سرویس تجسمی هنرآنلاین: پس از 10 سال دومین نمایشگاه دکتر آویشی در خانه هنرمندان ایران برگزار شد. آویشی مردی از دیار سیستان و بلوچستان است، هنرمندی که دیدن خودش و آثارش تمام افکار نسلهای امروز را نسبت به این دیار تغییر میدهد و دوباره اسطورگان را جان میبخشد. از صورت و سیرت گرفته تا اندیشه و مجسمههایش همگی نشان از یلان خفته در شاهنامه دارند. نوید بیداری میدهد آن زمان که برای پیشرفت دیار را ترک نگفته است و پیشرفت را رام دیار خود ساخته است. او آثارش را بیقیمت به نمایش گذاشته است که به راستی چه قیمتی زیبنده چشم و دستی است که به پای این آثار رفته است و امکانات و شهروندیهای خارجیای که پس زده شده و آویشی را سیستانیای در سیستان نگاه داشته است؟ اما امیدواریم این بلندی طبع و نظر دیواری نشود برای مسئولین، تا دست به کار نشوند و یادگاریهایی از آویشی برای تهران و دیگر نقاط ایران، به جا نگذارند. در حاشیه این نمایشگاه پای حرفهای این هنرمند نشستیم زیرا او را به زور باید وادار به سخن کرد که کمتر میگوید و بیشتر عمل میکند، پس او را پای سخن آوردیم.
شما پرکار اما کم نمایشگاه هستید، درست است؟
بله، زیرا خیلی اعتقادی به نمایشگاه ندارم و هنر را شخصی دنبال میکنم ولی برای جامعه خیلی باهوش و عالیای که داریم.
کارهای شما بیشتر بر مبنای علایق شخصی رقم میخورد یا برای نصب در فضای بیرونی به خلق اثر نگاه میکنید؟
کارهای من تاکنون بیشتر در ابعاد بزرگ و با متریال آهن بوده است اما به واسطه سنم شاید از این به بعد یه کم سادهتر برخورد کنم، ولی آثار این نمایشگاه خیلی پرکار است، اینها به ظاهر چهره هستند اما روی آنها بسیار کار شده برای ساخت بعضی از این چهرهها حدود دو سال زمان صرف شده است. البته استفاده از این آثار در فضای بیرونی چند و چونی دارد اما من دوست دارم که کارهایم با فضا درگیر باشند، با طبیعت، معماری و... ولی به هر حال مختصات فضای شهری کار نکردهام. باید اضافه کنم که فضا یکی از عناصر اصلی کار من است، همچنان که ریتم، نور و سایه هستند. گاهی آثارم با هنر دیجیتال هماهنگ میشود و یک اثر را تشکیل میدهند.
ظاهرا در همین نمایشگاه هم از دیجیتالآرت بهره بردهاید.
بله سه اثر در این نمایشگاه وجود دارد، یک اثر مقداری از عکسها و ویدئوهای پشت صحنه است و دو اثر دیگر دیجیتالآرتهایی است که در چیدمان با آثار هماهنگ شدهاند. یک کار دیگر هم صرفا انتخاب من بوده است و من هیچ دخل و تصرفی در آن نداشتهام. همانطور که میدانید در دنیای امروز انتخاب یک هنرمند، نگاه یک هنرمند و بازی یک هنرمند اثر هنری محسوب میشود. هنر دو بخش است یک یک بخش همان بحث کلاسیک کار است و ساختارشناسی هنر، مبانی هنر و بخش دیگر مباحث روز هنر است که هر چه در دنیا رخ دهد در زمینههای علمی، صنعتی و ... در این قسمت اثرگذار است و هنرمندان خود را با آن هماهنگ میکنند. مشکهای گوسفند که در آن شیر را میزنند و در اثر چیدمان از آنها استفاده کردهام، همیشه از کودکی برای من جالب بود. حالا ممکن است یک جا آنچه را میخواهم در چهرههای ساخته شده از آهن که یادآور دوست زمان کودکیام بوده، نشان دهم که ثبت کرده و اکنون اجرا کردهام و جای دیگر یک خاطره از دوران کودکی دستمایه کارم شود و جایی هم یک تخیل در آینده میتواند این ایده اولیه کار باشد. این مشکها وقتی زنان اینها را از روستاها میآوردند و میفروختند، با آن شکل باد شدهای که مشک به خود میگرفت برای من خیلی جالب بود، این شد که من بدون هیچ دست کاری و دخل و تصرفی این سوژه را که در پس زمینه ذهنیام باقی مانده بود به کار گرفتم و در کار چیدمان در کنار هم قرار دادم و یک فیلم برای آنها پخش میشود، ایده آن فیلم را من دادم که یک سر گوسفند است که لبخند خاصی دارد که برای مشکها و پوستهای گوسفند پخش میشود.
درباره لتههای دیوارنگاره که در نمایشگاه به نمایش درآمده، لطفا توضیح بدهید که در آنها چه چیزی را روایت میکنید؟
آن کارها از گچ ساخته شدهاند، کارهای گچی به چند بخش تقسیم میشوند؛ بخشهایی که خیلی حرفهای و تخصصی قالبگیری میشود و بخشهایی که نگاه اولش بر میگردد به همان خاطرات دوران کودکی. آن زمان سیستان خیلی بکر بود، خیابانهای آسفالت زیاد نداشت، پدر من هم دبیر بود و در بعضی از روستاها که برای تدریس میرفت ما هم یکی دو سال آنجا زندگی میکردیم. آنجا خیلی چیزها را تجربه کردم یکی از آن تجربیات این بود که در رودخانه بچهها بازی میکردند بعد وقتی خسته میشدند در کناره رود برای خودشان با گل حجمهایی میساختند، امروز که تخصصی نگاه میکنم میبینم که اولین نمایشگاههای دوران زندگیام را آنجاها دیدم. غروی که میشد کارهای همدیگر را نگاه میکردیم و حسادتهای کودکانه، دعواها، خرابکاریها و شیطنتها هم در کنارش بود. تا امروز که برخورد این کارها گچی را میبینید، برخورد این کار اینقدر بدوی است که شاید تاکنون به این صورت انجام نشده باشد، یعنی بسیار پیش پا افتاده؛ رابطه گل و گچ. در این آثار چند موضوع را به صورت خیلی گسترده طرح زدم و به اتفاق دوستان و جوانان همشهری آنها را مطالعه و بررسی کردیم و انشاالله در اختیار جامعه میگذاریم. یکی از سوژههای این پروژه، هامون است که متعلق به سیستان است، البته با وسعی که ما داشتیم در کار، هامون بزرگترین دریاچه آب شیرین است شاید حضورش خیلی گستردهتر از دریاچه ارومیه باشد اما همه اینها برای کشور لازم هستند هم شور و هم شیرین. در این پروژه به اندازه شعور و وسعم و کمک دوستانم توانستیم این دریاچه را که در ادیان مختلفی نامش آمده و مورد احترام است و روزگاری نقش بسیار پررنگی در ارتزاق منطقه داشته را به تصویر بکشیم. البته در این نمایشگاه بخشهای کوچکی از این پروژهها را که هامون یکی از آنها است به نمایش گذاشتیم زیرا ابعاد کارها بسیار بزرگ است.
هر کدام از لتههای این دیواره چه اندازه ای دارد؟
فکر میکنم چیزی حدود 1 در 1.5 متر باشد، البته در پروژه هامون. پروژه بعدی که در نمایشگاه به نمایش درآمد، بخش کوچکی از پروژه بزرگ شهر سوخته است که به قبرها، نوع تدفین انسانها و... در این شهر میپردازد که برایم بسیار جالب بوده و تز دکترای من هم در این زمینه بوده است. همچنین از همین نوع کار پروژه حلبچه را دارم که تاثیر خیلی بدی در ذهن من گذاشت وقتی اولین بار انسانها را در آن وضع دیدم بسیار تحت تاثیر قرار گرفتم.
چه زمانی حلبچه را دیدید؟
خب در یک مقطع خودم در جبهه بودم و پروژه شهدای گمنام را از همان مقطع الهام گرفتهام و یک مقطع هم بعد از آن از منطقه بازدید کردم.
چندین و چند کار چوب، رزین و فایبر گلس هم در نمایشگاه دیده می شود، ماده اولیه خیلی دست شما را نمی بندد ظاهرا.
البته یک مجسمهساز حق انتخاب دارد که تا آخر عمر با یک متریال کار کند یا با چند متریال جلو برود. یا حتی متریال شفاف و بدون جرم شود و اصلا جنسیت به خودش نگیرد، به شکل نور دربیاید یا هر چیز دیگری. در کشور ما نقد به صورت حرفهای دنبال نمیشود متاسفانه و شاید بهتر است بگویم اصلا دنبال نمیشود و تا نقد پیش نرود نه هنر، نه سیاست و نه هیچ عرصه دیگری پیش رفت واقعی نخواهد داشت. کشور باید یک سرمایهگذاری ویژه روی نقد انجام دهد. این که در دانشگاه اصفهان رشته اقتصاد هنر ایجاد شده خیلی جای خوشحالی دارد برای اینکه هنر یک تنه نمیتواند جلو برود حتما اینجور رشتهها لازم است در غیر این صورت میبینید که هنرمند باید اسپانسر خودش باشد، فروشنده، دلال، برگزارکننده و مجموعهدار خودش باشد. من الان تب کردهام که این کارها را کجا نگهداری کنم، یک خانه کوچک سازمانی دارم در دانشگاه، ببینید اینها معضل است فکر را میگیرد از شخص. خود نوع کار هم از سویی دیگر، هنرمندان جهان به سویی میروند که از کار دست دور میشوند و به ایدهپردازی نزدیکتر، ما هر روز به کار دست خود هنرمند وابستهتر میشویم این هم ناشی از آن است که خیلی به نگاه هنرمند اعتقاد نداریم. مثل کسی که فیلم پلیسی بازی کرده و محکوم میشود تا آخر عمرش فیلم پلیسی بازی کند من به اشتباه کارهای اول را با آهن ارائه کردم خب طرحهای من قابلیت اجرا با هر جنسیتی را در خود دارند مثل ما آدمها با شخصیتهای مختلفی که داریم، یکی جنساش شیشهای است یکی شفاف است و دیگری گلی و آهنی. در نتیجه من هم انتخاب میکنم و بر اساس سوژههایی که دارم دورهای کار میکنم، یک دوره روی یک متریال کار میکنم و روی یک موضوع مثل انسان و پرنده، مترسکها، هامون و ... کارها را اول که با آهن شروع کردم همه فکر کردند تا انتها باید کارهای آهنی ارائه کنم، تا اسم آهن هم میآید نام مش اسماعیل می آید که خدا رحمتشان کند هنرمند خوب با مرامی بود. اما این هم ناشی از نبود نقد است، که موضوعات مثل یک کلاف باز میشوند و نمیتوانیم بازشان کنیم. این است که اینجا یک مقداری شاید بر خلاف میل ام، مجموعههای مختلف با متریالهای مختلف کار میکنم. البته الان دیگر جسمم هم برای کار با آهن جواب نمیدهد، البته دانشگاه لطف کرده و یک کارگاهی دارم ولی استاندارد نیست و عوارض دارد، نور آن اشعه، گاز آن و... از طرفی دیگر هنرمند نباید همه کارها را انجام دهد، باید یک عدهای تربیت کند که آنها به عنوان مجری طرح تربیت کند که کارهای اجرایی را انجام دهند وگرنه از کیفیت کار کم میشود و عوارض بدی برای یک اثر هنری خواهد داشت.
مردم ایران هنوز خیلی عادت به مجری طرح در کار هنرهای تجسمی ندارند و در این زمینه خیلی فرهنگسازی نشده است.
بله خب باید روی جامعه کار کرد، ما جامعه بسیار خوبی داریم. در مورد من از پسرم که خودش آرتیست است با من همکاری میکند تا دوستان، اقوام و همشهریها و شاگردانم. البته لفظ شاگرد صلاح نیست چون امروزه دوره استاد شاگردی نیست به آن معنا، بدون تعارف، خود من هم تربیتم همینجور بود. به دانشگاه تهران که رفتم اول کمی تو ذوقم خورد تا اینکه استاد ویکتور دارش را دیدم که یکی از معلمهای هنری است که متاسفانه ما در جامعه قدرش را نمیدانیم. ایشان برای من در آموزش پرسش ایجاد میکرد. من در رشته نقاشی بودم ولی عملا همیشه در کارگاههای حجم بودم و از حضور و شخصیت ایشان هم بهره میبردم و میتوانم بگویم از آنجا به کارهایم جهت دادم.
با این وصف نقاشی هم میکنید؟
خیر نقاشی اینقدر عظمت دارد که نمیتوانم بگویم نقاشی میکنم، یک موقعی مثل آرتیستها راه میرفتم و فکر میکردم من نقاشی هستم که حالا مجسمهساز هم شدهام ولی هرچه جلوتر میروم عظمت دنیای نقاشی را بیشتر درک میکنم و همین موضوع جرات من را گرفته است. نقاشی را از منظر طراحی دنبال میکنم، طراحی همیشه همدم من است. البته امروزه این مرزها در دنیای هنر از بین رفته است و یک هنرمند اجازه دارد که اصل هنر و اصل تجسم را کار کند حال با هر تکنیک و متریالی در کنار هم.
در زمان چیدمان آثار، میدیدم که شما با چه حساسیتی در خصوص ارائه آثار، نحوه قرارگیری، نورپردازی و در مجموع آنچه به قول هنریها پرزنت کار است، توجه دارید. یکی از نقدهایی که به هنر در ایران وارد است نحوه ارائه آثار در بخشهای مختلف دولتی، خصوصی و حتی خود هنرمندان است.
جامعه برای من بسیار مهم است و یاد گرفتهام که برای جامعه خودم ارزش قائل شوم. این خط مشی من است، چون فکر میکنم نماهای شهری، فضاهای نمایشگاهی و اصولا جایی که اثری در معرض دید قرار میگیرد، کلاس درس نیست که شما در آن بخواهید تجربیاتتان را بدون در نظر گرفتن نحوه ارائه به نمایش بگذارید. هنر مدرنیته یک بده بستان است یعنی یک فکر، یک صورت مسئله، یک سوال مطرح میشود و بعد پاس کاری میشود، این پاس کاری ممکن است ساعتها، سالها یا قرنها ادامه پیدا کند. در یک کار هر کسی بر مبنای تخصصاش باید بخشی از اجرا را بر عهده بگیرد همانطور که گفتم اگر یک هنرمند خودش برای کارش متن بنویسد، برگزارکننده، فروشنده، تبلیغ کننده و ... باشد کیفیت کار پایین میآید. البته من در نوشتن ضعف دارم چون چپ دست بودم در کودکی و زمان ما اگر با دست چپ مینوشتی تنبیهات میکردند، همین باعث شد که اکنون بتوانم با هر دو دست کار کنم و به نفعام شد، یعنی به نفعام تماماش کردم اما در مجموع به نوشتن بیعلاقه شدم. به هر حال من پی بردم که در هر کاری اول برای خودم ارزش قائل شوم و از هیچ قسمت کار به راحتی نگذرم البته یک جاهایی هم باید در نظر داشت که چه چیزی باعث کمتوجهی میشود. شاید من یکی از خوش شانسترین هنرمندان اینجا باشم، چون یک کاری دارم یک حقوقی برایم هست و خاطرم جمع است. دوستانی هستند که شغلشان صرفا هنرشان است و دغدغههای زندگی اجازه نمیدهد که به همه ابعاد یک نمایشگاه بپردازند. تا این دغدغهها در جامعه برطرف نشود این مسائل هم رفع نمیشود. دولت باید یک درصدی از بودجه را به خرید آثار هنری اختصاص دهند. مدت کوتاهی در اسپانیا بودم، هنر بخشی از زندگی افراد است و از هنرمندان حمایت میشود البته نه اینکه از یک عده خاصی حمایت شود و مورد توجه قرار گیرند مثل یک سری از آقایان که جیره شان کم شد رفتند سر از جای دیگری درآوردند. ما تحت هر شرایطی نمیتوانیم جامعه را بگذاریم من اهل سیاست نیستم ولی به عنوان یک هنرمند میدانم که هنرمند نباید جامعه را تنها بگذارد. پس هنرمندانی هستند که دغدغههای معیشتی دارند و آنجا مجبور میشوند نوع نگاه، نوع کار و حتی نوع ابزارشان را عوض کنند. من میدیدم دانشجو میآمد 5 سال یک رنگ خوبی که داشت را دست نمیزد و میگذاشت برای یک روزی، در حالی که نباید اینجور باشد. جامعه ما بسیار باشعور است، البته نه آنجور که بگوییم هنر نزد ایرانیان است و بس که یک شعار بسیار بد است که به ما تحمیل شده، آدم جاهایی میرود در دنیا که هر قدماش هنر میبینید و درس میگیرید، این طرز فکر باعث گرفتاری و عقب ماندن ما شده است، همه فکر میکنیم خودمان جلوتر از همهایم و همه چیز دان هستیم و نژاد برتریم.
کارهای شما بسیار هزینه بر است حتی حمل و نقلش هم احتیاج به منابع مالی و انسانی دارد و تا آنجا که من میدانم از 10 سال پیش که در خانه هنرمندان نمایشگاه داشتید، نمایشگاه دیگری نگذاشتید و اکنون هم لیست قیمتی برای آثار وجود ندارد، این همه زحمت و اثر هنری، میتوانم بپرسم به دنبال چه هستید؟
دنبال خودم هستم، رسیدن به خودم، نزدیک شدن به خودم. در سینما فیلمهای زیادی به من پیشنهاد شد که نه گفتم، کار کوچکی انجام دادم و دیدم اون کاره نیستم و من را راضی نکرد و خودم راه خودم را میشناختم و دیدم آن کار را باید برای اهلش بگذارم، در آن فضا حس کردم از خودم دور میشوم و اصلا آن رشته به گونهای است که دور شدن از خودت هنر است؛ اما در دنیای تجسمی دیدم هر روزی به خودم نزدیکتر میشوم و البته هنوز هم راضی نیستم به همین دلیل ممکن است کمی جسارت کنم و کارهای بعدی را با اجراهای متفاوتی ارائه کنم شاید به نوعی به سمت اجراهای معماری گونه بروم، چون عقیده دارم بعضی کارها در ابعاد 10 سانتیمتر جواب میدهد و بعضی دیگر با جنس و ابعادی که نباید آن را فدای سختی حمل و نقل کرد.
انتهای پیام/
فرین روحانیان