سرویس تجسمی هنرآنلاین: بخش اول گفتوگو با منوچهر معتبر را به بهانه نمایش چهار دهه آثارش در گالری آریانا پیش از این خواندید. اینک بخش دوم:
در آثار شما یک نگاهی وجود دارد که ما را به بیرون از اثر هدایت میکند. برای مثال یک زن باردار که از پنجرهای به بیرون از اثر نگاه میکند. چرا این شخصیتها به این شکل تصویر شدند؟
من اگر میتوانستم جواب این سوال را بدهم، اصلا نقاشی نمیکردم. به نظرم کار نادرستی است که از یک نقاش چنین سوالی را بپرسند. زمانی یادم میآید به قرهباغی گفتم که اگر میتوانستم مانند تو حرف بزنم نقاشی نمیکردم. نقاشی من همین است. چیزی هست که در کار من گفته میشود. وقتی اثری خلق میکنی و کاری انجام میدهی، انگار که خود را نشان میدهی.
دهه پنجاه، شما طبیعت بیجان کار کردید. طبیعت بیجانهای شما با هنرمندان دیگرتفاوت دارد. چرا در این دو دهه اخیر از فضای قبلی خود فاصله گرفتید و اینکه آنها چه مشخصاتی داشتند؟
آثاری که به آن اشاره کردید مربوط به پیش از انقلاب بود و ما جنگ را تجربه نکرده بودیم. بعد از انقلاب خیلی چیزها عوض شد. یادم میآید من آثاری از جوانههای درختان را داشتم و این نشان میداد که درد نداشتیم. پس از انقلاب رنگ کارهای من نیز تغییر کرد. جریان جنگ خیلی در روند هنری من تاثیر داشت. غم و اندوه در کارهای من حس میشد. به هر حال، زمان جنگ رعب، وحشت و ناراحتی خودش را داشت. بچههای آن زمان تا بعد از مدتها از صدای رعد و برق هم میترسیدند.
درهمان دهه پنجاه فضای شهری و مبلمان شهری با دیوارهای بلند سیمانی را به تصویر کشیدید. اما بعدها از آن فاصله گرفتید. دلیل این کار چه بود؟
من مدتی در اصفهان بودم. در کوچه پس کوچههای آنجا کار میکردم. بعد از سفری که به آمریکا داشتم و برگشتم، بیشتر تصاویر پشت بامها را کار کردم. کار متفاوتی بود ولی میتوانستم به چشم یک سوژه به آن نگاه کنم. گمان میکنم انسانها تا سی و پنج سالگی زیاد پخته نشده و پس از این سن است که کم کم به پختگی میرسند. درست پس از انقلاب بود که برخی آثار من به پختگی رسید. این هم روندی طبیعی در هنر است.
شیوه کار شما به این شکل است که دفتری دارید و پس از طرح جزئیات در آن دفتر، به یک طرح کامل تبدیل میشود؟
نخیر. ممکن است هر طرحی برای من اتفاق بیفتد و من یکی را برای کار خودم اتود بزنم. ممکن است روی یک فیگور بیش از سی بار کارکنم تا به نتیجه دلخواه برسم. ولی به هر حال دل مشغولیم همان است تا آنجا که میتوانم چیزی را به کمال برسانم و به جایی برسم که احساس کنم بیشتر از این نمیتوانم ببرم.
اینطور که از آثارتان متوجه میشویم، فضا به اندازه فیگور شاید هم بیشتر، مهم است. با این فضا چگونه برخورد میکنید؟
یک چالشی در من بوجود میآید. بعضی وقتها پیش آمده یک شی سوژه من بوده؛ اما بعدها همان شی به فضای کار اضافه شده. یعنی خود طرح اصلی را برداشتم.
زنان چادری زاییده دهه شصت کارهای شما هستند و انگار همه آنها منتظر چیزی هستند. میشود توضیح بیشتری دهید؟
پیدایش زنان چادری در آثار من خیلی جالب است. دوستی به من گفت که زنان چادری را هم نقاشی کن و من بعد از این که مدتی که روی این سوژه متمرکز شدم از طرحهایی که زدم خیلی خوشم آمد. خیل هم به آناتومی آنها دقت کردم که ظریف و زیبا طراحی کنم. طوری که مثلا بچه زیر چادر به خوبی حس میشود. از پیچیدگی این کار خوشم آمد. آن زمان هم فضای خاصی بود. پس از انقلاب هم یک نمایشگاهی برگزار کردم از همین آثار، که خیلی از آنها به فروش رفت و خیلیها میگفتند فضای کارهایت بسیار دردناک است.
در همان دهه شما تصاویر زنان بارداری را کشیدهاید. برخی از تصاویر با هم تضاد دارند. زنان چادری عزادار و زنان بارداری که رو به پنجره هستند و نور امیدی به داخل اتاق تابیده میشود.
همه این تصاویر اطراف من بود ومن آنها را کشیدم. زن باردار برای من خیلی با مفهوم است. زن باردار فرم و ایستادگی که میگیرد و استقامتی که دارد، زیباست. شاید یک آدم دیگر به این چیزها اهمیت ندهد. اما من دوست داشتم.
در کارهای دهه نود، نوشتهها در آثارتان میآیند، اما جنبه تزئینی ندارد. به این نوشتهها چطور نگاه میکنید؟
بالاخره اتفاقاتی میافتد و ازآنجایی که به مسائل زیباشناختی اثر فکر نمیکنم و دوست دارم به هدفم در اثر برسم، از نوشتهها استفاده میکنم.
یکی از شاخصههای آثار دهه هفتاد شما، صندلیهای خالی است. این صندلیهای خالی چه چیزی را نشان میدهند؟
دلیل خاصی نداشت. اینها اطرافم وجود داشتند. به همه هم این را میگویم که ما با اینها زندگی میکنیم و میتوانند به تنهایی یک اثر هنری باشند. مساله این است که من آن شی را طوری میبینم که شاید کس دیگری جور دیگری ببیند. آندره ژید میگوید: « اهمیت باید در نگاه تو باشد، نه در آنچه مینگری». وقتی این صندلی در یک جا قرار میگیرد، به خودی خود تبدیل به پیام میشود. من یک پرتره از نیما یوشیج کارکردم و یک صندلی پایین آن قرار دادم. دیدم که برای خود یک پیامی دارد. بعضی چیزها دست ما نیست.
از آثار دهه هشتاد و کلاغها برایمان بگویید. آن هم در زمانی که موج فیگوراتیو در هنرمندان بود و شما با آوردن کلاغها و صندلیها فیگورها را تخریب کردید.
خواستم به نوعی تنوع به آثارم داده باشم و این طبیعی است. پیش از این هم روی کلاغها کار کرده بودم. این شرایط پیش آمده است. من نمیتوانم هیچ کدام از کارهایم را بار دیگر طراحی کنم. کسانی که میتوانند این کار را انجام دهند، انسانهای بیدردی هستند.
شما با اینکه هنرمند تثبیت شده و شناخته شدهای هستید، اما با این حال آثارتان نسبت به هم دورههایتان آنچنان گران قیمت نیست.
کارهای من به نوعی میتوان گفت حرفهای است و همه پسند نیست. هر کسی نمیتواند با این آثار ارتباط برقرار کند. اما با این تفاسیر در نمایشگاه انجمن نقاشان سال گذشته، بیشترین اثر فروخته شده، مربوط به من بود. من حتی حاضرم به کسی که آثارم را دوست دارد، کار مجانی بدهم.
شما مدت زیادی است که تدریس میکنید. چه تفاوتی بین نسل امروز و نسل گذشته وجود دارد؟
ما نسلی هستیم که شلوار وصله دار میپوشیدیم. اما امروز اینطور نیست. با توجه به شرایطی که وجود دارد و امکاناتی که در اختیار مردم است، شرایط بهتر است. ولی آدمها دیگر زیاد اکتیو نیستند.
جایگاه آموزش هنر را چگونه میبینید؟
من الان بهتر میبینم. اما در همین بازار هنر امروز، آدمهای حرفهای کمتر می بینیم. یا آدمهایی را میبینیم که در جریان باد حرکت میکنند. کسانی نیستند که حرف و درد داشته باشند و این فاجعه است. حالا یا جامعه اینگونه است و یا زمان اینطور ایجاب میکند.
نمایشگاه آخرتان را چگونه دیدید؟
آقای مجابی حرف خوبی زده بود. گفته بود که آقای تهرانی، جدای از یک حرکت هنری، یک حرکت فرهنگی و تاریخی انجام داده است. این کار فرهنگی را باید دولت انجام دهد. تهرانی، به قدری با عشق و علاقه این کار را انجام داده بود که من شرمنده شدم.
یعنی فکر میکنید بعضی از هنرمندان در این سالها به خودشان آسیب زدهاند؟
به عدهای دیگر آسیب زدهاند. شما ببینید، مجید فتحینژاد، علی نورانی، ایمان افسریان و معصومه مظفری فوق العاده هستند و اگر فردا، اسیر دست چنین شرایطی شوند، صدمه میبینند.
شما در تمام دوره کاریتان به طراحی بسیار اهمیت میدادید. چه پیشنهادی میکنید که جوانترها از آن بهره ببرند؟
من به کارم اعتقاد داشتم و الان متاسفانه این اعتقاد در آثار جوانان کمرنگ شده است. شاید چیزی حدود پنجاه نفر خوب میتوانند طراحی کنند. شرایط باید برای آنها مهیا شود.
انتهای پیام/
گفتوگو: مریم آموسا