سرویس تجسمی هنرآنلاین : چاپ دستی چند سالی است که مورد وثوق و استقبال علاقمندان به هنرهای تجسمی قرار گرفته، و به جرات می‌توان گفت رفته رفته جایگاه خود را در میان هنرمندان پیدا کرده است. هنری که به گفته هنرمندانش هر چند مورد حمایت قرار نگرفته، اما همچنان به راه خود ادامه داده و در حرکت است. مهرداد خطایی یکی از هنرمندان شناخته شده چاپ دستی است که در بسیاری از بینال‌ها و جشنواره‌های بین المللی حضور داشته و جوایز زیادی نیز دریافت کرده است. او که در کارگاه زیبا و آرامش بخش خود هنرجویان زیادی دارد، دلسوزانه و با عشق از این هنر سخن می‌گوید. خطایی معتقد است که چاپ دستی در ایران پشتوانه ندارد و به همین دلیل برخی از کلکسون دار‌ها به این هنر ورود پیدا نمی‌کنند. برپایی تازه‌ترین نمایشگاه این هنرمند در گالری ماه از 18 مهرماه فرصت گفت‌و گو با او را فراهم کرد.

شما در حوزه چاپ های دستی چهره شناخته شده ای هستید اما برایمان بگویید چطور وارد این رشته شدید؟

من متولد تبریز هستم اما در تهران بزرگ شدم. سال ۶۹ وارد هنرستان هنرهای تجسمی پسران تهران شدم و در سال ۷۳ در رشته نگارگری و مینیاتور از هنرستان فارغ التحصیل شدم. در این مدت با اساتیدی چون محمد باقر آقامیری و اردشیر تاکستانی در هنرستان کار کردم و در واقع درگیر ظرافت‌ها و تکنیک‌های خاص نگارگری بودم و علاقه خاصی داشتم. سال ۷۳ وارد دانشگاه شدم و در رشته نقاشی فعالیت آکادمیک خودم را ادامه دادم و به اصرار پدرم در کلاس‌های طراحی احمد وکیلی حاضر شدم. چون پدرم اعتقاد داشت منشا هر خلاقیتی در هنر طراحی است. سال ۷۷ از دانشگاه فارغ التحصیل شدم و در این مدت در کارگاه و آتلیه وکیلی طراحی و نقاشی را ادامه دادم. بلافاصله برای تحصیل در مقطع کار‌شناسی ارشد وارد دانشگاه شدم. اواخر تحصیلم در کار‌شناسی ارشد بود که آقای وکیلی گفت چاپ دستی را تجربه کنم. این هم باید بگویم که از سال ۷۷ با اینکه در بیِنال‌های مختلف مقام اول را کسب کرده بودم، اما کلا مینیاتور را کنار گذاشتم. چون بن بست‌هایی در نگارگری احساس کردم که مسیر زندگی هنری‌ام را تغییر داد. سال ۷۹ بود که چاپ دستی را آغاز کردم و پی بردم که تمام ظرافت‌هایی که من در نگارگری تجربه کردم، در چاپ دستی نیز محسوس است. چاپ یک تکنیک و مدیومی است که حساسیت‌ها و ظرافت‌های خاصی را می‌طلبد. به همین دلیل همه نمی‌توانند وارد آن شوند. چاپ دستی را ادامه دادم و پایان نامه فوق لیسانسم را نیز در ضمینه چاپ گرفتم. من در خلا‌ها و فضاهای تهی کار می‌کردم. با همین چاپ دستی بود که در سال ۷۹ در اولین بینال طراحی موزه هنرهای معاصر مورد تقدیر قرار گرفتم. ظرافت‌ها و تکنیک‌هایی که چاپ داشت بهانه‌ای شد که وارد این هنر شوم و شاخصه‌هایی چون بداهه بودن چاپ سبب شد که تا به امروز درگیر آن شوم.

از نمایشگاه‌هایی که برگزار کردید و جوایزی که دریافت کردید برایمان بگویید.

فکر می‌کنم حدود شش نمایشگاه انفرادی در گالری‌های دی، اثر، آریا و دو نمایشگاه در خارج از ایران برگزار کردم. در عرصه بین المللی نیز از سال ۸۲ شروع به کار کردم که نزدیک به ۱۰۰ نمایشگاه در کشورهایچاپ خیز مانند اسپانیا، ژاپن، روسیه، ایتالیا و چند کشوردیگر برگزار کردم و در اکثر این نمایشگاه‌ها نیز برگزیده شدم. آخرین جایزه‌ای که برای خودم خوشایند بود مربوط به دوماه پیش در اسپانیا بود که جزو ۹ نفر بر‌تر شناخته شدم و بلافاصله من باید در عرض یک هفته نمایشگاه را برگزار می‌کردم و مسئولان برگزاری، همه تلاش‌ها و کمک‌های خودرا انجام دادند تا من نمایشگاهم را برگزار کنم.

استقبال از هنرچاپ دستی مهرداد خطایی، در خارج از ایران چگونه بود؟

در سال ۸۵ در بینال چاپ دستی ایتالیا فینالیست شدم. اولین ایرانی بودم که به این مرحله می‌رسیدم. ایمیلی که از ایتالیا برای من ارسال کردند جالب بود که در آن عنوان شده بود ما نمی‌دانستیم چاپ دستی به این شکل در ایران به صورت جدی و حرفه‌ای دنبال می‌شود. در ادامه با توجه به انبوه نمایشگاه‌ها، یکی از دوستان کار من را به سوییس برده بود و کلکسیون داری امضای من را دیده و شناخته بود. کاری که خودش گفت در بینال فرانسه جزو برگزیدگان بود.

نمایشگاه اخیر شاهکارهای چاپ دستی ظاهرا جنب و جوش تازه ای در میان علاقمندان به این رشته به وجود آورده. به نظر شما چرا در این سال ها کمتر به چاپ های دستی توجه می شد؟

اوایل دهه هشتاد که نمایشگاه برگزار می‌کردم و تمام قوانین بین المللی چاپ را در عرضه می‌کردم به من می‌خندیدند که چرا اینکار‌ها را انجام می‌دهم، الان استقبال خیلی بیشتر شده و جایگاه خود را پیدا کرده است. اما ما در هنر قدیم ایران چاپ سنگی داشتیم که کاربردی بود. هنری که ما از آن سخن می‌گوییم یعنی چاپ دستی، کاربردی نیست. تکنیکی مثل ذغال و مداد است که ما بیان و جهان بینیمان را به واسطه آن نشان می‌دهیم. اما چون هنرمندانی نداشتیم که بتوانند این هنر را در ایران تعمیم و آموزش دهند، به این هنر کمتر توجه شده است. در طول این سال‌ها خانم مینا نوری و آقای وکیلی خدمت بزرگی به چاپ دستی در ایران کردند. خانم نوری به واسطه کتابی که درباره چاپ دستی منتشر کرده بود و تمام تجربیات خود را در آن کتاب عرضه کرده‌اند و منبع درسی بسیاری از ما محسوب شد که بعد‌ها تجربیات خودمان را نیز به آن اضافه کردیم. احمد وکیلی هم به واسطه راه اندازی کلاس‌های چاپ در آتلیه خودش و تربیت هنرمندانی که امروز حرفی برای گفتن دارند، کمک شایانی به این هنر کردند واستقبالی که در این نمایشگاه از چاپ دستی شده، مدیون کارهایی است که این دو شخص انجام داده‌اند.

ما خیلی درباره تیراژ پذیری چاپ دستی شنیده‌ایم. برایمان در این مورد کمی سخن بگویید.

یک ویژگی اصلی چاپ تیراژ پذیری آن است. تیراژ پذیر بودن چاپ دستی، موجب آن می‌شود که یک اثر هنری برای یک هنرمند شاخص، به تعداد محدود در دست مردم قرار بگیرد. برای مثال ۵۰ نسخه از یک هنرمند به حراج گذاشته می‌شود و با قیمت پایین‌تر از تک اثر نقاشی به فروش می‌رسد. این یک فرهنگسازی است. تیراژپذیر بودن چاپ دستی یک فرهنگ است که در اروپا به آن توجه ویژه‌ای شده است. در ایران همینالان هم اگر به حامیان هنر بگویید از این اثر سی نسخه وجود دارد، سمت آن نمی‌روند و حمایت نمی‌کنند. زیرا دنبال اثری هستند که تک باشد. در حالی که آن ۳۰ نسخه از اثر چاپ دستی، هر کدام یک اثر مستقل برای خود است. اما در ایران هنوز با توجه به اینکه آتلیه‌ها و کلاس‌های دانشگاه و کلوپ‌های چاپ زیاد شده، همچنان وقتی می‌بینند که از یک اثر تیراژ وجود دارد، سمت آن نمی‌روند. البته این را هم باید بگویم که این هنر در ایران پشتوانه ندارد و شاید ترس از حمایت از این اثر به این دلیل باشد.

در این سال ها می بینیم که بخشی از تکنیک های چاپ دستی به اثار تجسمی راه پیدا کرده و هنرمندان به صورت تلفیقی از این روش ها در کنار نقاشی استفاده می کنند. به نظر شما این موضوع می تواند کارکرد جدیدی برای چاپ های دستی تلقی شود؟

این موردی که گفتید در کارهایی در حوزه وودکات و چاپ سیلک است و البته تا حدی قابل اجراست. در برخی از این هنر‌ها مشاهده می‌کنیم که در قسمتی از بوم چاپ دستی توسط هنرمندان به کار گرفته می‌شود. این حرکت می‌تواند سرآغاز یک دیالوگ بین چاپ و نقاشی باشد.

به عنوان هنرمندی که به طور جدی در چاپ های دستی فعالیت می کنید پیشرفت این رشته را در ایران چطور می بینید؟

اوایل دهه هشتاد شاید به سختی می‌توانستیم نام پنج نفر از کسانی که در چاپ دستی کار می‌کردند را ذکر کنیم. در حال حاضر ما در موزه هنرهای معاصر، انجمن چاپگران را تشکیل دادیم و برای این انجمن اعضایی را قبول می‌کنیم. در دومین جلسه‌ای که داشتیم حدود ۵۰ نفر کار به انجمن ارسال کردند. شاید از این تعداد تنها ۱۰ نفر حرفه‌ای بودند؛ اما به هر حال پنجاه نفر درگیر چاپ هستند و دغدغه چاپ دستی را دارند. ولی در اوایل دهه هشتاد به زور پنج نفر را می‌توانستیم نام ببریم. این است که به جرات می‌توان گفت رو به پیشرفت است. هم هنرجو زیاد شده و هم به همت من و آقای وکیلی ابزار چاپ دستی در ایران وجود دارد. هم دستگاه چاپ و هم فروشگاه لوازم معتبر چاپ دستی فعالیت می‌کنند. این اتفاقات خیلی موجب پیشرفت شده است. در عرصه چاپ های دستی ایران به طور مشخص با چه کمبودهایی روبرو هستیم؟

اولین کمبود انجمنی بود که کم کم سر و سامان می‌گیرد. غیر از این کمبود کلوپ‌های چاپ است. چون قشر دانشجو قادر به خرید دستگاه چاپ نیست. در اروپا معمول است که هر کس علاقه به چاپ دستی دارد و در این زمینه فعالیت می‌کند، هر چند ساعتی که می‌خواهد در کلوپ دستگاه را اجاره می‌کند. ما در ایران سه تا چهار کلوپ داریم که این تعداد در کل کشور خیلی رقم پایینی است. اما از همه مهم‌تر به هیچ وجه از جانب هیچ ارگان دولتی، نیمه دولتی و خصوصی حمایت نمی‌شود. وزارت ارشاد به راحتی می‌تواند از هر هنرمندی که چاپ کار می‌کند یک اثر خریداری کند و آن‌ها را در یک نمایشگاه عرضه کند. نقطه معکوس آن نقاشی است. نقاشی به واسطه گالری‌ها و کلکسیون دار‌ها حمایت شد. اما چاپ تا به امروز حمایت نشده است.

به نظر شما مهم‌ترین شاخصه‌های چاپ دستی چیست؟

چاپ دستی چند ویژگی اصلی دارد. نتیجه چاپ میرور و آینه است و آن چیزی که ساخته می‌شود معکوس چاپ خواهد شد. این ویژگی خیلی اتفاقات پس پرده دارد. دومین ویژگی به واسطه دخالت مواد شیمیایی کلوفن و اسید نیتریک و از این قبیل مواد، روند شکل گیری چاپ کاملا غیر منتظره می‌شود. من نمی‌دانستم که اسید روی مس در هوای سرد تفاوت خورندگی پیدا می‌کند. در یک طرح، مقدار گودی که من می‌خواستم در ۲ دقیقه ایجاد می‌شد. منتها در تابستان وقتی این کار را در‌‌ همان زمان انجام دادم، دیدم به اندازه پنج دقیقه خورده شده و اسید وحشی‌تر عمل کرده بود. در نتیجه مجبور شدم از همین اتفاق غیر قابل پیش بینی در کارم بهره برداری کنم. نتیجه چیز دیگری شد. من به ندرت دیدم یا شنیدم که یک چاپگردر اولین اتود یا چک پرینت خود یک کار بی‌عیب ونقص را خلق کند. معمولا چک پرینت گرفته می‌شود و بر اساس آن طرح خود را تغییر می‌دهد. ویژگی بعدی که دارد قوانین بین المللی چاپ است که در نقاشی وجود ندارد. برای مثال امضا باید با مداد باشد، اگر با خودکار امضا شود، یعنی این کار بدل است و اصل نیست. به طور کلی چاپ علامت‌های بین المللی خاص خودش را دارد.

راه اندازی کانون چاپگران و حکاکان که به تازگی اتفاق افتاده چه کمکی به پیشرفت این هنر می تواند بکند؟

اگر دوام داشته باشد خیلی می‌تواند به این هنر در ایران کمک کند. به خاطر اینکه یکی از اتفاقاتی که در این مسیر رخ می‌دهد این است که اعضا و هنرمندانی که در این کانون حضور دارند، اقدام به برپایی یک نمایشگاه گروهی می‌کنند. اگر در سال دوبار این نمایشگاه برگزار شود، صددرصد در فرهنگ دیداری جامعه تاثیر می‌گذارد. اقدام بعدی که بحث آن نیز در انجمن مطرح شده است، قرار است از سازنده دستگاه‌های چاپ برای اعضای انجمن تخفیف بگیرند تا به این شکل کسانی که هزینه پرداخت دستگاه چاپ را ندارند، صاحب دستگاه شوند. چنین ویژگی‌های مثبتی قطعا اتفاق خواهد افتاد یا ممکن است خود انجمن اسپانسر برای نمایشگاه‌ها پیدا کند. با این حرکت می‌توان خارج از ایران نمایشگاه گروهی برگزار کرد که می‌تواند دیالوگی بین چاپ ایران و اروپا برقرار شود.

فعالیت هنرمندان ایرانی شاخه چاپ دستی را در عرصه بین المللی در چه سطحی می بینید؟

دو تفاوت عمده می‌توان در این میان مطرح کرد؛ اول اینکه چاپگرهای خارجی طراحان ماهر و خوبی هستند. من گرافیست خوب دیدم که طراح خوبی نباشد، اما تکنیک و خلاقیت خوبی دارد. ولی در چاپگر‌ها ندیدم که چاپگر خوبی باشد و طراح خوبی نباشد. حکاکی و طراحی روی فلز کار سختی است و احتیاج به طراحی خیلی خوبی دارد. منتها در ایران چاپگرهایی که طراح خوبی باشند، به ندرت یافت می‌شود. تفاوت بعدی در سلیقه و ظرافت کار طراحان خارجی است که این هم ناشی از اجتماع آن کشورهاست. این اجتماع است که زیر ساخت هنر را می‌سازد.

به آثارتان برگردیم. انسان در آثار مهرداد خطایی نقش پررنگی دارد. دلیل حضور ملموس انسان در آثار شما چیست؟

از‌‌ همان ابتدا که در هنرستان فعالیت می‌کردم، علاقه خاصی به فیگور داشتم و نقاش فیگوراتیو بودم. در آن دوران جهان بینی خاصی نداشتم که بگویم فیگور نمایانگر و بیانگر چیزی است. اما رفته رفته این جهان بینی با حضورم در کلاس‌های آقای وکیلی شکل گرفت. زمانی هم که چاپ کار کردم این نقاشی فیگوراتیو در آثارم وجود داشت. بعد‌ها دریافتم که خودم و اطرافیانم و هر کسی که در جامعه می‌بینم، نمادهایی برگرفته از همین اجتماع هستند. پس با فیگور می‌توانم یک اجتماع را به صورت نمادین نشان دهم.

جایی از شما خواندم که گفته بودید چاپ دستی نتوانسته به صورت یک جریان مستقل در ایران حرکت کند. دلیل این امر چیست و چه راه‌هایی برای آن وجود دارد؟

الان تصویرسازی جایگاه خود را در ایران پیدا کرده است. برای مثال ما در دانشگاه رشته تصویر سازی داریم. ولی رشته چاپ دستی آنطور که باید، نداریم. درحالی که در اروپا چاپ دستی در دانشگاه‌ها به صورت مستقل تدریس می‌شود. به غیر از مشکلاتی چون کمبود امکانات و نمایشگاه و عدم انتقال صحیح این هنر که البته همه این‌ها رو به بهبودی است، علت اصلی را عدم حمایت می‌دانم. برای مثال ما بینال نقاشی و جشنواره طراحی داریم، اما هیچگاه جشنواره چاپ دستی نداشتیم که البته قرار است از طریق کانون هنرمندان چاپگر و حکاک، اولین بینال چاپ دستی در بهار سال ۹۴ برگزار شود.

در مورد سطح آموزش چاپ های دستی در دانشگاه ها چه نظری دارید؟

اغلب مدرسانی که در دانشگاه‌ها چاپ دستی را تدریس می‌کنند، سطح آموزششان پایین است. من ۱۲ سال است که در دانشکده هنرهای زیبای تهران تدریس می‌کنم و دستگاه چاپ و امکانات را برای این رشته فراهم کردم؛ اما در طی این سال‌ها شاید تنها پنج نفر به فعالیت خود ادامه دادند. تدریس چاپ دستی در دانشگاه خیلی حساس و مهم است و حوصله عجیبی را می‌طلبد. ولی امروز تدریس این هنر به صورت صد در صد و کامل انجام نمی‌شود. هر کس اگر چیزی هم یاد می‌گیرد بیرون از دانشگاه و در آتلیه هاست. مثل خودم که در آتلیه چاپ دستی را به خوبی یاد گرفتم. سیستم دانشگاه‌های ما به نحوی است که ناخودآگاه، سیستم حرفه‌ای را زیر سوال می‌برد.

انجمن در مورد نحوه آموزش در دانشگاه‌ها نظری دارد؟

ممکن است در مورد نحوه تدریس راهکارهایی داشته باشد، اما بعید می‌دانم که مسئولان دانشگاه این مساله را قبول کنند.

فکر می کنید چه عواملی در ارتقای کیفیت چاپ های دستی در ایران موثر می تواند باشد؟

نمایشگاه چاپ بسیار تاثیرگذار است. اگر پنجاه نفر هم از نمایشگاه بازدید کنند و بدانند تیراژ پذیری جزو ویژگی‌های مثبت چاپ است نه منفی، همین می‌تواند کافی باشد. اما تکرار نمایشگاه چاپ خیلی مهم است. Work shopنیز می‌تواند تاثیرگذار باشد. در نمایشگاهی که برگزار کردیم، استقبال خوبی از Work shop صورت گرفت. خیلی‌ها تصور داشتند که یک نسخه چاپ در پنج دقیقه شکل می‌گیرد. ولی پلیت‌های من حدود دوساعت طول می‌کشد. اگر ۱۰ تست هم بگیرم ۲۰ ساعت می‌شود. اما عملا هر کدام دو ساعت به طول می‌انجامد و مثل فتوکپی و چاپ افست آنی نیست. وجود کانون چاپگران نیز می‌تواند تاثیر خوبی در شکل گیری و آموزش این هنر داشته باشد تا بتواند برنامه‌های منسجمی برای آینده در نظر بگیرد. نحوه و شیوه درست تدریس نیز از جمله مواردی است که می‌توان در این بحث به آن اشاره کرد.

و اما حرف آخر...

امیدوارم که چاپ در ایران نیز مانند سایر کشور‌ها جایگاه خاصی پیدا کند و هنرمندان بتوانند جایگاه شاخص خود را پیدا کنند. توصیه‌ای هم برای کسانی که می‌خواند چاپ کار کنند دارم و این است که بدون درک طراحی وارد چاپ نشوند. طراحی را باید درک کرد، فهمید و شناخت و بعد وارد چاپ شد. مطمئن باشید بدون آگاهی از طراحی، چاپ به شما تصویر خوب می‌دهد، منتها بن بستش خیلی سریع حاصل می‌شود و فقط یک بازی تکنیکال می‌شود. ولی طراحی این اجازه را به چاپگر می‌دهد که تکنیک دست خودش باشد و با تکنیک‌ها بازی کند. نکته آخر در این بحث این است که چاپ یک سلیقه و ظرافت خاصی دارد و اگر می‌خواهند وارد چاپ شوند بهتر است این سلیقه را در وجودشان درک کنند.

انتهای پیام/

محسن دلیلی