سرویس تجسمی هنرآنلاین//

بخش اول گفت‌وگو با محسن وزیری مقدم را پیش از این خواندید. در ادامه شدیدا توصیه می‌کنیم بخش دوم این گفت‌وگو را هم بخوانید که بسیار شنیدنی است.

اگر قرار بود دوباره به زندگی بازگردید باز هم نقاش می شدید؟

نه. بی شک من موسیقی دان می شدم. این حسرت همواره با من است. من هر صبح که از خواب بیدار می شوم اول موسیقی گوش می کنم و همزمان با کار کردن ام این موسیقی گوش دادن ادامه دارد. در واقع همدم واقعی من موسیقی است.موسیقی بتهوون به من عظمت روح انسان را نشان می دهد.من خیلی دلم می خواست که موسیقی بخوانم، حتی معلم سرودمان درباره علاقه من به موسیقی با پدرم حرف زد، اما پدرم با صراحت گفت که نمی خواهم پسرم مطرب شود و با این کارش آینده من را نابود کرد. من دلم می خواست رهبر ارکستر شوم. بدون غرض می گویم اما سطح فرهنگ عمومی جامعه ما بسیار پایین بود و همین موضوع بر همه زندگی ما تاثیر سو می گذاشت اگر نگاه جامعه ما به موسیقی مثبت بود الان وضیعت موسیقی ما این قدر آشفته نبود و این قدر استعدادهای هنری ما از بین نمی رفتند. من واقعا نمی خواستم نقاش شوم و به طور اتفاقی و اجباری نقاش شدم. من فقط می خواستم مدرک لیسانس بگیرم و با شرایطی که داشتم تنها می توانستم وارد دانشکده هنرهای زیبا شوم، عشق به اوج گرفتن پای من را به دانشکده هنرهای زیبا کشاند. قرار بود پس از این که دیپلم گرفتم در رشته کشاورزی تحصیل کنم اما از همان سالی که من دیپلم گرفتم، گفتند دیپلمه های این مدرسه نمی توانند در رشته مهندسی کشاورزی شرکت کنند این گونه بود که چون به دانشگاه راه پیدا نکرده بودم، مشغول کار شدم.

اما همچنان دغدغه دانشگاه رفتن با من بود و مدرک دیپلمم را تاکرده بودم و در جیب پیراهن ام گذاشته بودم، یک روز اتفاقی علی ادیبی از آشنایان قدیمی خانوادگی مان را دیدم او به من گفت درس و مدرسه را چه کردی و من داستان را برای او گفتم و از علاقه ام برای گرفتن لیسانس. او گفت برو دانشکده هنرهای زیبا امتحان بده تا آن زمان اصلا اسم دانشکده هنرهای زیبا به گوشم نخورده بود. از او پرسیدم واقعا بعد از 4 سال به من لیسانس می دهند پاسخ اش بله بود به همین خاطر فقط به خاطر گرفتن لیسانس وارد دانشکده هنرهای زیبا شدم نه به خاطر این که نقاش شوم.

پروسه ورودتان به دانشگاه به چه شکل بود؟

روزی که علی ادیبی به من گفت که می توانی در دانشکده هنرهای زیبا ثبت نام کنی پنج شنبه بود، رفتم دانشکده پیش رئیس گروه با تعجب به من نگاه کرد و علت حضورم را پرسید وقتی فهمید من برای ثبت نام آمده ام گفت شنبه را تنها فرصت داری و باید آزمون بدهی . من هم رفتم مقابل دانشگاه کاغذ، پاکن و ذغال خریدم و شنبه اول صبح رفتم دانشگاه باید از روی مدل مجسمه میکل آنژ طرح می زدم . کار بسیار دشواری بود چند بار کشیدم بزرگ و بدقواره درآمد تا بالاخره توانستم طرحی بکشم که نمره قبولی بگیرد و به دانشگاه راه پیدا کنم.

وقتی یادم می افتد که با دو برگ کاغذ و ذغال چقدر در مقابل مجسمه میکل آنژ وامانده بودم و آخر توانستم موفق شوم خودم را تحسین می کنم. این اتفاق زندگی من را زیر و رو کرد. منی که طراحی بلد نبودم بعدها بهترین طراح گروه مان شدم و چند سال بعد کتاب شیوه های طراحی را نوشتم که هنوز یکی از بهترین منابع آموزشی در این حوزه است. این واقعا جای تحسین دارد.

چرا تا این حد به داشتن مدرک دانشگاهی اهمیت می دادید؟

برای این که فکر می کردم یک دیپلمه ارزش بسیار کمتری در جامعه دارد تا یک دانشمند و دکتر. دلم می خواست به دانشکده طب بروم و مقام علمی خودم را بالا ببرم به فکر مقام هنری و فرهنگی نبودم. من با دیپلم مجبور بودم پشت یکی از این میزهای دولتی بنشینم در حالی که این فضا را دوست نداشتم. دوست داشتم خودم را از آن فضای تاریک بیرون کشیده و به یک فضای معنوی بالاتری برسم. بعدها اصلاً مدرک برای من مطرح نبود و آن تکه کاغذی را که گرفته بودم در گوشه ای رها کردم و چیزی که یاد گرفته بودم برایم اهمیت داشت.

با توجه به این که شما از همان دوران جوانی میلی به فروختن نقاشی هایتان نداشتید مخارج زندگی تان را چگونه تامین می کردید؟

سال ۱۳۲۷ که فارغ التحصیل شدم، نه حقوق داشتم و نه درآمد و نه کار و نه خانه ای که بروم در آن زندگی کنم. چون مشکل جا داشتم شب ها در خیابان ها راه می رفتم تا بتوانم جایی را پیدا کنم. سال ها کار کردم، زمانی نزد آقای صبحی می رفتم و داستان های کودکان را می گرفتم برای آنها تصویرگری می کردم که از جمله این کتاب ها می توانم به "افسانه ها" و "دژ هوش ربا" اشاره کنم. مدتی برای آقای ناتل خانلری کار کردم؛ تصویر پشت جلد مجموعه "شاهکارهای فارسی" را من نقاشی کردم. این نقاشی همان سیمرغی است که الان در آرم جشنواره فیلم فجر به چشم می خورد. من این سیمرغ را در سال 1327 خلق کردم و بابتش 40 تومان دریافت کردم، زمانی هم در بنگاه های تبلیغاتی کارهای تصویرسازی را انجام می دادم. یک سالی در هنرستان هنرهای زیبا که تازه تاسیس می شد کار کردم و هفت سال طول کشید که توانستم پولی جمع کنم و به ایتالیا بروم. همزمان با کار، ویولن هم آموزش می دیدم تا کمبود خودم را جبران کنم اما نتوانستم ادامه دهم. با پس اندازی که جمع کردم توانستم به ایتالیا بروم.گاهی اوقات هم مینیاتور می کشیدم و همان جا بود که به مینیاتور علاقمند شدم.

میل و علاقه شما به مینیاتور همچنان با شما هست؟

من آثار کلاسیک و آثاری که به شیوه کهن خلق شده اند را به عنوان شاهکارهای هنری می پسندم؛ اما امروزه مینیاتور به بیراهه رفته و این امر موجب شده هنری که به نام ایران و شرق شناخته می شود و در موزه های معتبر دنیا جایگاه ویژه ای دارد به ابتذال بیفتد. واقعا هنرهای اصیل ایرانی ارزشمند هستند و وقتی در موزه ها معتبر جهان این آثار را می ببینی به احترام این آثار که اتفاقا بسیاری از هنرمندان آن ها ناشناخته هستند باید زانو زد و به آنها تعظیم کرد.

با توجه به دوره های متنوع کاری که پشت سر گذاشتید آیا از تمام دوره کاری تان آثاری را در مجموعه شخصی تان دارید؟

نه متاسفانه به دلیل این که من سال ها ایران نبودم تعدادی از آثارم گم شده اند. من آثاری که در اختیار دارم آثاری هستند که از سال 1957 به این سو خلق شده اند. آثار پیش از این مربوط به دوران پیش از سفرم به ایتالیا است که این آثار همه فیگوراتیو بودند.

شما پیش از خلق اثر به کاری که می خواهید فکر می کنید؟

نه اصلا آثار من به یک باره خلق می شوند و اصلا پیش از خلق به آن ها فکر نمی کنم. البته برخی از آثارم پروسه شکل گیری شان زمان بر است که در طول زمان پروسه این آثار شکل می گیرند.

شخصیت هنری شما در ایران شکل گرفت و تثبیت شد یا در ایتالیا؟

در ایتالیا هنر را از نو آموختم. آن چیزی که توشه من از هنر است را آنجا آموختم. آنجا فضا و جو برای یادگیری آماده بود؛ مسافرت می رفتم، موزه های فراوان و گالری های زیادی را می دیدم، کارهایی را که از ماقبل تاریخ بود تا دوره رنسانس با چشمان ولع زده می دیدم و بعد کارهایی کردم که نزدیکی کمی به نقاشی ایرانی داشت.

تصور می کردم باید نقاشی ایرانی را در کار خودم دخالت دهم تا بتوانم یک پیوندی بین هنر شرق و غرب ایجاد کنم. استادی داشتم که برای این کارها خیلی ارزش قائل شد و این ها را به عنوان نوآوری در سبک های مینیاتور عراق و نیشابور معرفی کرد ولی من هیچ قانع نبودم و فقط دو سالی به این سبک کار کردم. مرتب کار می کردم تا بدانم تکلیف من با زندگی هنری ام چیست. بالاخره با استاد دیگری آشنا شدم و این باعث شد، بفهمم نقاشی بیان آن چیزی که همه می بینیم نیست بلکه آن چیزی است که در درون ما شکل می گیرد و در هستی ما وجود دارد و ثمره برداشت هایی است که ما از زندگی و از جهان و از اطراف می کنیم و حتماً لازم نیست این ثمره به صورت شکل شناخته شده جلوه کند. باز به گفته استادی مثل پل کلی برخوردم که می گوید هنر دیدنی ها را بازگو نمی کند بلکه آنچه را که دیده شدنی نیست قابل دیدن می کند. بر اساس این فرمول که من از استاد گرفتم شروع به تجربیات تازه کردم البته او به من گفت که اگر می خواهی به راه هنرمندی قدم بگذاری و نقاش معمولی ای نباشی باید آنچه را که تاکنون داشته ای پشت سر بگذاری و رویش قلم قرمز بکشی و از صفر شروع کنی. من واقعاً از یک نقطه شروع کردم و این نقطه را در فضا گسترش دادم به مربع ها، مستطیل ها، خط ها، ریتم ها و تکنیک های مختلف. دوباره شروع کردم به نقاشی کردن تا بالاخره رسیدم به آن رنگ پاشی هایی که به سال ۱۹۵۹ برمی گردد و آن هم قانعم نکرد.

چه شد که به فکر خلق نقاشی های شنی افتادید؟

من از زمانی که یادم می آید به فکر تجربه گرایی و ایجاد فضاهای جدید در آثارم بودم و همین موضوع تاثبرشگرفی در زندگی من گذاشته بود و زمینه را برای من بوجود آورده که آماده پذیرفتن الهامات در هر موقیعتی بود و نقاشی های شنی هم در یک رابطه خیلی دوستانه با طبیعت شکل گرفت.

با دوستانم برای شنا رفته بودم که شن های ساحل دریاچه، سیاه بود. من برای خنداندن دوستانم شن های ساحلی را روی بدنم می مالیدم و جای انگشتانم را روی شن می دیدم. در یک لحظه این فضای سیاه و سفیدی که بین پوست بدن من و شن ایجاد شده بود توجه مرا جلب کرد.

تاریکی و روشنایی را در اینجا دیدم که نور از زیر تاریکی به روشنایی می رود. بعد اثر انگشت خودم را روی زمین دیدم و گفتم این امضای من است و برای من تداعی شد که این موضوع چیزی است که در ماورای اندیشه ما و بزرگان ما بوده است. بزرگان ما با طبیعت سروکار داشتند و خاک را با انگشتانشان تراش می دادند تا دانه ای بکارند. این تداعی به عنوان یک اندیشه موروثی در ذهن همه ما القا می شود. در آن لحظه چنین انتقال فکری ای پیدا کردم و یک انتقال فکری من هم این بود که من در کودکی خاک بازی می کردم و بدون این که توجه بکنم جای خودش را در ذهنم گذاشته بود. این دو تداعی و این عمل طبیعی که من انجام دادم این فکر را در من ایجاد کرد که می توانم با تمام دستورات و توصیه های استادانم و یادگیری هایی که داشتم یک حرکت تازه در کار هنری به وجود بیاورم. رفقایم مرا از این که ساکت شدم سرزنش کردند که چه شده و جواب دادم: مثل این که چیزی را پیدا کردم. پیکاسو حرف جالبی می زند: "من هیچ وقت جست وجو نمی کنم، پیدا می کنم. " من هم جست وجو نمی کردم، پیدا کردم. مقداری شن به منزل بردم و همین حرکت بازی با شن را با جای انگشتان خودم که خط ها و حرکت ها و شکل هایی را به وجود می آورد دنبال کردم تا این که بالاخره توانستم این را روی بوم پیاده کنم. وقتی کار را به استادم نشان دادم، کارهای مرا یکی از منتقدان ایتالیایی معرفی کرد.

مجسمه های حرکتی شما منبع الهام و حتی تقلید بسیاری از هنرمندان بوده است، چه شد تصمیم گرفتید که مجسمه ای بسازید که مخاطب هم بتواند در کار شما مداخله کند؟

من داشتم مجسمه ثابت می ساختم، روزی داشتم چوب ها را می بردیم و سوراخ می کردم که به یک باره چوب ها حرکت کردند وقتی این صحنه را دیدم با خودم گفتم که چرا اثری نسازم که مخاطب هم بتواند در آن مشارکت کند. البته در آن زمان حرکت برای من بسیار اهمیت داشت و کمتر به فکر مخاطب بودم. بنابراین شروع کردم به بریدن فرم ها و آن ها را روی هم سوار کردم تا به گونه ای چیده شود که بتوانند حرکت کنند. وقتی مجسمه نخستین را به این شیوه ساختم متوجه شدم که پیش از این کسان دیگری نیز به این شیوه کار کرده اند. من با این شیوه به مخاطب امکان دادم که در یک اثر هنری دخالت کند و به شکلی برسد که مطلوب خود اوست. این اتفاق در برخی از نقاشی های حرکتی ام هم شاهد هستید و مخاطب به سادگی می تواند در این نقاشی ها دست ببرد و به شکلی برسد که مطلوب اوست.

یکی دیگر از مجموعه های قابل تامل و مهم شما مجموعه هراس و پرواز است، شما در این مجموعه به سمت فرم های هندسی رفتید؟ چرا؟

پس از مجموعه مجسمه های حرکتی چون آن زمان کارگاه به آن معنا نداشتم و در آپارتمانم در تهران این آثار را می ساخنم و فضایی هم برای نگهداری این مجموعه نداشتم به خلق مجموعه هراس و پرواز روی آوردم. در واقع این مجموعه در سال های تدریسم ذدز ایران شکل گرفت که کمتر فرصت نقاشی کردن داشتم. پس از مدتی به این نتیجه رسیدم که خراش های ناشی از جای انگشت هایم بر روی شن را به صورت فرم های ساده هندسی بر روی بوم بیاورم. این کارها را ابتدا روی مقوا و سپس روی نوارهای پلاستیکی و آلومینیومی اجرا کردم و پس از آن تصمیم گرفتم که از این تکنیک برای خلق مجسمه استفاده کنم. در واقع در این مجموعه ناراحتی و گرفتاری های زندگی ام موجب شد که به این ایده و مجموعه برسم.

بزرگترین مشکل جامعه هنری ایران را در چه چیزی می بینید؟

بزرگترین مشکل این جاست که ما اصلاً دید هنری نداریم. ما به قدری گرفتاری داریم که دیگر به فکر دید هنری نیستیم. ما پایه فرهنگی و هنری کلاسیک نداریم. آنچه که باید به مردم آموخته شود پایه اش در دبستان است. هنر زبان بین المللی است و این زبان الفبای خاص خودش را دارد. این الفبا را باید پا به پای الفبای فارسی به بچه یاد دهیم. بچه های ایتالیا از همان دوم ابتدایی کتاب هنری دارند که از هنر ماقبل تاریخ تا هنر امروز را آموزش می بینند. پا به پای فیزیک و شیمی هنر هم تدریس می شود، آن هم توسط معلمانی که تخصصشان هنر است. برای مردم ما هیچ گونه امکانات آموزشی در این زمینه فراهم نبوده است. مردم ما به زحمت تمام فکرشان آب و نانشان بوده است و فرصتی برایشان نمانده که به فکر هنر باشند. اروپایی از این مرحله بالاتر رفته و در عین حالی که برای نان شبش تلاش می کند، اطلاعات فرهنگی و هنری را هم در ذاتش جا نهاده اند. من در مملکتی هستم که از نظر شناخت هنر با ایتالیا از زمین تا کهکشان فاصله دارد. تمام شخصیت های مملکتی ما را به اینجا بیاورید اگر هنر را شناختند؟! معاون وزیر آموزش و پرورش به نمایشگاه من آمدن و معاون دانشکده در مورد گرفتن بودجه با او صحبت می کرد و می گفت اگر تابلویی از هنرمندان بخرید در آینده قیمتش از طلا هم گران تر می شود. نمونه اش این که ما از ون گوگ تابلویی خریدیم ۵۰هزار دلار الان ۵۰ میلیون دلار هم بیشتر می ارزد. آقای معاون وزیر گفتند ون گوگ کیست؟ کارهای ون گوگ را به آقایان نشان دادیم، می گفتند چرا گوش این را بسته اند مگر این دیوانه بوده؟ اصلاً نمی فهمد تکنیک و فرم چیست و نمی داند برای احساسی که در این کار بیان شده دنیا احترام قائل است.

وضیعت پژوهش هنر در ایران را چگونه می بینید؟

واقعیت این است که ما تاکنون پژوهشگر هنر به مفهوم واقعی کم داشته ایم و نویسنده تاریخ هنر و مستند کننده هم کم داشته ایم. چیزهای پرت وپلا بوده که بیشتر جنبه شخصی و خصوصی و حالت نان قرض دادن به هنرمند داشته است؛ هنرمندانی که دوستان همدیگر بودند. منتقد باید با تیغ برنده تمام وقایع را از همدیگر تفکیک کند و به تمام چیزها پی ببرد بدون این که فکر کند این دوست من است یا دشمن من یا از چیزی که می نویسم خوشش می آید یا بدش می آید برای این که این وظیفه را در قبال جامعه دارد. کسانی هستند که چیزهایی نوشته اند ولی کافی و کامل نیست. یکی از کمبودهای ما همین نداشتن مدرک مستند است که دانشجوی ما باید بداند که قبلاً چه ها کرده اند که هنرمان به اینجا رسیده است. کارهای خود بنده و امثال من که برای دانشکده هنرهای زیبا کرده ایم یا پروژه هایی که هر کدام از ما انجام داده ایم. می تواند به عنوان مدرکی از تاریخ هنر ایران از ۶۰ سال پیش باشد. اما همه در انبار دانشکده هنرهای زیبا مدفون است و نه اینها را بازسازی و ترمیم کرده اند و نه به صاحبان خودشان پس داده اند. یادم می آید که تابلوی دیپلم من نسبت به دانشی که آن موقع داشتم تابلویی ارزشمند بود. موضوعش هم شیخ صنعان است که تحت تاثیر وسوسه شیطان قرار می گیرد. من او را نشان داده ام که نشسته و به دخترک نگاه می کند و شیطان از بالا او را وسوسه می کند. این تابلو رنگ آمیزی جالبی هم داشت که من آن موقع می توانستم انجام دهم. خب این کاری است که بخشی از هنر این مملکت را نشان می دهد اما معلوم نیست چه بلایی بر سر این کارها آمده است.

انتهای پیام/

گفت‌وگو از مریم آموسا