سرویس تجسمی هنرآنلاین: منوچهر معتبر سال ۱۳۱۵ در شیراز متولد شد. پس از گذراندن دوره دبیرستان در دانشکده هنرهای زیبا دانشگاه تهران نام نویسی کرد و پس از اتمام تحصیلات دانشگاهی برای ادامه تحصیل راهی آمریکا شد. سه دوره طراحی را در انجمن هنرجویان نیویورک و دوره فوق لیسانس در آموزش هنر را در دانشگاه ایندیانا گذراند. او پس از بازگشت به ایران به تدریس طراحی و نقاشی در هنرستانهای هنرهای تجسمی و دانشگاههای هنری تهران پرداخت. معتبر معتقد است که تنها جایی که به او آرامش میدهد، آتلیهاش است. او خود را سوار بر موج هنر ایران نمیداند و در تلاش است، از این موجی که پایانی ندارد رهایی یابد و برای خود مسیری بسازد و در آن مسیر گام بردارد. به بهانه نمایش چهار دهه نقاشی های معتبر در گالری آریانا با او به گفتوگو نشستیم. این گفتوگو را در دو بخش میخوانید.
در ابتدا از آتلیه تان شروع کنیم. در صحبتهای خود اشاره کردید تنها جایی است که به شما آرامش میدهد. این آتلیه را از چه زمانی دارید و چند سال است که در آتلیه فعلی خود هستید؟
سال ۱۳۴۵ از دانشکده هنرهای زیبا فارغ التحصیل شدم. آن زمان پس از فراغت از تحصیل به ما حق آتلیه میدادند، بعد مرسوم شد که سالی ۲ اثر به این وزارت فرهنگ و هنر باید تحویل بدهیم و حتما باید صاحب آتلیه میشدیم. من با وجود اینکه تشکیل خانواده داده بودم، باز بهترین اتاق را آتلیه میکردم. در ابتدا آتلیه جزیی از خانه من بود. الان هم به همین شکل است. با این تفاوت که در آن نمیخوابم. ۳۰ سال است که در این آتلیه هستم و تقریبا همه میدانند و بهترین آتلیه من تا امروز همین است.
این میل و شوق نقاشی از کجا با شما بود که بجای رفتن به سمت شغل و حرفه درآمد زا، به هنر نقاشی روی آوردید؟
من آدم کم رویی بودم؛ اما دوست داشتم با محیط و انسانهای اطرافم، ارتباط برقرار کنم. سالهای آخر دبیرستانم بود. ذوق زیادی برای نقاشی داشتم. پس از دوران دبیرستان، وارد دانشگاه ادبیات شدم؛ ولی نمیتوانستم نقاشی را فراموش کنم. هر چند به ادبیات علاقه خاصی داشتم، اما نتوانست مرا راضی کند و به دانشکده هنرهای زیبا آمدم و خیلی جدی کارم را شروع کردم. از سال دوم به بعد در نمایشگاهها شرکت و فعالیت حرفهای نقاشی را آغاز کردم. هر کس به شیوهای میتواند حرف بزند و من دیدم با نقاشی میتوانم حرفم را بزنم و کم کم تبدیل به شیوهای برای درمان خودم شد و اینکه خیلیها با آن درگیر میشوند. هر کاری را که به اتمام میرساندم و هر روزی که از عمر نقاش بودن من میگذشت، بیشتر آرام میشدم.
زمانی که در شیراز بودید، با توجه به فضای هنری آن دوره که نقاشی مهجور بود، عاملی بود که روی شما تاثیر گذار باشد و شما را به این سمت سوق دهد؟
خوشبختانه بود. نقاشانی مانند نمازی و شایسته جزو شاگردان کمال الملک بودند، دیدن کارهای آنها خیلی در من تاثیر گذاشت. من چیز زیادی از نقاشی نمیدانستم. جز همان زیبایی و کارهایی که انجام میداد. بعدها فهمیدم که خیلی کارها میتواند انجام دهد و تنهایی آدم را پر کند. از طرفی، چون من سعدی میخواندم و لذت میبردم، دنبال یک شیوه بیان متفاوت میگشتم. ضمن اینکه من آوازه علی محمد حیدریان را شنیده بودم که در دانشکده هنرهای زیباست. پدرو مادر من هم زیاد راغب نبودند که من دنبال هنر بروم. چون میخواستند اگر دنبال کاری رفتم مشکل مادی مرا حل کند که امروز هم این ترس بین والدین وجود دارد. اما زمانی که در دانشکده هنرهای زیبا قبول شدم و نام من در روزنامه منتشر شد، مادرم خوشحال شد.
چه زمانی به تهران آمدید؟
فکر میکنم سال ۱۳۴۰ بود که به تهران آمدم و شروع کردم در نشریات و روزنامهها، کار گرافیک را در مطبوعات انجام دادم. در آن زمان یک کمک هزینه تحصیلی میدادند که من از آن استفاده میکردم. در دانشگاه هنرهای زیبا هم از کلاسهای حیدریان خیلی استفاده کردم و مفید واقع شد. به هر حال شاگرد کمال الملک بود.
پس میتوان گفت در ابتدا، با آموزههای مکتب کمال الملک به نقاشی مشغول شدید.
یادم میآید اکثر کسانی که در آن زمان با من هم دوره بودند، وقتی کنکاش من در گذشته را میدیدند، اصلا مرا جدی نمیگرفتند. یک موج نوگرایی در آن زمان وجود داشت، که همه در آن جریان حرکت میکردند. یعنی موجی که درست سیاه مشقهای چهل سال پیش اروپا بود. کارهایی مانند آثار پیکاسو که خیلی نو بودند و در واقع شروع آبستره بود. من سعی داشتم که کارم را آکادمیک دنبال کرده و گذشته را ببینم. امروز که به آثار آنها نگاه میکنم، میبینم اکثر آنها متوقف شدند. بخاطر اینکه به خودشان متکی نبودند و در جهت موج حرکت میکردند که البته الان هم متاسفانه همینطور است. به نظر من کار هنری یک نیاز است. یک شیوه از زندگی کردن است. باید نسبت به جامعهای که در آن زندگی میکنیم واکنش داشته باشیم. نباید آدم بیطرفی بود و نسبت به اتفاقات اجتماعی، فرهنگی و هر اتفاق دیگری بیتفاوت بود. اگر چیز بدی را میبینی باید در کارت نشان دهی. اگر مشکل اجتماعی وجود داشته باشد، خواه ناخواه این مشکل در اثر من دیده خواهد شد. یکی از سادهترین پیامهای زیبایی نقاشی این است که نقاش میخواهد این شادی خود را با مردم تقسیم کند. ما رسالتی داریم و باید این را قبول کنیم. چیز خوب گفتن ساده است. مهم این است که هنرمند بدیها و خشونتها را ببیند و آن را نشان دهد و آدمها را مجبور به دیدن آن کند تا دست به این زشتیها نزنند.
شما گفتید که از سنت کمال الملک میآیید. چگونه با این سنت رشد کردید و توانستید به زبان و بیان خود در نقاشی برسید؟
من سخت کوشی را از آنها گرفتم. شما به داوینچی که نگاه میکنید، طراح قابلی بود. در آن زمان نمیتوانستند آناتومی کنند چون کلیسا اجازه نمیداد. بعدها توانستند راه را به شیوهای باز کنند که استخوانها و ماهیچهها را بشناسند و بتوانند طرحی که از یک انسان میکشند، طراحی درستی باشد و باید گفت برای این کار مبارزه کردند. اما ما این دوران را نگذراندیم. کار ما در زمینه دیگری مینیاتور و کارهای تصویری بوده که آنها از قبل پرسپکتیو نداشتند. یعنی قوانین بیان تصویر امروز را نداشتند. آنها کشف کردند و سعی کردند هنری که میسازند هنر امروزی باشد. ما نمیتوانیم الان کاری را انجام دهیم و بگوییم از آن ماست. این همان ادامه کار آنهاست. اگر قرار است کاری در نقاشی انجام دهیم، از همین جایی است که من حضور دارم. یعنی ما کلاسیک و آکادمیک و فیگوراتیو را بشناسیم و بعد وارد آن شویم. چون ما خیلی در نقاشی عقبیم.
یعنی اعتقاد شما این است که ما از مرحله فیگوراتیو فراتر نرفتیم؟
جاهایی که ما رفتیم شاید خیلی از بخشهایش خوب باشد. ولی ما نیستیم و برای ما نیست. امروزه به خط ما بها میدهند. باز کارهایی را شاهد هستیم که از آنها گرفتیم و یک سری عناصر تلفیق کردیم که آن هم کارهای درستی نیست. در موزیک هم خیلی کار تلفیقی انجام میدهند. باید کسی باشد که گذشته و امروز ما و هنر روز دنیا را بشناسد و بعد تلفیق مناسبی انجام دهد.
خودتان توانستید از این تلفیق در آثارتان استفاده کنید؟
من فکر میکنم کاری که شروع کردم خیلی زودتر باید انجام میشد. زمانی که من طراحی را شروع کردم، چند نفر جلوی من حرکت میکردند. ولی امروز، میبینم عده زیادی از این جوانان طراحی را میدانند. اگر ما بتوانیم روی همین توانمندی کار کنیم، خیلی موفق میشویم. انقلاب ایران نیز یک رنسانس در هنر نقاشی بوجود آورد. الان کسانی مثل خانم مظفری چند دهه جلوتر از بقیه هستند. اگر به نسل دوممان یعنی جوادیپور، حمیدی و ضیاپور نگاه کنیم، اصلا قابل قیاس با الان نیست. هنرمندان امروز ما خیلی پیشرفت کردهاند و توانمندی بیشتری نسبت به آن موقع دارند. من فکر میکنم اگر در دهه چهل تجربه الان را داشتیم، امروز میتوانستیم نقاشیهای خوبی را در برابر اروپاییها ارائه کنیم.
به آثار خودتان بازگردیم. در دانشکده هنرهای زیبا، اولین کارهایی که خلق کردید به چه شیوهای بود و تمرکزتان روی چه چیزی بود و از آن زمان تا امروز چقدر دچار تغییر و تحول شدهاید؟
من همزمان که درس میخواندم آموزش را هم آغاز کردم. از سال اولی که دانشکده رفتم طراحی را خیلی جدی گرفتم. اولین نمایشگاه من در دانشکده هنرهای زیبا، سومین سال حضور من بود. من ۵ هزار طراحی خوب داشتم که از این بین ۱۵۰ اثر را برای نمایشگاه انتخاب کردم. در دانشکده زمانی که شروع کردم مدل زنده داشتیم. ما پرتره، پرتره با دست و یک بدن لخت داشتیم.
میل به خودنگاری ها از کجا شروع شد و چرا همچنان خودتان، محور بعضی ازنقاشیهایتان هستید؟
این در کار همه نقاشان وجود دارد. یک بحث روانشناسی و جهان بینی وجود دارد که خود من بهانه هستم. مطلب جالبی از رامبراند وجود دارد که میگوید تو دنبال دوام میگردی و این حیات و جهان بینی توست. شاید اگر از من بپرسی دنبال چه میگردی، نتوانم پاسخ دهم. ولی میتوانم بگویم چیزهایی که پیدا میکنم میشناسم. یک جایی راه میفتی و نگاه میکنی؛ یک جایی هم هست که میایستی و تامل میکنی. به هر حال هر کدام از ما چیزی در ناخودآگاهمان وجود دارد که وقتی پیدا کنیم، شما هم آن را انتخاب میکنید. زمانی که روی یک طرح چند بار کار کنی، بعد از مدتی اثری باورنکردنی میشود. کار تداوم میخواهد و هنرمند نباید خسته شود.
ادامه دارد