سرویس تجسمی هنرآنلاین: در طی بیش از دو هفته سفر به شرق آفریقا (تانزانیا، جمهوری نیمهخودمختار زنگبار و کنیا) کارهای هنری متعددی انجام دادم.
در کنیا از حیوانات بسیاری طراحی کردم و حالا آنها را بر روی مهرهای استوانهای اجرا مینمایم. کارهای من در زنگبار نیز شامل اجرائی بنام "تجربه سیاهی در سرزمین سیاهان"، نقاشی بر روی ماسکهای آفریقائی، برگزاری کارگاه نقاشی، کارهای مشترک با هنرمندان زنگباری و چیدمانهای محیطی در طبیعت بودند.
هنر اجرای "تجربه سیاهی در سرزمین سیاهان" با همکاری و همراهی هنرمندانی از تانزانیا، کنیا و اوگاندا در "مرکز فرهنگی زنگبار" اجرا شد. از آنها خواستم که چهره دستها و پاهام را کاملا سیاه کنند. با این چهره و اندام سیاه در کوچههای زنگبار راه رفتیم و آنها از من عکاسی کردند.
هدف از این اجرا پرسشی تاریخی بود. این اجرا در محلهای اجرا شد که زمانی بازاری برای فروش بردههای سیاه بوده است. تا یک قرن قبل زنگبار یک مرکز عمده برای نگهداری و فروش بردهها بوده است. هنوز قسمت هائی از دخمهها و سیاه چالههای که بردهها در آنها نگهداری میشدند وجود دارند.
اسنادی وجود دارد که سیاهان آفریقایی از زنگبار و دیگر نقاط آفریقا و یا حبشه به ایران آورده شدند و از آنها بهره کشی شده است تا جائی که ورود بردگان به ایران در دوران صدارت امیرکبیر، سالانه بین دو تا سه هزار نفر گزارش شدهاست. این روند حتی تا مشروطیت ادامه داشته است.
در موزه ملی تانزانیا اسناد، نقاشیها و عکسهای بردگان به نمایش در آمدهاند.
به دلیل پیشینه تبعیض نژادی و بهرهکشی از سیاهان آنها در گذشته معمولا جزو طبقات اجتماعی پائین جامعه محسوب میشدند، اما حالا ما در جهانی زندگی میکنیم که مسئله جنسیت اهمیت پیدا نموده است.
در عرصه سیاست بین الملل حضور سیاهان در موقعیتهای سیاسی مهم این موضوع را مطرح نموده است که گویا غرب تاریخ گذشته و رویکردش را به سیاهان بازنگری مینماید. احقاق حقوق زنان و سیاهان در کنار مسائل اجتماعی و زیست محیطی موضوع غالب در هنر معاصر است.
ناگفته نماند که ما از سوئی جوامع چند فرهنگی داریم که شرق و غرب، یا سیاه و سفید دیگر معنی ندارد. همه چیز مابین است، اما در همان جوامع خشونت علیه سیاهان میتواند بحث برانگیز باشد.
در این روند دوست داشتم حتی به ظاهر برای لحظاتی همانند شدن را تجربه کنم. حداقل در ظاهر شاید ممکن باشد، اما همزمان فرصتی خواهد بود که دوباره در باره آن تامل کنیم. آیا ممکن است که با آنها یک رنگ شویم. این اجرا بیشتر چنین پرسشی را مطرح مینماید که شاید بتوانیم آن را پاسخ دهیم.
مشکل ما در ایران این است که بسیاری حتی نمیدانند که سیاهان ایرانی در ایران وجود دارند. بطوریکه ممکن است با هر سیاهی در تهران ممکن است خارجی صحبت کنیم. اگرچه رویکرد من در آثار بیشتر فرا منطقهای است. اما از سوی دیگر میتوان گفت میشود سیاه بود و در عین حال ایرانی.
اگرچه در ادبیات ایرانی سیاهی امر ذاتی است که نمیتواند تغییر ماهیت بدهد و استعارهای است برای بدی، جهل و... این موضوع شاید ریشه در تفکر ثنوی ایران باستان داشته باشد. حتی زمانی که در نزدیکیهای نوروز حاجی فیروز میآید دلیل سیاهی چهره او آمدن از دنیای مردگان قید میشود. آیا سیاهی جرم است؟ آیا سیاه به دنیا آمدن یعنی نازل بودن؟ اما رنگ سیاه همواره بد نیست. در عرفان اسلامی سیاهی نور ذات نامیده شده است. حد اعلای نور تا جائی که چشم ما ناتوان است آن را ببیند.
مواجهه با سرزمینهائی که سیاهان در آن زندگی میکنند نیز همواره یکسان نبوده است. قرنهای قبل از بردگی و بهرهکشی از سیاهان، آنها در نزد ایرانیان باستان همانند سایرین محترم بودند و به عنوان ملل تابعه از آنها یاد شده است. در نقش برجسته تخت جمشید ما مردمی را میبینیم که با خود عاج و زرافه قد کوتاهی را برای پادشاه ایرانی هدیه میآورند. سیاهان تخت جمشید مردمی از اتیوپی معرفی شدهاند. اما حیوانی که به همراه دارند اوکاپی هست و فقط در آفریقای مرکزی زندگی میکند.
ایرانیها از قدیم سرزمین آفریقا را زنگبار (کرانه سیاهان) مینامیدند. این نام ایرانی حالا فقط به جزیرهای اطلاق میشود که جمهوری نیمه خود مختار است و در شرق کشور تانزانیا در اقیانوس هند واقع شده است.
در قرون اول اسلامی مردم بسیاری از شیراز به زنگبار رفتند. آنها هنوز به عنوان شیرازی معروف هستند. اگر چه در طی قرون متمادی شیرازیها به دلیل ازدواجهای مکرر با سیاهان بومی زنگبار دارای رنگ و چهرهای آفریقائی به خود گرفتهاند و حالا رنگ پوستی تیره دارند.
نکته جالب توجه این است که آنها همه ساله مراسم سال نو ایرانی نوروز را با تغییراتی با سلیقهای که در جنوب ایران رایج است و شاید تا حدودی ذائقه آفریقایی دارد برگزار میکنند. بواسطه حضور ایرانیهای شیرازی تاثیرات ایرانیها در فرهنگ، زبان، هنر و معماری شرق آفریقا به خوبی احساس میشود. در قرون متوالی مهاجران بیشتری از جنوب ایران و بلوچستان نیز به آفریقا رفتند.
دلایل متعددی موجب شد که من به آفریقا بروم. تقابل و تعامل ما با شرق و غرب همواره موضوع بحث بوده است، اما ما کمتر ارتباط فرهنگی و هنری خود را با آفریقا مرور کردهایم و در جهت توسعه آن تلاشی نکردهایم.
متقابلا سیاهان بسیاری نیز در قرون مختلف به ایران آورده شدند و یا آمدند. آنها نه تنها آئینها بلکه موسیقی آفریقا را با خود به جنوب ایران آورند. هنوز پدر زاری که در جزیره هرمز در همسایگی ما زندگی میکند میتواند آواهای سواحیلی را بخواند. بسیاری از سیاهانی که به ایران آمدند نیز حالا رنگی مابین دارند.
در تانزانیا بر روی ماسکهای آفریقائی نقاشی کردم و در تجربه دیگری که ریشه در کارهای جزیره هرمز داشت چهرههای سیاه پوست را طراحی کردم و از زنان زنگباری خواستم نقشه هائی که در حنا به کار میرفته است را با رنگ به پس زمینه طراحیهای من اظافه نمایند. این کارگاه در نگارخانه "هنر شری حنا" برگزار شد و با خانم شریفه جوما محمد نقاشیهای مشترک انجام دادیم. این تجربه در روند برنامههای توسعه هنر در جزیره هرمز تاثیر خواهد داشت.
تبادل تجربههای هنری سواحل جنوب در جزیره هرمز و سواحیلیهای زنگبار موضوعی است که با هنرمندان زنگبار گفتوگو شده است و پیگیری خواهد شد. در کنار وصلتهای نژادی چنین تعاملات فرهنگی فواصل ما را کم میکند و شاید بتوان با آنها همرنگ شد و زیست.
انتهای پیام/
احمد نادعلیان