سرویس تجسمی هنرآنلاین: درست نمیدانیم که وقتی ابوالحسن خان صدیقی در سال ۱۳۳۷ کار بر روی اولین تندیس ایران به شیوه واقع گرایانه را به پیشنهاد انجمن حفظ آثار و میراث ملی شروع کرد، گمان میبرد که دارد هنری را پی میریزد که قرار بود برای همیشه پیوندی باشد به تجلی انسانهایی که در قامتی مادی برای همیشه جاودان میشدند. آدمهای شاخص تاریخمان که شاید بیشترین نقش را در همه زمینهها و آنچه زندگی امروز ما را ساخته داشتهاند. بعد از آن مجسمههای زیادی توسط ابوالحسن خان ساخته شد که از میان آنها میتوان به مجسمه امیرکبیر، عمر خیام، سعدی و نادرشاه اشاره کرد.
از آن روز تا حالا ساخت تندیس مشاهیر توسط هنرمندان مجسمه ساز بسیاری دنبال شده و همین اکنون هم تعدادی از هنرمندان مجسمه ساز مشغول ساخت آثاری با این مضمون هستند.
رضا قره باغی این روزها مشغول ساخت مجسمه علامه مجلسی، یکی از شخصیتهای مهم تاریخی و مذهبی دوره صفویه است که نقش بسیار مهمی در ثبت افکار و فرهنگ شیعه داشته است. قره باغی همچنین ساخت مجسمه شیخ محمد خیابانی را برای پروژه مشاهیر تبریز را در دست دارد.
نادر قشقایی دیگر هنرمند مجسمه ساز کشور هم مشغول ساخت مجسمه پروفسور محسن هشترودی، از ریاضیدانان برجسته معاصر است.
ایرج محمدی هم به تازگی ساخت تندیس جهان پهلوان تختی را به پایان رسانده است.
اما آنچه در این میان اهمیت بسیار دارد روند ساخت تندیس مشاهیر در عمر ۶۰-۷۰ سالهاش است و اینکه آنچه امروز در نقطه نقطه شهرها میبینیم راه به آنجا بردهاند که بتوانیم مسیر رشد و تکامل تندیس سازی در ایران نامش دهیم؟
بهانه پرداختن به چنین دغدغهای را دو چیز در اختیارمان گذاشت. یکی خبرهایی که این روزها از مشغول بودن تعدادی از هنرمندان مجسمه ساز کشور به ساخت تندیس بعضی از مشاهیر به گوشمان رسید و دیگر سمپوزیوم مجسمه سازی مشاهیر در تبریز که مهر ماه آینده شاهد برگزاریاش خواهیم بود.
مجسمه مشاهیر حافظه نسل بعد را شکل میدهد
قدرت الله عاقلی که خود سابقه طراحی و ساخت تعداد زیادی مجسمه و نقشبرجسته برای میدانها و مراکز عمومی را دارد درباره ساخت تندیس مشاهیر گفت: نفس ساخت مجسمه مشاهیر کار بسیار خوبی است، به ویژه برای ما ایرانیها که حافظه تاریخی خوبی نداریم. وقتی تندیس مشاهیر را در خیابانها و مناطق پر رفت و آمد نصب کنند به مردمی که درحال عبور هستند یادآوری میشود که چه شخصیتهای فرهیختهای در ایران زندگی میکردند.
او با اشاره به نحوه ساخت چهره کسانی که تصویری از آنها در دست نیست گفت: در دوره ابوالحسن صدیقی شورایی وجود داشت که تعدادی فیلسوف، دانشمند، ادیب و... در آن عضو بودند و در این شورا بر اساس نظر آنها و تحت تاثیر شعر، بیوگرافی، تاریخ زیست آنها و... تصمیم گرفته میشد که شخصیت چه شکلی باشد و بیشتر به شخصیت پردازی او اهمیت داده میشد.
عاقلی افزود: به نظر من اگر بیشتر روی شخصیت پردازی آن فرد تاکید شود، مجسمه تاثیرگذارتر و ماندگارتر خواهد بود. مثل مجسمه میدان فردوسی که باعث شده ما الان فردوسی را به این شکلی که صدیقی معرفی کرده است بشناسیم. آن اکسپرسیو فردی و انرژی که از شعر یک شاعر دریافت میشود باید در مجسمه دیده شود تا در ذهن بماند و حافظه نسل بعد را شکل دهد.
او با استقبال از برگزاری سمپوزیومهای مجسمه سازی گفت: انجام این کارها بسیار خوب است چون مجسمه سازی و ساخت تندیس یک آزمون و خطا است و باید کارهایی به تعداد زیاد ساخته شده و نقد شود. با توجه به اینکه معیار مشخصی برای ساخت و قضاوت آثار وجود ندارد، با ساخت تعداد زیادی مجسمه میتوان به نتیجه خوبی رسید. به مرور زمان مردم با استقبال خود کارهای خوب را نگه میدارند و بقیه آنها حذف میشوند. مثلا در سالهای اخیر تعداد زیادی از مجسمهها در تهران حذف شدند اما آثاری مانند کار پرویز تناولی در محوطه تئاتر شهر همچنان باقی مانده و ماندگار است. من موافق هستم که شرایطی فراهم شود تا استعدادها شناخته شوند. باید کار زیادی انجام شود و این فرهنگ به خصوص در شهرستانها جاری شود.
باورپذیری تندیسها در درجه اول اهمیت
سعید شهلاپور مجسمه ساز با سابقه کشورمان درباره چگونگی رعایت شباهت چهره در ساخت مجسمه مشاهیر گفت: درست است که بسیاری از این شخصیتها را ندیدهایم ولی در اثری مانند مجسمه فردوسی که ابوالحسن صدیقی ساخته است به لباس و آداب و رسوم محیط و زمانی که فردوسی در آن زندگی میکرده توجه شده است. هر منطقه از ایران لباسها و عمامه خاص خود را دارد و خصوصیت چهره افراد را از نظر قومیت میتوان بررسی کرد. تفاوت چهره یک بلوچستانی با آذربایجانی مشخص است چون فرم جمجمهها، استخوانبندی و... تفاوت دارد. به دلیل رعایت این نکات الان مجسمه فردوسی به یک الگو تبدیل شده و هرکس بخواهد مجسمه شاعری را بسازد از آن الگو میگیرد. سالها پیش هم انجمن مفاخر ملی با بررسی خصوصیات آن شاعر و شرایط زمان، ویژگیهای چهره او را معین میکردند.
او با اشاره به اینکه تندیس مفاخر لزوما نباید به آنها شبیه باشد افزود: به نظر من شبیه بودن مجسمه مهم نیست، مهم این است که برای مردم باورپذیر باشد و به آنها بقبولاند که تصویری از همان شخص است. چیزی که اهمیت دارد الگوسازی اجتماعی است و مردم و جوانها باید این افراد را به عنوان الگو انتخاب کنند، وگونه فرق چندانی ندارد که خاقانی و حافظ و... از نظر لباس و چهره شبیه هم باشند. اگر مجسمهای که ساخته میشود چشمگیر باشد و زیر آن خصوصیات آن شخص ثبت شود، برای مردم جذابیت دارد و به الگوی آنها تبدیل میشود.
شهلاپور با بیان اینکه در کشورهای خارجی مجسمه اشخاص زنده و مشهور هم ساخته میشود گفت: در زندگی معاصر الگوها تغییر کردهاند و افرادی مانند بازیگران یا ورزشکارها به الگوی جوانان تبدیل شدهاند. خوب است که در کنار این الگوهای جدید، الگوهای قدیمی مثل شاعران هم به جوانان معرفی شوند. در واقع نصب مجسمه در شهر نشان دهنده قدرشناسی مردم جامعه نسبت به آن بزرگان است.
او با بیان اینکه از انواع مجسمههایی که باید در شهر وجود داشته باشد یکی از مهمترین آنها تندیس مشاهیر و بزرگان است افزود: لازم است که تندیس مشاهیر در همه شهرها باشد چون هر شهری بزرگانی دارد که میتوانند الگوی مردم باشند. از سالها پیش در بعضی شهرهای ایران تعدادی مجسمه نصب شده است، اما هنوز هم تعداد آنها خیلی کم است و باید بیشتر شوند. یک نکته دیگر این است که کسانی که تصمیم میگیرند مجسمه چه افرادی در شهر نصب شود با نگاه متعصبانه و ایدئولوژیک به موضوع نگاه نکنند چون این کار باعث میشود جای مجسمه بعضی افرد در شهر خالی باشد.
اودر نقد تندیسهای موجود در شهر گفت: ما در زمینه خیلی از دانشها و علوم ضعیف هستیم و مجسمه سازی هم مثل آنهاست. باید توجه داشت که این رشته از حدود سالهای 40 در دانشگاه تهران برپا شد و بعد هم در دانشگاه هنر به وجود آمد. مثل همه رشتهها از بین فارغ التحصیلان آنها هم فقط چند نفر مجسمه ساز خوب به وجود آمد. بعد از آن هم تا چند سال این رشته تعطیل بود و الان حدود 15 سال است که دوباره رشته مجسمه سازی در دانشگاهها فعال شده است. از بین فارغ التحصیلان دانشگاه هم تعداد کمی به حدی میرسند که بتوانند خوب کار کنند و این هم منوط به این است که چقدر به آنها سفارش کار داده شود.
شهلاپور افزود: وقتی به تعداد محدودی هنرمند ساخت تندیس شخصیتهای محدودی مانند حافظ و سعدی سفارش داده میشود طبیعی است که مجسمهها شبیه هم شوند. واقعیت مجسمهسازی ما این است که هنرمندان با توجه به بستری که برایشان فراهم شده است کار میکنند. کل مجسمه سازهای توانای ما به 100 نفر نمیرسند و باید به آنها سفارش کار داده شود که هم بتوانند زندگی را بگذرانند و هم در کار خود به تبحر برسند. هرچه میزان سفارش کار بیشتر شود افرادی از بین این عده رشد میکنند و به مرور مجسمه سازی کشور ما شکوفا میشود.
او با استقبال از ورود بخش خصوصی به حیطه مجسمه سازی گفت: باید از فعالیت بخش خصوصی استقبال کرد چون دست آنها بازتر است و علاوه بر آن دغدغه بازگشت سرمایه دارند و به این نکته توجه میکنند که مجسمه خوبی ساخته شود تا به فروش رود و هزینه خود را تامین کند. برگزاری سمپوزیومهای مجسمهسازی هم کار بسیار خوبی است، هرچند افرادی که مسئول انتخاب و داوری آثار هستند باید متخصص باشند و فقط به دلیل دارا بودن یک سمت خاص از آنها استفاده نشود. با وجود این انجام این قبیل کارها بسیار خوب است و فعالیتی انجام میشود که باعث پیشرفت مجسمهسازی ایران است. ما در دورهای هستیم که باید سدها را شکست و ساخت تندیس مشاهیر باید آنقدر زیاد شود که نهادینه شود. الان کارهای خوبی از هنرمندان ایرانی در شهرهای مختلف ایران و حتی خارج از کشور وجود دارد و امیدوارم هنرمندان پیشرفت بیشتری داشته باشند.
تندیس خوب امضا و شخصیت هنرمند را با خود دارد
ایرج محمدی مجسمه ساز پیشکسوت با اشاره به تفاوتهای موجود میان تندیسهای نصب شده در سطح شهر گفت: تندیسهایی که در شهر نصب شدهاند دو دسته هستند. گروهی از آنها که توسط اساتید ساخته شدهاند چون امضا و شخصیت هنرمند را دارند سعی شده کار از نظر خصوصیتهای هنری و زیبایی و شباهت به شخصیت مورد نظر همه اصول را رعایت کرده باشد. تعداد دیگری هم کارهایی است که توسط افراد جوان و کم تجربهتر ساخته شده است. معمولا کارهایی که قرار است در شهر نصب شوند در اداره زیباسازی مورد بررسی اساتید قرار میگیرد و بعضی از آنها رد شده و استفاده نمیشوند. اما گاهی این ارزیابی صورت نمیگیرد و خود شهرداری منطقه بدون کارشناسی یا با ارفاق کارشناسان در مورد نصب مجسمه تصمیم گرفته و آن را میپذیرد.
او با بیان اینکه در شورای ارزیابی همه جوانب کار در نظر گرفته میشود افزود: شخصیت پردازی یک تندیس اهمیت بسیاری دارد و حفظ شباهت به تنهایی کافی نیست. این تندیسها باید ابتدا به عنوان یک حجم هنری پذیرفته شوند و بعد از آن به شباهت توجه کرد. اما گاه در انتخاب آثار شهری داوری مناسبی انجام نمیشود یا کار کسانی انتخاب میشود که خلاقیت لازم را ندارند، در نتیجه مجسمههایی در شهر نصب شده است که خوب نیستند. اما با نظراتی که مردم میدهند و تاثیری که آن مجسمه روی افراد میگذارد کارهای بد یا آنها که شبیه کار دیگران هستند و یا مواد خوبی نداشتند با گذر زمان حذف میشوند و فقط کارهای خوب باقی میمانند.
محمدی درباره تاثیر برگزاری سمپوزیوم بر هنر مجسمه سازی گفت: تنها تاثیر سمپوزیومها این است که چون در فضای باز برگزار میشوند مردم با نوع کارکردن هنرمند و ابزار کار او آشنا میشوند. ولی ضعف آنها این است که هنرمندان واقعی و حرفهای در آن شرکت نمیکنند. شرکت کنندگان سمپوزوم کسانی هستند که خودشان کارگاه و وسیله کار ندارند و هرکجا که سمپوزیوم باشد میروند تا با در اختیار گرفتن وسائل مورد نیاز خود مجسمه بسازند. اما کسی که کارگاه شخصی دارد و هزینه کارگر و لوازم را پرداخت میکند با بستن کارگاه و شرکت در سمپوزیوم ضرر میکند. در نتیجه وقتی فراخوان شرکت در سمپوزیوم داده میشود عده کمی از افراد حرفهای در آن شرکت میکنند چون مبلغ دریافتی به سودشان نیست و این باعث میشود خیلی وقتها کار خوبی از این سمپوزیومها بیرون نیاید. تنها سود این برنامه برای شهر برگزار کننده است چون با پرداخت کمترین پول تعدادی هنرمند را جمع میکنند تا برایشان مجسمه بسازند، در حالیکه اگر میخواستند آن آثار را به هنرمندان سفارش دهند بایدرقمی چند برابر پرداخت میکردند.
انتهای پیام/
مریم درویش