سرویس تجسمی هنرآنلاین // دکتر علیرضا سمیع آذر دیگر میهمان ویژه نوروزی خبرگزاری هنر ایران (هنرآنلاین)، به عنوان چهرهای تحول آفرین در هنرهاى تجسمى، همچنین نظریهپردازی صاحب تالیفات شاخص در این عرصه شناخته میشود و کمتر کسى مى داند دکتر پیش از اخذ دکتراى معمارى، غرق سینما و تئاتر بود؛ چندین دستیارى کارگردانى سینما که به نویسندگى و کارگردانى یک فیلم بسیار پرفروش ختم شد و حضور در نخستین سالهاى جشنواره تئاتر فجر به عنوان داور و... براى خواندن این بخش هاى ناگفته از زندگى سمیع آذر که به پیش از سفر تحصیلىاش به انگلستان همچنین به وضعیت فعلی هنر ایران مربوط مى شود در ادامه مطلب با ما همراه شوید.
می خواهیم کمی به عقب برگردیم و بدانیم شما از چه زمانی وارد حوزه هنر شدید و جریان های هنری را پی گرفتید. به هرحال همیشه این بحث در رسانه ها وجود دارد که سینمایی ها و تئاتری ها شما را بیشتر با مدیریت فرهنگسرای نیاوران و هنرمندان تجسمی هم با مدیریت هنرهای تجسمی و موزه هنرهای معاصر به خاطر می آورند.
من در سال 1357 در رشته معماری در دانشکده هنرهای زیبای دانشگاه تهران مشغول به تحصیل شدم. حدود 2 سال بعد که دانشگاهها به دلیل جریان انقلاب فرهنگی تعطیل گردید همکاری من با جهاد دانشگاهی دانشکده هنرهای زیبا آغاز شد که بعد به مدت 6 سال با دفتر مرکزی جهاد دانشگاهی به عنوان مسئول امورهنری ادامه پیدا کرد. از مهم ترین کارهایی که ان جا انجام می شد برگزاری جشنواره تئاتر دانشجویان کشور بود.
حوالی سال های 62-63 و اندکی پس از بازگشایی دانشگاه ها با وزاررت ارشاد هم همکاری داشتم که این همکاری در مقطعی در سمت سرپرستی فرهنگسرای نیاوران و ریاست مرکز آموزش هنر بود. این مرکز برای اولین بار به منظور تکمیل آموزش های هنری در مقاطع دانشگاهی توسط وزارت ارشاد تاسیس شد. در آن زمان آقای خاتمی به تازگی وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی شده بودند و در اولین کنکور اختصاصی این مرکز شخصاً حضور یافتند. مرکز اموزش در رشته های هنرهای نمایشی و تجسمی و بعدها در رشته های بیشتری در مقطع کاردانی هنرجو می پذیرفت. محل استقرار مرکز آموزش هنر فرهنگسرای نیاوران بود و در نتیجه من به عنوان رییس مرکز عملا ریاست فرهنگسرای نیاوران را هم عهده دار شدم که کمتر از 2 سال به طول انجامید و بعد به دلیل اشتغال به تحصیل در دانشگاه تهران مجبور به ترک این سمت شدم.
خیلی جوان بودید. آن موقع چند سال داشتید؟
سوال نکنید چون امروز به نظر می رسد برای چنین سمت هایی خیلی جوان بودم ولی در آن سال ها سمت های فرهنگی بیشتر به افراد بسیار جوان داده می شد. این یک شرایط انقلابی بود که درک اش امروز سخت است حتی برای خود من. این مساله به نظر من بهتر است در پس زمینه شرایط سیاسی اجتماعی ان روزها بررسی شود و مسئله شخص من به تنهایی نبود.
بعد از برگشتن به دانشگاه است که سراغ فعالیت در سینما می روید یا بعد از اتمام تحصیلات در خارج از کشور؟
نه قبل از آن بود. در آن زمان در حین این که در رشته معماری تحصیل می کردم به تئاتر و سینما خیلی علاقمند بودم و این علاقه به سال های قبل از انقلاب و زمانی که در کلاس های سینمای آزاد شرکت می کردم و هنوز دانش آموز بودم برمی گشت.
در سینمای آزاد بازیگری را دنبال می کردید یا فیلمسازی را؟
فیلمسازی. آن زمان با فیلم های 8 میلیمتری کار می کردیم که در کاست های 3 دقیقه ای بود و بعداز فیلمبرداری باید برای ظهور و تهیه نسخه پوزیتیو به لابراتوار می رفتیم. فیلم ها را می باید با اسپلایسر مخصوص مونتاژ می کردیم که این فرایند را من خیلی دوست داشتم و بهنظرم یک کار فنی فوق العاده زیبا و شبیه به معجزه بود که تصاویر را به هم مونتاژ کنی و یک فیلم کوتاه از آن دربیاوری. در سال های دهه 60 من شانس این را هم پیدا کردم که در ساخت 2 فیلم سینمایی به عنوان دستیار کارگردان و کارگردان هنری هم مشارکت داشته باشم.
دوست دارید به ما بگویید در ساخت کدام فیلم ها مشارکت داشتید؟
فیلم"زنجیرهای ابریشمی" و یک فیلم دیگر به نام "باد سرخ" ساخته جمشید ملک پور. در این فیلم من دستیار کارگردان و مدیر تولید بودم. باد سرخ با سرمایه گذاری جهاد دانشگاهی ساخته شد اما پروانه نمایش نگرفت و هرگز اکران نشد اگرچه در چند جشنواره در خارج از کشور به نمایش درآمد.
فعالیت در سینما را بعد از این تجربه ها بازهم ادامه دادید؟
بله. بعد از این تجربه ها این شانس را پیدا کردم که خودم یک فیلم را کارگردانی کنم با نام "پرواز پنجم ژوئن" که نویسنده و سناریست آن بودم. در این فیلم آتیلا پسیانی، مجید جعفری، ناصر آقایی، تانیا جوهری و تعداد دیگری از هنرپیشگان که عمدتا از تئاتر می آمدند بازی کردند. جهاد دانشگاهی در آن دوره 4 فیلم از جمله "همه وسوسه های زمین" به کارگردانی حمید سمندریان، و دو فیلم دیگر به کارگردانی جعفر والی و حسین مختاری را تهیه کرد. جالب است که این فیلم ها نه از نظر موضوع و نه از نظر فضای فکری هیچ شباهتی با هم نداشتند و می شود گفت تنها نقطه اشتراک شان این بود که تنها فیلم سازندگانشان شدند!بانی این حرکت علی منتظری بود که جا دارد به نیکویی از ایشان یاد کنم که خدمات بسیار ارزشمندی که برای هنر کشور به خصوص هنرهای نمایشی انجام داد.
فیلم "پرواز پنجم ژوئن" با چقدر هزینه ساخته شد و چقدر فروش کرد؟
11 میلیون تومان هزینه تولید و 2 میلیون تومان هم هزینه پخش این فیلم بود. فیلم تا زمانی که اکران اول و دوم را داشت بالغ بر 30 میلیون تومان فروش کرد در حالی که آن موقع سینما آزادی که هنوز دچار سانحه آتش سوزی نشده بود گران ترین بلیط را به قیمت 16 تومان داشت. بلیط متداول سینماها زیر 10 تومان بود.
چرا این موفقیت باعث نشد در سینما بمانید؟
برای این که دقیقا همان زمانی که سر ساخت این فیلم بودم آزمون اعزام دانشجو به خارج از کشور در مقطع دکترا برگزار می شد. سال قبل از آن هم در آزمون شرکت کرده بودم ولی قبول نشده بودم. آن سال هم که دوباره شرکت کردم فکر می کردم قبول نخواهم شد به این دلیل که تعداد زیادی در رشته معماری شرکت می کردند و تنها 3-4 نفر پذیرفته می شدند. ولی از طرفی حسی به من می گفت یک بار دیگر شانسم را امتحان کنم و لذا برای 2 روز فیلمبرداری را تعطیل کردم تا در آزمون شرکت کنم. چند ماه بعد قبولی ام اعلام شد و معنی اش این بود که وزارت علوم هزینه تحصیل من در خارج از کشور را خواهد داد.من مخیر بودم به ادامه فعالیت در سینما در حالی که با موفقیت نسبی فیلم "پرواز پنجم ژوئن"خیلی هموار شده بود و از طرف دیگر ادامه تحصیل در خارج از کشور. من راه دوم یعنی ادامه تحصیل را انتخاب کردم و بعد هم هیچ وقت فکر نکردم که اشتباه کرده ام، گو این که هزینه اش آن بود که از سینما کاملاً دور شدم.در سال 1372 برای ادامه تحصیل به انگلستان رفتم و سال 76 هم پس از فارغ التحصیلی به ایران برگشتم.
مشاهده نزدیک تحولات هنر بود که موجب شد به سمت مدیرت هنرهای تجسمی کشیده شوید و در این عرصه فعالیت کنید؟
ورود من به عرصه هنرهای تجسمی تا حد زیادی غیراختیاری بود. بلافاصله بعد از این که برگشتم در دانشکده هنرهای زیبای دانشگاه تهران مشغول به کار شدم به عنوان مدیر گروه پژوهش هنر که یک دوره کارشناسی ارشد بود و بعد دکترا هم به آن اضافه شد. حدود 7 سال در این سمت بودم و پذیرش اولین دانشجویان برای تحصیل در مقطع دکترای هنر در کشور در دوره ای که من مدیریت این بخش را برعهده داشتم در دانشگاه تهران برگزار شد.
در انگلستان و موقعی که تحصیل می کردید هم با فضا و رویدادهای هنرهای تجسمی درگیر بودید و در جریان آن ها قرار می گرفتید؟
خیلی زیاد. براساس علاقه خودم خیلی جاها در جریان تحولات هنری که در شرف تکوین بود قرار می گرفتم و در کلاس های زیادی در دانشکده هنر و دانشگاه های دیگر شرکت می کردم که زمینه فکری و مطالعاتی خوبی برایم فراهم می کرد.
آن لحظه ای که از شما برای مدیریت موزه هنرهای معاصردعوت می شود و می پذیرید حتما می دانستید که موزه یک زیبای خفته و سرمایه ای بزرگ است. جالب است که برایمان بگویید آن موقع و پیش از آن که مدیریت موزه را بپذیرید موقعیت اش چگونه بود.
بخشی از این برمی گردد به نقد مسئولین پیش از خودم که علاقه ای ندارم وارد اش شوم. در مقطعی حدود دو دهه موزه هنرهای معاصر یک مرکز فرهنگی بود که فعالیت های غیرموزه ای انجام می داد. مثلا در دوره ای خاص طراحی یادمان های جنگ تحمیلی که عده ای طراح برای مناطق جنگی یادمان طراحی می کردند. به هرحال این سوال پیش می آمد که آیا در هیچ جای دیگری چند اتاق پیدا نمی شود که به این قبیل کارها اختصاص بدهند؟ در چنین شرایطی جامعه هنری ایران، به جز بخش کوچکی، به طور کلی از موزه قطع امید کرده بود. در نتیجه هیچ فشاری از طرف افکار عمومی هنرمندان برای این که این موزه به وظیفه واقعی خودش بپردازد، نبود. بعد از آن دریک مقطعی موزه وضعیت نسبتا بهتری پیدا کرد و از جمله تلاش هایی برای برگزاری بینال ها در سطح ملی و دیگر نمایشگاه ها صورت گرفت، اما هنوز خیلی موزه نبود؛ ارتباط بین المللی اش تقریبا صفر و از تحولات هنری دنیا بی خبر. آنچه به هنگام ورود به موزه احساس می شد این بود که سطح تفکر و آگاهی در آن از سطح عمومی جامعه هنری ما پایین تر است. در حالی که انتظار این بود که موزه پیشروتر باشد و جامعه هنری را آگاه تر کند. جریان های جدیدی راه اندازی کند که جامعه هنری و دانشگاه ها پشت آن به حرکت واداشته شوند و لذا منشاء تحول، نوگرایی و جریان سازی شود.
موزه از دیرباز برای من یک مکان آرمانی بود و خیلی ستایش اش می کردم. به خاطر ساختمان اش، کلکسیون اش، شخصیت اش و به خاطر استثنایی بودن اش در کل خاورمیانه که مکانی مشابه را در آن زمان نداشت. الان البته جاهای بهتری هم احداث شده است.
موزه هنرهای معاصر واقعا جای بحث و گفت و گوی مفصل و مجزایی را می طلبد و امیدواریم به زودی فرصت بررسی و تحلیل نمایشگاه های موزه را با حضور شما داشته باشیم. اما به ما بگویید چطور شد که سراغ ترجمه و تالیف کتاب در زمینه هنرهای تجسمی رفتید؟
مدیریت موزه و ترجمه و تالیف کتاب اگرچه ماهیتی متفاوت دارند اما در یک انگیزش واحد که معرفی تحولات جهان به جامعه هنری است شریک هستند. نهادها و دانشکده های هنری ما تلاش چندانی برای روزآمد شدن ندارند و بیشتر اصرار دارند که ما را به گذشته مان پیوند دهند. نگرانی از گسست ما نسبت به گذشته خیلی بیشتر از عقب ماندگی ما از تحولات معاصر دنیا است و این را همه جا می شد احساس کرد. حتی کسانی که گرایش های روشنفکری چپ داشتند در این زمینه با حاکمیت فرهنگی کشور خیلی مخالفتی نداشتند که ما باید پیش از هر اقدامی پیوند گسسته شده مان با گذشته را دوباره متصل کنیم و به اصطلاح دوباره از ریشه بروئیم. این حرف خوب و متعهدانه ایست اما تمام داستان مشکلات فرهنگی ما را بیان نمی کند. کسی فکر نمی کرد آن چیزی که بر ما واقع می شود با آن چیزی که در دنیای معاصر در شرف وقوع است چقدر تفاوت دارد.
این انگیزه از افسون زدگی من نسبت به تحولات دنیای معاصر و آن چه در جهان به وقوع می پیوست ناشی نمی شد بلکه مساله نوعی گسست هنر از زندگی، تفکر و اندیشه های امروزی است و از ارتباطی که هنر می تواند و باید با زندگی جاری جامعه برقرار کند. این خلاء در غرب بعد از دوران مدرن و از دهه 1960 به بعد تا حد زیادی پرشده بود و آن ها توانسته بودند که جریان هنر را به زندگی و تفکر معاصر و به تحولات وسیع تر انسان جدید وصل کنند. اتفاقی که در هنر ما نیفتاده بود. من فکر می کردم که بهتر است این تجربیات نوین را بدون هیچ قضاوتیمعرفی و ارزیابی آن را به تک تک هنرمندان، اساتید و علاقمندان به هنر واگذار کنیم و تصور می کردم که شاید ترجمه و تالیف چند کتاب در این راه بسیار موثر باشد.به موازات این در موزه برنامه های متعددی را دنبال کردم که به ضرورت برقراری یک پل بین دنیای بسته ما و جهان در حال حرکت اشاره داشت. از جمله چند کنفرانس بین المللی که در آن سال ها برگزار شد و در آن شخصیت های نامدار بین المللی با ایراد سخنرانی، هنرمندان و علاقمندان به هنر را از تحولات هنری جهان معاصر تا حدی آگاه ساختند.این کنفرانس ها اپیدمی مطالعه، تفکر، نقد و کار نظری را نزد نسل جوان هنرمندان ما دامن زدند و همگان را به نواندیشی نسبت به آن چه در صحنه هنری در جریان بود،ترغیب کردند.
نکته مهم این بود که فضای هنری در آن سال ها مطلقا مدرنیستی بود و چیزی اصیل، ایرانی و ملی در آن حاکمیت نداشت. یک تفکر کهنه غربی که بر دانشکده های هنری، بر صحنه عمومی هنر و بر رویکردهای زیبایی شناختی ما حاکمیت داشت و من در حقیقت به چیزی اصیل و ایرانی حمله نکردم، بلکه برعکس بر آن چیزی که به نظرم مطلقا غربی ولی جلوه کهنه آن بود تاختم و با برخی نمایشگاه ها مثل مجموعه نمایشگاه های هنر مفهومی و هنرجدید، همین طور نمایشگاه هایی که از خارج به ایران آمد مثل نمایشگاه مجسمه سازان انگلستان و همچنین با ترجمه این کتاب ها در حد توان خودم به این موضوع پرداختم. اگر قرار است که ما از روی دست غربی ها نگاه کنیم، آیا پسندیده تر نیست که آخرین روایت آن ها را بشنویم، تا کهنه ترین و قدیمی ترین و روایت منسوخ شده آنها را؟
کتاب آخرین جنبش های هنری قرن بیستم همزمان با برگزاری کنفرانس های موزه بود؟ چطور شد به فکر ترجمه این کتاب افتادید؟ در شرایطی که هیچ کتابی که بخواهد این جنبش ها را بررسی کند در ایران نداشتیم.
البته پیش از کنفرانس ها ترجمه کتاب را شروع کرده بودم. تا آن زمان حتی یک مقاله هم نداشتیم چه برسد به کتاب. موقعی که در انگلستان تحصیل می کردم این کتاب را خواندم و بعد ادوارد لوسی اسمیت را در یک برنامه نقد هنری که به بررسی رویدادهای هنری اختصاص داشت، در شبکه 2 بی بی سی می دیدم که به عنوان صاحب نظر هنری به تحلیل رویدادهای هنری می پرداخت. آن زمان فکر نمی کردم روزی بتوان او را از نزدیک ببینم، چه برسد به این که میزبان او در تهران باشم. بعد از ترجمه کتاب با وی مکاتبه کردم و اول از او اجازه خواستم که آن را منتشر کنم که خیلی استقبال کرد و بعد دعوت کردم به ایران بیاید که پذیرفت و برای رونمایی کتاب آمد. مدتی بعد باردیگر لوسی اسمیت در کنار افراد دیگری دعوت مرا پذیرفته وبرای شرکت در کنفرانس "هنر پست مدرن" و ایراد سخنرانی در موزه به تهران آمد.
در کتاب اول به نحوی مکتب های هنری قرن بیستم بازخوانی می شود. نویسنده کتاب با چه رویکردی این بخش از تاریخ هنر معاصر را مورد کنکاش قرار داده و چرا به هنر پیش از آن اشاره ای ندارد؟
این رویکرد محدود به این کتاب نیست. کتاب های زیادی با این نگاه جدید نوشته شده که سال های پس از جنگ جهانی دوم را نقطه آغاز یک دوره مشخص از تاریخ هنر می بینند. این زمانی است که پایتخت هنر در پی یک سری تحولات عظیم سیاسی و بین المللی از پاریس به نیویورک منتقل می شود و ظهور بسیاری از جریان های هنری از این پس با محوریت نیویورک صورت می گیرد.دقت کنید، تحولات هنر مدرن و پیش از مدرن آن قدرها از هم گسسته نیستند که در نوشتارهای مجزا به آن ها پرداخته شود. برای این که در قرن نوزدهم مرکز اصلی تراوشات فکری هنرمندان پاریس بود و در مرحله بعد یکی دو پایتخت دیگر اروپایی واین شرایط تا تغریباً نیمه قرن بیستم کماکان ادامه یافت. اما بعد از جنگ جهانی دوم تحولات تاریخی عظیمی به وقوع پیوست کهبه استناد آنها ادوارد لوسی اسمیت مثل خیلی از نویسندگان معاصر مقطع اصلی بحث اش را "post war" قرار می دهد که مراد از آن جنگ جهانی دوم است؛ مقطعی که دنیای هنر دستخوش گسست بزرگ تاریخی شد و از آن پس آمریکا به یکباره به میاندار اصلی جریان های هنری تبدیل گردید.
نکته جالب این است که کتاب تا جایی جلو می آید که کلکسیون موزه هنرهای معاصر آمده یعنی تقریبا تا اواسط دهه 1970. اما زمانی که کتاب در ایران منتشر شد به دنیای کاملا ناشناخته ای بر می گشت که به دلیل قطع ارتباط مطلق ما با غرب کاملا تازگی داشت.
برای کتاب دوم هم باز به سراغ نوشته لوسی اسمیت رفتید.
کتاب دوم ادامه کتاب اول است دریک مقطع تاریخی متاخرتر. کتاب اول تا پایان دهه 1970به پیش می آید و کتاب "جهانی شدن و هنر جدید" تا دهه 90 پیش می آید و امتداد تاریخی آن و جریان های متاخرتر را در بر می گیرد.
خودتان تا حالا فکر کرده اید که چقدر اولین ها در کارنامه کاری تان دارید؟
نه. تنها چیزی که خودم می دانم این است که من فرزند اول خانواده هستم!
ارائه اولین مدارک کاردانی هنر، اولین دوره های پذیرش دانشجوی دکترای هنر در کشور و اولین های دیگر با نام شما گره خورده.
در این باره می خواهم ماجرای جالبی را برایتان بازگو کنم. اولین کنکور دوره کاردانی مرکز آموزش هنر وزارت ارشاد در محل دانشکده دامپزشکی تهران برگزار شد که برای من این خیلی کنایه آمیز بود. ما برای تعیین محل کنکور به دانشگاه تهران مراجعه کرده بودیم که ابتدا دانشگاه یکی دو جا را برای برگزاری آزمون در نظر داشت ولی در نهایت دانشکده دامپزشکی برای این کار تعیین شد. ما هم کمی اکراه داشتیم که چرا در دانشکده دامپزشکی باید آزمون هنر برگزار شود! من فکر می کردم که شاید حکمتی هست که این افرادی اولین نگاهشان به صحنه آموزش عالی هنر از طریق دانشکده دامپزشکی شکل بگیرد و شاید خیلی از آن ها فکر می کردند اگر قبول شوند در همان دانشکده دامپزشکی قرار است کلاس هایشان تشکیل شود!شاید هم از جاهایی مثل این بود که هنرمندانی همانند "دیمن هرست" فارغ التحصیل شدند و حیوانات تاکسی درمی شده را بعدا به عنوان اثر ارائه کردند!
کتاب آخرین جنبش های هنری و جهانی شدن و هنر جدید با چه رویکردی به تحولات هنر معاصر می پردازد؟
کتاب اول بحث خود را از لحظات اوج مدرنیسم از نظر شرایط عمومی و حرفه ای و همینطور از نظر پشتوانه نظری در نیویورک آغاز می کند و بعد تحولات بعدی آن در دهه 60 را معرفی می کند. اما این کتاب یک ضعف آشکار دارد و آن این که به پس زمینه این تحولات توجه اندکی می کند. در واقع روی تغییرات را می بیند و پشت آن را توضیح نمی دهد و در نهایت بهاطلاعاتی کلی و معرفی یک سری اسامی و جریانات هم بسنده می کند. این چیزی است که البته برای شروع می تواند خوب باشد. کتاب دومحتی بیشتر این حالت را دارد و به پس زمینه تحولات وسیع دنیای معاصر کمابیش بی اعتناست و فقط جریان ها و اشخاص را با انبوه اسامی معرفی می کند. من فکر می کنم اگر کسی بخواهد برای شروع چند اسم و جریان جدید را بشناسد می تواند به این دو کتاب مراجعه کند. دقیقاً همین ضعف دو کتاب بود که باعث شد من به سراغ منابعی که تحولات هنری را عمیق تر و با پس زمینه جهان تغییر یافته کنونی تحلیل می کردند بروم و لذا فکر کردم که شاید ترجمه یک کتاب کافی نباشد.
برهمین اساس بود که تصمیم گرفتید ادامه کار را به صورت تالیفی پیش ببرید؟
من با دو گزینه مواجه بودم، یکی ترجمه کتاب های تاریخ هنر از این دست که زیاد هم هستند و ادوارد لوسی اسمیت یک مرجع معتبر برای این گونه منابع حاوی اطلاعات کلی و نه تحلیلی است و البتهکتاب های مشابهی هم هست که دراین سطح تحولات را گزارش می کنند. راه دیگر هم این بود که سراغ پس زمینه ها و تحلیل های بنیادی برویم. در این صورت به منابعی بر می خوردیم بسیار عالمانه و محققانه که فقط نظر پژوهشگران را می توانست به خودش جلب کند و قاطبه هنرمندان و علاقمندان هنر را احتمالا از خودش دور نگاه می داشت. من فکر کردم برای این که کتاب هم جنبه تحلیلی داشته باشد و هم شمار وسیع تری از مخاطبین را دربر بگیرد بایستی ترکیبی خاص مخاطب ایرانی طرح کنم و این باعث شد که به خودم جسارت تالیف کتاب را بدهم در حالی پیشترکه هرگز خودم در این اندازهنمی دیدم.در واقع من نه در این زمینه خودم را صاحب نظر می دانستم و نه فکر می کردم ازبین انبوه محققین دیگر وظیفه من است که این کار را انجام بدهم. ولی فکر می کردم هر کدام از این دو کار، یعنی یک کتاب خیلی عمیق فلسفی که شمار اندکی از مخاطبین را جلب می کند و یا کتابی با نگاه ژورنالیستی که فقط روبنای تحولات را نشان می دهد، مشکل عمده ای را حل نمی کند.در نهایتبرای تدوین این ترکیب تحولات هنری و زمینه های نظری و تاریخی آنها، شروع کردم به مطالعه ده ها منبع؛ از کتاب های تحلیلی تاریخ هنر تا مونوگراف هایی که درباره تک تک هنرمندان خاص نوشته شده که پس از چند سال مطالعه و پژوهش مرا قادر ساخت دست به تالیف مجموعه بزنم. این تلاش بیشتر از آن که مبین تخصص من در این زمینه باشد، به انگیزه ام در تاثیرگذاشتن بر جریان کلی هنر و روزآمد کردن آن اتکاء دارد.
شما تالیف کتاب ها را موازی با آموزش هنر معاصر پی گرفتید. یعنی سعی کردید اول این مباحث را آموزش بدهید و بعد تدوین و منتشرشان کنید. درست است؟
البته مطالعات و پژوهش شان را طبعاً قبل از تدریس انجام دادم ولی فکر کردم که اگر اول با تدریس شروع کنم این کمک می کند که من با نقدی که از هنرجویان می گیرم، مطالب را تکمیل تر کنم. در ضمن تدریس باعث نظم بخشیدن به ذهن خودم و مطالبم خواهد شد و از طریق ارائه مطالب در مسیر آموزش به نوعی قوام یافتگی هم دست پیدا می کنم؛از حیث محتوا و نحوه طرح بحث و درک این که چه چیزهایی علاقمندان زیادی خواهد داشت و چه چیزهایی کمتر مورد توجه قرار خواهد گرفت. در نتیجه کتاب ماحصل یک سری مطالعات و بعد به بوته ارزیابی گذاشتن آن در خلال آموزش بود که به نگارش نهایی منجر شد.
تالیف شما یک ویژگی مهم دیگر هم به همراه دارد که آن هوشمندی شما در موازی کردن این مباحث با شرایط جامعه ایرانی است.
تشخیص این که چه چیزی برای جامعه ما مناسب است و باید آن را پررنگ تر کنم یا از کنار چه چیزی سریع تر بگذرم در خلال تدریس برایم شکل گرفت. آن جا بود که متوجه شدم در چه حوزه هایی تشنگی بیشتری وجود دارد، کجا و تا چه حدی باید عمیق تر شوم و توضیحات بیشتری بدهم. در حقیقت من کتاب را بر اساس کنجکاوی ها و حساسیت هایی که دریافت کردم نوشتم. بنابراین کتاب تاحد زیادی برای مخاطبین ایرانی است. مثلا من پس زمینه های فرهنگی اجتماعی غرب را در حدی که برای بحث لازم است تشریح کرده ام، ولی برای خواننده غربی ممکن است این توضیحات ضرورتی نداشته باشد.
در کتاب " اوج و افول مدرنیسم" هم شما تحولات هنری پس از جنگ را مورد بررسی قرار دادید؟
بله. این کتاب بر اساس یک فرض تاریخی به رشته تحریر درآمده که مدرنیسم به پایان رسیده و دست کم تا آن جایی که به هنر مربوط می شود ما در دوره بعد از مدرن به سر می بریم. این فرضی است که در بسیاری از منابع تحلیلی با آن برخورد می کنید. در برخی کتاب ها این نظر نتیجه بحث کتاب است و در برخی مقدمه بحث. من فکر کردم برای شرایط خاص ایران این می تواند نتیجه کتاب باشد، اگرچه عنوان کتاب نشان می دهد که برایمن یک فرض اولیه بوده که از افول مدرنیسم صحبت می شود. اما وقتی کتاب را مطالعه می کنید می بینید که نویسنده در ابتدا به تفصیل مدرنیسم را توضیح می دهد و زمینه های تحلیلی و استدلالی آن را تشریح می کند، آن را در روزگار بسیار درخشانش توصیف می کند و بعد آرام آرام انگیزش های جریان های منتقد آن را هم توضیح می دهد و به نقد مدرنیسم و در نهایت به افول آن اشاره می کند. در پایان کتاب به تدریج متوجه می شویم که چیزی که اول با شکوه و دقت توصیف می شود، در فرجام بحث با افول اش هم معرفی می شود.البته یک نویسنده غربی نیازی ندارد که از پایان یک دوران صحبت کند درحالی که همگان شاهد آن بوده اند و لذا می تواند این را به عنوان فرض اولیه در نظر گرفته و شروع به تحلیل تاریخی خودش کند.هنوز تفکر مدرنیستی در کلیت خود و چیزهایی که برای مدرنیست ها جنبه ایدئولوژیک داشت در بسیاری محافل هنری ما تبشیر می شود. بنابراین من لازم دانستمکه افول مدرنیسم را یک امر قطعی و پذیرفته شده قلمداد نکنم و کتاب را با مدرنیسم و تشریح آن در دوران باشکوه و بالنده اش شروع نمایم و بعد توضیح دهم که چرا این شکوه و بالندگی به افول گرایید و آرام صحنه رهبری هنر را به جریان های چالشی آوانگارد واگذار کرد.
به نظر می رسد در این کتاب مباحث را بیشتر با نگاه به هنرمندان شاخص و دستاوردهای آنان دنبال کرده اید.
البته من تحول کلی را هم توضیح دادم ولی فکر می کردم که این کتاب در عین حال فرصتی است تا ما با چند چهره خیلی مهم و شاخص که در مقطعی پرچمدار آن تحولات بودند، هم آشنا شویم. مطالعه آنها بیشتر به ما کمک می کند که از منظر قهرمانان جریان تحول خواه به ماهیت آن توجه کنیم تا زاویه ملموس تری هم به قلب داستان گشوده شود. معمولا نگاه تحلیلی متعلق به افرادی است که نوعاً هنرشناس نبودهو با پس زمینه فلسفه یا جامعه شناسی، تحولات دنیای هنر را تحلیل می کنند. چنین افرادی از ارائه مثال اجتناب می کنند، یا اگر مثالی هم بزنند، به تحلیل آثار هنرمند قطعاً نمی پردازند. نتیجه کار کتابی است که برای محققین و شاید منتقدین ممکن است جالب باشد، ولی برای هنرمندان و دانشجویان هنر احتمالاً نهچندان،چون آنها می خواهند بدانند چگونه این تحولات در فرایند آفرینش اثر هنری تبلور پیدا کرده است. من تصور می کردم کتابی می تواند برای هنرمندان مفید واقع شود که بتواند گستره این تحولات را تاپدیدار شدن یک اثر هنری متفاوت دنبال کند و ببینند که چگونه این دگراندیشی ها به ظهور شخصیتی چون "جوزف بویز" یا "رابرت راشنبرگ" و "جاسپرجانز" منتهی شده است. به همین دلیل هم مجبورم این داستان را گاه تا تحلیل یک تابلوی خاص دنبال کنم. به عبارت دیگر باید داستان تحولات را هم در اکستریم لانگ شات ببینیم هم در کلوزآپ، آنجا که راجع به یک اثر خاص در چند صفحه بحث می کنم.
در تالیف کتاب دوم به انقلاب مفهومی و دو جنبش هنر مینیمال و مفهومی پرداختید. در کتاب های تالیفی بعدی تان چه سرفصل هایی را بررسی خواهید کرد؟
جلد سوم این مجموعه قاعدتا به دیگر جریان های هنر معاصر می پردازد که محوری ترین آنها پاپ آرت است. جریانی که از دهه 60 میلادی شکل گرفت و بخش اعظمی از هنر پست مدرن را تحت تاثیر قرار داد. در عین حال جریان های مهمی هم در دهه های آخرین قرن به ظهور رسیدند که منشاء تحولات بسیاری بودند. از جمله جنبش هنر فمینیستی که خیلی فراتر از دغدغه های زنانه، شیوه بیان و الگوی رسانه ای هنر معاصر را تحت تاثیر قرار داد وامروز برای خیلی از هنرمندانی که رویکرد فمینیستی ندارند هم می تواند بسیار الهام بخش باشد. بعد در دهه 1980 شاهد بازگشت نقاشی به صحنه هنر آوانگارد هستیم که پیشتر در سیطره رسانه های دیگری مثل عکس، ویدئو، پرفورمنس و چیدمان بود. از این زمان نقاشی جدید با خصلت های پست مدرنیستی تجدید حیات یافت وپس از چندین دهه، مرکز شکل گیری تحولات هنری را از آمریکا به اروپا باز گرداند. بازگشت نقاشی پدیده ایست که بیشتر در برلین،رم و لندن ظاهر شد وچهره های مهمی به جهان هنر معاصرمعرفی کرد. این ها بخشی از سرفصل های کتاب سوم هستند که البته ریشه در سه جریان محوری دهه 1960 یعنی هنر مفهومی، پاپ و مینیمال دارند.
در بیش از یک دهه اخیر هر اتفاقی که در هنرهای تجسمی افتاده با حضور شما بوده و یا جریانی بوده که شما راه انداخته اید و جامعه هنری در این باره اتفاق نظر دارند اما در پایان گفت و گو می خواهیم از شما بشنویم که نقش خودتان را در عرصه هنری کشور چگونه می بینید؟
این را باید دیگران بگویند!البته انکار نمی کنم که من در متن مجموعه تلاش هایی بوده ام که هنر ایران را وارد پهنه نگاه معاصر کرد. این که الان چیزی به نام هنر معاصر داریم با رسانه های جدید هنری و درکی امروزین از نقاشی، همگی می تواند مجموعه اهتمامی تلقی شود که به معاصر شدن هنر ایران کمک کرد. من در متن این تلاش ها حضور داشتم ولی این که چقدر سهم من بوده باید توسط دیگران مورد ارزیابی قرار بگیرد. همینطور مجموعه تلاش هایی که به تکوین اقتصاد هنرکمک کرد و نیز به پدیدارشدن چیزی به نام "مارکت" که پیش تر وجود نداشت. این که هنر ایران بتواند در صحنه های بین المللی مثل مارکت جهانی هنر شرکت کند و در رقابت با هنرمندان دیگر کشورهاحاضرشود، همگی نشان دهنده شکل گیری یک اقتصاد هنر است که من هم شاید در این دستاورد سهمی داشته ام. بالا رفتن قیمت هنر ایران به طرزی بی سابقه، نتیجه مجموعه اتفاقات تاریخی و تلاش هایی است که شاید من هم در آن ها حضوری موثر و قابل محاسبه داشته ام و حالا باید دیگران به نقد و قضاوت آن بنشینند!
فیلم مرتبط
انتهای پیام/