنا ، هنر زیربنا

او براى بسط دادن مبحث مورد نظرش به بررسى دو نظریه اساسى در این زمینه پرداخت: مارکس معتقد بود که زیر ساخت اقتصادی جامعه اصل است و فرهنگ، هنر، دین، فلسفه و حقوق ... در زمره روبناها هستند و از تغییرات زیر ساخت تاثیر مى‌گیرند.

اما ماکس وبر در پژوهش معروف خود "اخلاق پروتستان و روح سرمایه‌داری" مطرح کرد که فرهنگ و عناصر فرهنگی نقش بسزایی در تحولات و تغییرات اقتصادی - اجتماعی دارند.

در نتیجه طبق منطق مارکسی هنر نمی‌تواند نقش شایانی در توسعه اجتماعی ایفا کند زیرا در نگاه وی عامل اصلی کنش، زیر ساخت‌های اقتصادی است. اما طبق آموزه ماکس وبر، هنر یک پیش نیاز اصلی در تغییر و تحولات اجتماعی است.

مارکس با اهمیت قائل شدن برای زیر ساخت‌های اقتصادی، عملا از فرهنگ و هنر خلع ید بود. طرفداران او و مارکسیست‌های بعدی به ویژه متفکران مکتب فرانکفورت در جهتی خلاف مارکس بر "امرفرهنگ" تاکید کردند. هورکهایمر و تئودور آدورنو با تاکید بر "صنعت فرهنگ" به انتقاد از تولید انبوه محصولات فرهنگی - هنری پرداختند.

فرهنگ زیر ساخت توسعه‌ها

مدیرکل هنرهاى تجسمى وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامى گفت: مارکس با تاکید خود بر زیر ساخت‌ها، اقتصاد را به عنوان مهم‌ترین عنصر نقش آفرین در تحول و توسعه می‌دانست. اما جامعه‌شناسان بعدی با تاکید بر قدرت عناصر فرهنگی از پدیده‌ای به نام سرمایه فرهنگی سخن گفتند.

سرمایه فرهنگی شامل هنجارها و ارزش‌های مشترک در میان گروهی از مردم است که سبب ترویج همکاری و ایجاد اعتماد در بین آن‌ها می‌شود. جامعه توسعه یافته جامعه‌ای مبتنی بر اعتماد است. هنر نقش مهمی در ایجاد اعتماد اجتماعی دارد. یکی از الزامات اساسی برای توسعه اقتصادی در هر کشور ایجاد زیر ساخت‌های مناسب فرهنگی است. هنر یکی از شالوده‌ترین بخش‌ها در ساختار فرهنگی هر جامعه است. توسعه اقتصادی بدون توجه به توسعه فرهنگی ممکن نیست، یعنی توسعه اقتصادی نمی‌تواند به هنرها بی‌توجه باشد. اینجاست که فرهنگ (هنر) و توسعه اقتصادی- اجتماعی به هم مربوط می‌شوند.

سرمایه فرهنگی چیست؟

رییس موزه هنرهاى معاصر تهران خاطر نشان کرد: اصطلاح سرمایه فرهنگی را اولین بار پی‌یر بودیو اوایل دهه 1960 مطرح کرد؛ سرمایه فرهنگی در واقع صلاحیت داشتن فرد در فرهنگ شامل: سلیقه خوب، شیوه و راه و رسم پسندیده، توانایی پذیرش محصولات فرهنگی چون موسیقی، تئاتر ، ادبیات و .... است. در بحثی که ارائه می‌کنم سرمایه فرهنگی بوردیو در حوزه هنر قابل ترجمه به این موارد است: شناخت موسیقی، تفکیک سبک‌های هنری، آشنایی با تاریخ هنر، قدرت نقد هنری، آشنایی با زیبا‌شناسی.

بوردیو تاثیر سرمایه فرهنگی بر مصرف، فعالیت و سبک زندگی افراد را با "نظریه تمایز" مطرح می‌کند. او می‌گوید دارندگان سرمایه فرهنگی زیاد، خود را با مصرف فرهنگ و هنر متعالی خود را متمایز از سایرین می‌کنند. به گونه‌ای که با کسب مشروعیت از سایر سرمایه‌ها، می‌تواند دید خود را از پدیده‌های اجتماعی بر دیگران تحمیل کنند.

در توضیح این نکته باید گفت اگر فرض کنیم که خانواده‌های طبقه‌های بالا که معمولا سرمایه فرهنگی زیادی انباشت کرده‌اند در رقابت با افراد طبقات متوسط و پایین قادرند فهم بهتر و بیشتری از هنر داشته باشند. بنابراین نابرابری افراد جامعه در درک هنری، به تشدید تمایزات طبقاتی دامن می‌زند. بوردیو می‌خواهد این را نشان دهد که هنر می‌تواند عاملی شود که مسایل طبقاتی در جامعه بازتولید شوند و تمایز هنری- فرهنگی همچنان سلطه طبقاتی را مشروعیت خواهد بخشید.

دو رویکرد در بررسی رابطه "هنر" و "جامعه"

ملانوروزى سپس در تبیین هنر و توسعه اجتماعى به دو رویکرد بنیادین درباره هنر و جامعه پرداخت و درباره هر یک مثال‌هایى مطرح کرد:

الف) رویکرد بازتاب: هنر بازتابی از جامعه است. همیشه در هر نوع اثر هنری رد پای جامعه دیده می شود . بنابراین اگر می خواهید یک جامعه را بشناسید، مى توانید به بررسى آثار هنرى افراد آن جامعه دقت کنید؛ زیرا مسایل مختلف اجتماعی در هنر هر جامعه منعکس شده است . به طور مثال : بازتاب نژاد در نقاشی های کودکان ،بازتاب و تجسم هنر در وسایل و مکتوبات هنری، بازتاب تاریخ انقلاب در نقاشی های انقلابی، بازتاب فرهنگ ایرانی در نگارگری

ب) رویکرد شکل دهی : هنر نه تنها بازتاب مسایل اجتماعی نیست بلکه شکل دهنده جامعه است . هنر بر جامعه تاثیر می گذارد . همه افراد و نهادهای اجتماعی تحت تاثیر هنرهای مختلف هستند . مثال هاى این رویکرد: تاثیر پذیری کودکان از خشونت ها در فیلم و سریال ها، تاثیر عاطفی مردم از فیلم های مربوط به بیماری های لاعلاج و تاثیر پذیری مخاطبین از برنامه های حفاظت از محیط زیست.


کدام یک از این سه گونه هنر ؟

او افزود : به طور بسیار ساده طرفداران نظریه‌های توسعه بر این باورند که هنر می‌تواند به توسعه اجتماعی شکل دهد. بنابراین در بررسی روابط بین هنر و جامعه معتقد به تاثیر هنر در امور اجتماعی هستند. یعنی اگر ما می‌خواهیم توسعه اجتماعی پیدا کنیم باید به هنر نیز به عنوان یک اهرم متوسل شویم.

حال بدیهى‌ست معتقدان به این نظریه باید دو نکته بسیار تعیین‌کننده را روشن کنند: نخست اینکه بین هنرهای سه‌گانه زیر، کدام هنرها بر توسعه اجتماعی تاثیرگذار هستند؟

الف : هنر والا یا زیبا که برخى معتقدند نقش آفرینی آن در بلند مدت قابل مشاهده است

ب: هنرهای مردم پسند popular که نتایج برخى تحقیقات نشان می دهد که هنر های پاپیولار بدلیل ارتباط آنها با "صنعت فرهنگ" قابلیت بیشتری دارند که در چهارچوب معیارهای اقتصاد هنر نقش آفرینی کنند. به عبارتی هنرهای مردم پسند با مخاطب توده ای سرو کار دارند ، بنا بر این طبیعی است که بحث تولید انبوه و مصرف انبوه هنر در درجه اول و ناگزیر بحثی اقتصادی است . می توان نتیجه گرفت که هنرهای مردم پسند از قابلیت های بیشتری برخوردارند که به عنوان عامل و ابزار توسعه اقتصادی در سیاست گذاری های فرهنگی مورد توجه قرار گیرند.

ج: هنرهای عامه یا فوالکلوریک که برخى بر این نظرند که در دوران مدرنیته به تدریج از نقش هنرهای محلی کاسته شده است . در جوامع در حال توسعه علاوه بر جریان های نوگرا، عنصر جهانی شدن و تهاجم فرهنگ های غالب نیز قدرت نقش آفرینی هنرهای عامه پسند را کاهش داده است .

و در مرحله دوم باید توضیح دهند که هریک از هنرهای مورد نظر بر کدام سطوح از واقعیت اجتماعی تاثیر گذار است:

الف : بر کدام گروه های اجتماعی(تفکیک جنسیت، سن ، طبقه اجتماعی، قومیت، ملیت، مذهب، نژاد و....)

ب: بر کدام نهاد اجتماعی (دین ، آموزش ، اقتصاد، سیاست، خانواده)

نتیجه‌گیری

مجید ملانوروزى در پایان این نشست مباحث خود را بدین ترتیب جمع‌بندى کرد:" هنر هم عامل و هم حاصل توسعه است. هنر عامل توسعه است یعنی اینکه هنر با ایجاد سرمایه فرهنگی و اعتماد و یگانگی اجتماعی عاملی در جهت تحقق برنامه‌های توسعه اجتماعی می شود. و از دیگر سو، هنر حاصل توسعه است یعنی اینکه خود هنر نیز در پیشرفت و تکامل اجتماعی به پیشرفت دست می یابد و متحول می شود کمااینکه "آرنولد هاوزر" در کتاب تاریخ اجتماعی هنر این تاثیرپذیری هنر از تحولات اجتماعی را نشان داده است .

در فرآیند توسعه اقتصادی، انتقال سرمایه فرهنگی به سرمایه اقتصادی صورت می‌گیرد. یعنی اینکه هنر ( به عنوان یک جزء مهم از فرهنگ جامعه) نقش واسطه را در تحقق برنامه‌های توسعه ایفا می‌کند. چگونه؟ اگر هنر با مسیر تطورات و تکامل اجتماعی همسو نباشد، برنامه‌های توسعه شکست می‌خورند . بسیاری از اقتصاددانان به درستی اشاره می‌کنند که تفاوت در عملکرد اقتصادی را از یک جامعه به جامعه دیگر بهتر است بر اساس اختلالاتی که در عوامل فرهنگی وجود دارد تعیین کرد.

بر همین مبنا در ایران مشکلات فرهنگی متعدد سد راه توسعه اقتصادی شده اند. یکی دلایل این است که هنوز سهم و نقش هنرها در توسعه به رسمیت شناخته نشده است . بسیاری از سیاست گذاران فرهنگی موضع معینی در مورد انواع گوناگون هنرها ندارند . بدیهی است دستیابی به توسعه فرهنگی، منوط به در اختیار داشتن تعریف مشخص از هنرهای گوناگون در برنامه های توسعه است.

انتهاى پیام