به گزارش سرویس تجسمی هنرآنلاین؛ با وجود سابقه کم ورود هنرهای مفهومی به ایران، این روزها استقبال قابل توجه‌ای نسبت به این هنرها از سوی علاقه مندان به آن می شود؛ ویدئوآرت، چیدمان و پرفورمنس آرت گونه های هنری پرطرفدار و تازه ای هستند که به کار گیری و گرایش به آنها دغدغه بسیاری از هنرمندان جوان و در جستجوی تازگی است. به طوری که انگار این سال ها بیشتر سال های وقوع تجربه و آزمون و خطا برای این هنرها در ایران است. تجربه های گوناگون و تازه ای که کار بررسی، تحلیل و قضاوت در مورد این هنرها را سخت می کند. به جز بحث تجربه و جوان بودن این هنرها مسئله مهم دیگر کمبود آثار مکتوب در زمینه این هنرها در ایران است. همان طور که علاقه مندان این هنر ها تنها با چند کتاب ترجمه شده به عنوان منبع مواجه اند و تقریبا هیچ اثر تالیفی در این زمینه موجود نیست!

امید هاشمی که دانشجوی دکتری هنر با گرایش پرفورمنس آرت در دانشگاه پاریس 8 و از فعالین این شاخه است، به تازگی کتابی با عنوان " راهبردهای آفرینش در پرفورمنس آرت " را برای علاقه مندان به این هنر منتشر کرده است. به همین بهانه و با توجه به نبود منابع دیگری در این زمینه لازم دیدیم با او درباره این اثر به گفتگو بنشینیم.

نوشتن کتابی در حوزه "پرفورمنس آرت" که تقریبا هیچ منبع تالیف شده جدی در رابطه با آن توسط مولفان ایرانی موجود نیست علاوه بر یک ضرورت کار آسان و از سویی دیگر سخت محسوب می شود؛ سهل بودن آن از این جهت است که منبع تالیفی دیگری برای مقایسه و گزینش در کنار آن وجود ندارد و تنها آثار ترجمه شده هستند و سختی کارش هم به انتخاب و گزینش مباحث در آن برمی گردد؛ این که نویسنده در اولین اقدام چه مواردی را برای مطرح کردن برگزیند و در عین حال از مباحث روز هم دور نماند؛ چنین ویژگی هایی چه جایگاهی در اثرتان داشت و اصلا چه چیز بیش از همه در تالیف این اثر مد نظرت بود؟

من، از سال ۸۹ شروع به نوشتن این کتاب کردم؛ در واقع داشتم تجربیاتی که خودم به مرور به دست می‌‌ آوردم را مکتوب می‌کردم. از یک سال قبلش هم کار کردن با مارینا آبراموویچ را شروع کرده بودم. به مرور هر چیزی که یاد می‌گرفتم و برایم قابل مکتوب کردن بود را مکتوب می‌کردم. بعد برایم سوال‌های جدیدی ایجاد می شد و از اساتیدم می‌پرسیدم. در واقع شکل اولیه این کتاب پایان نامه فوق لیسانس من در دانشگاه پاریس ۸ بود که با کمی‌ تغییرات تبدیل به این کتاب شد. در واقع مهمترین خطی‌ که کتاب رو شکل می داد پروسه‌ای بود که من طی‌ کردم تا چیز‌هایی را در مورد این قسمت از هنر یاد بگیرم. پروسه‌ای که هنوز تمام نشده و به همین خاطر با نوشتن کتاب بعدی دنبالش هستم. البته مطمئنا چیز‌هایی هم هست که یا من بلد نبودم به شکل مکتوب ارائه شان کنم، یا فعلا ترجیح دادم مکتوب شان نکنم یا اصلا به شکل مکتوب در نمی آیند .

گذشته از مسئله کمبود تالیف به هرحال ما با تعدادی کتاب‌های ترجمه شده در زمینه هنرهای مفهومی مواجه ایم؛ به نظرتان این آثار چه کمکی به متقاضی می کنند؟ و کتاب ات در چه نسبتی با این آثار قرار می گیرد؟ یا به عبارتی سعی کردید چه دید و نوع نگاه متفاوتی در اثرت نسبت به آثار ترجمه شده داشته باشی؟ و چه زوایایی از موضوع را بیان کنی که خواننده در آن آثار پیدا نمی کند؟

در مورد این سوال اگر بخواهم رو راست باشم، من نمی توانم مدعی این باشم که همه کتاب‌های ترجمه شده در این زمینه را خوانده ام؛ چون به هر حال بیشتر مطالعات من به زبان فرانسه بوده، و به غیر از یکی‌ دو کتاب که در این زمینه به فارسی خواندم، بقیه مطالب یا به فرانسه بوده یا به انگلیسی. هر چند به نظرم در میان خوانده شده ها بیشتر آثاری که در این زمینه موجود است آثار تاریخ شناسانه هستند. منظورم این است که به خاطر عمر کم این هنر، هنوز مثل تئاتر یا موسیقی آثار زیادی در این باره وجود ندارد و آثاری هم که هستند بیشتر نگاه تاریخ هنری به موضوع دارند. ضمن این که من همان طور که گفتم، مسیر خودم را رفتم، به همین خاطر برای بعضی از قسمت‌ها سراغ دولوز رفتم، بعضی جاها بویز را دنبال کردم و جاهایی سراغ آبراموویچ و آدم‌های دیگری که در این مسیر فکر و انرژی شان بر من تاثیر داشت؛ رفتم. من در این کتاب به تحلیل بقیه آثار از دیدگاه تاریخ هنر نپرداختم، سعی‌ کردم راهی‌ را که خودم برای وارد شدن به مسیر خلاقیت در هنر تا به اینجا طی‌ کردم، در حدی که برایم امکان داشت مکتوب کنم. البته در این که در این کتاب نقص‌هایی‌ هست شکی‌ نیست، ولی‌ به هر حال در حد بضاعتم کار کردم. در حال حاضر هم دارم چیز‌هایی که در ۲ سال اخیر یاد گرفتم و فرصت فکر کردن در موردشان را داشتم می نویسم. به هر حال این پروسه ای است که به این زودی‌ها تمام شدنی نیست.

اصلا چرا کتاب شما که یک نویسنده فارسی زبان هستی؛ ترجمه شده است؟ چه نیازی به این رویه در نوشتن اثر بود؟ چرا خودت کار را ترجمه نکردی؟

اصلی ترین دلیل اش این است که پیکره اصلی‌ این کتاب پایان نامه فوق لیسانس من بود که خوب بنا به موقعیت جغرافیایم به فرانسه نوشته شده بود. اما این که چرا خودم ترجمه نکردم هم دلایل متفاوتی داشت، خب من در آن برهه زمانی‌ (۲ سال پیش ) اصلا وقت این کار را نداشتم و با توجه به اعتمادی که به کامنوش داشتم از او خواستم که زحمت این کار را قبول کند. این کتاب قرار بود دو سال پیش چاپ شود، ولی‌ خیلی‌ به مشکل برخورد. از پیدا کردن ناشر بگیر، تا گیر کردن در وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و پروسه‌های دیگر که در مجموع بیشتر از دو سال طول کشید.

در مقدمه کتاب به تاثیر حضور در ایران و جریان پرفورمنس در اینجا در حین نوشتن کتاب اشاره کرده ای، به اینکه ساختار "پرفورمنس" در ایران با آنچه در غرب اتفاق می افتد متفاوت است و تصمیم گرفته‌ای با مد نظر گرفتن این قضیه کتاب را پیش ببری و ... با توجه به این دیدگاه جریانات هنر اجرا در ایران چقدر در کتاب انعکاس پیدا کرده یا اصلا قابل استفاده بوده است؟ آیا از نمونه‌های ایرانی موجود هم در کتاب یاد شده است؟ تا چه حد؟

خب من این را بیشتر از نظر نوع نگاهم به پرفورمنس گفتم، و خوب مسلما وقتی‌ نگاه من عوض شود، چیزی که می نویسم هم عوض می‌شود، ولی‌ این که بخواهم به صورت موردی اشاره کنم فقط یک مورد پیش آمد چون به نظرم مثال خوبی می آمد. البته در کتاب بعدی ام‌ که الان در حال نوشتنش هستم این اتفاق شکل دیگری پیدا کرده است.

بیشترین منابع و نقل قول‌ها در این کتاب از هنرمندان و صاحب نظران تاثیرگذاری مثل مارینا آبرمویچ، ژوزف بویز و ژیل دلوز است. دلیل گرایش به این افراد خصوصا مارینا آبرمویچ و استفاده از آراء و تفکرات او میان دیگر هنرمندان مطرح در این زمینه چه بود؟ چرا از نظرات دیگر هنرمندان یا تئوریسین‌های تاثیرگذار در زمینه این هنر کمتر استفاده کرده ای؟

همان طور که گفتم، من مسیر خودم در آموختن را به نوعی مکتوب کردم. خوب مسلما در این میا‌‌ن کسان دیگری هم بودند که تاثیر داشتند، ولی‌ یا شیوه مکتوب کردن تاثیر آنها را بلد نبودم، یا اینکه ترجیح دادم آن مبحث به صورت تجربه باقی‌ بماند و مکتوب نشود. از طرفی‌ هم محیطی‌ که در آن بودم خیلی‌ تاثیر گذار بود، من در دانشگاهی درس می خوانم که تا چند سال پیش دلوز آن جا درس می داد. بسیاری‌ از استاد‌های من شاگرد‌های مستقیم دلوز بودند؛ خوب به هر حال این‌ها تاثیر دارد. آبراموویچ هم که چند سالی‌ به من تمرین می داد.

اصلا "راهبردهای آفرینش در پرفورمنس آرت" به نظر خودت برای چه مخاطبی کاربرد دارد؟ یک هنرجوی پرفورمنس که قصد آموزش و دانستن بیشتر دارد یا این کتاب برای مخاطب عادی و کسی که به هنر اجرا علاقه مند است و می خواهد اطلاعاتی در این زمینه داشته باشد هم می تواند قابل درک و خواندنی باشد؟

باید واقع بین باشیم، مسلما کسانی‌ که به هنر علاقه‌ای ندارند سراغ این کتاب نمی آیند، کسانی‌ سراغ این کتاب می آیند که دل شان بخواهد کمی بیشتر در مورد این هنر بدانند. البته من کلا زبان پیچیده‌ای برای حرف زدن ندارم؛ این را هم نه یک حسن میدانم، نه یک عیب. ولی‌ به هر حال به خاطر اینکه زبان پیچیده‌ای برای صحبت کردن ندارم، فکر می‌کنم کتاب برای هر کسی‌ که در این زمینه کنجکاو باشد قابل دسترسی‌ است.

در بخش هایی از کتاب مباحث و نمونه هایی از تمرینات پرفورمنس و ورکشاپ هایی در این زمینه آورده شده؛ با توجه به اینکه اصلا هنر پرفورمنس هنری بسیار شخصی است و همان طور که خودت هم در کتاب اشاره کرده ای؛ ارائه یک تعریف و حتی روش آموزش برای آن ممکن نیست، فکر می کنی آوردن این تمرینات و تجربه‌های شخصی تا چه حد می تواند برای یک پرفورمر و یا کسی که قصد تجربه‌اش را دارد چه قبل و چه بعد از انجام آن در یک ورکشاپ عملی موثر باشد؟ و این جریان چه تاثیری بر روی او خواهد داشت؟

- قصد من از آوردن این تمرینات و تجربه خودم از آنها، بیشتر از این که بخواهم خود تمرین را ارائه کنم، نشان دادن این نوع نگاه به پرفورمنس آرت بود. حالا اگه کسی‌ می‌خواهد این تمرین‌ها را امتحان کند مسلما باید اطلاعات بیشتری کسب کرده و برخی موارد را پیش بینی‌ نماید.

در بخش هایی از کتاب به مفاهیمی مثل "مجسمه اجتماعی" بویز یا "بدن بدون ارگان" دلوز پرداخته شده است. مفاهیمی که اطلاعات زیادی در رابطه با آنها به فارسی موجود نیست؛ در این کتاب تا چه حد به این مباحث وارد شده ای و اصلا لزوم طرح و بحث بیشتر در رابطه با آن را چقدر می دانید؟

به نظرم این طور نیست که هیچ اطلاعاتی‌ در این موارد موجود نباشد. (البته در مورد بویز من کتابی‌ به فارسی ندیدم شاید باشد و من ندیدم). ولی‌ چند ترجمه از کار‌های دلوز دیدم. این مبحث بیشتر مربوط می شود به کتاب "آنتی‌ادیپ" و یک بخش از کتاب "هزار صفحه" (هزار فلات هم ترجمه شده). اما در مورد لزوم طرح آن باید بگویم که به هر حال به نظر من هنر معاصر به شدت با فلسفه گره خورده و کسر کردن فلسفه از هنر معاصر اخته کردن آن است. این‌ها به هیچ وجه ادا اصولِ روشنفکری در آوردن نیست. اتفاقا من فکر می‌کنم کسانی‌ که به بهانه‌های مختلف (بیشتر از روی تنبلی) فلسفه را از هنر جدا می کنند در اشتباهند، اگر بخواهیم خوش بین باشیم و نگوییم به نیت جدا کردن هنر از جامعه و مردم این کار را می کنند تا چیز دیگری.البته معنی‌ حرفی‌ که می زنم این نیست که هنرمند باید فیلسوف باشد، ولی‌ نمی‌شود این دو را از هم جدا کرد. به هر حال آدم‌هایی‌ هستند که زحمت کشیدند، وقت گذاشتند، مطالعه کردند، فکر کردند و به نتایجی در انسان و روابط اجتماعیش در سطوح مختلف رسیدند. مفاهیمی برای بیان این نتایج یا پرسش‌ها پیدا کردند و این‌ها را بیان و مکتوب کردند. ما به این‌ها میگویم فلسفه. چیزِ غریب و دور از اجتماع و فهم انسان نیست. البته مساله این نیست که هرچه آنها گفتند ما چشم بسته قبول کنیم، ولی‌ باید بخوانیم، درک کنیم، به چالش بکشیم و به چالش کشیده شویم. باید تنشی در ما به وجود بیاید. اگر این تنش نباشد هنر بی‌ معنی‌ می شود. اسباب بازی و کار دستی می شود. من هم در حد خودم با بعضی‌ از این مفاهیم رو به رو شدم، و بعضی‌‌ها‌شان را که تا حدی توانای ییش را داشتم، در اینجا مطرح کردم. باز هم اصرار می‌کنم، که این کتاب فقط در حد اشاره، برای قدم نهادن در مسیر آفرینش، به مطالبی‌ پرداخته. این فقط می تواند یک نقطه شروع باشد نه چیزی بیشتر. ادامه مسیر را هر کس باید به سبک خودش برود. من هم دارم به سبک خودم ادامه می دهم.

دو مانیفست در پایان کتاب دیده می شود. یکی "مانیفست زندگی یک هنرمند" از مارینا آبرامویچ و دیگری "مانیفست هنر تنانه" از فرانسوا پلوشر که برای اولین بار توسط خودت ترجمه و در کتاب آورده شده است. لزوم استفاده از این دو مانیفست خاص در این کتاب چه بود؟ و فکر می کنی چه جایگاهی دارند؟

- البته مانیفست آبراموویچ را دوست خوبم کامنوش خسروانی ترجمه کرد. من فقط مانیفست آبراموویچ را در اختیارش قرار دادم و مانیفست پلوشر را خودم ترجمه کردم. در مورد لزومش، چیزی که می‌توانم بگویم باز این است، که من در مسیر آموختن به متونی برخوردم که با خوانشی که من از آنها داشتم، بر مسیرم تاثیر گذاشتند. به همین خاطر آنها را در این کتاب هم آوردم. ولی‌ در مورد دلیل دقیق هر کدامشان فکر می‌کنم نمی‌شود کوتاه صحبت کرد. مخصوصا مانیفست پلوشر که به عقیده من آن قدر مهم هست که بشود در موردش ساعت‌ها بحث و دعوا کرد. پلوشر در این مانیفست تکلیف خودش و دوستانش را با هنر و جامعه مشخص می‌کند. به اضافه اینکه این متن در زمانی‌ نوشته شده که بادی آرت تازه در حال شکل گیری بوده است، دورانی که بر خلاف امروز هنرمندان پرفورمنس در روند اتفاقات اجتماعی تاثیر زیادی داشتند.

در حال تالیف کتاب بعدی ات در زمینه پرفورمنس هستی؛ این کتاب نسبت به کتاب فعلی چه کارکردی خواهد داشت؟ آیا ادامه‌ای بر این کتاب است و چه زمانی منتظر چاپش باشیم؟

بله در حال نوشتن کتاب دیگری هستم. همان طور که گفتم من به مرور تجربه‌ها و اکتشافات و همفکری‌هایم را می نویسم. از این نظر می‌توان گفت که این کتاب ادامه کتاب قبلی است. ولی‌ از طرف دیگر باز مفاهیم را از نو نگاه کرده ام. حتی خود پرفورمنس را سعی‌ کردم از نو نگاه کنم. به چیز‌های رسیدم که قبلا کمتر توجهم را جلب می کردند. به هر حال تجربه خوبی است. این بار سعی‌ می‌کنم در نوشتن کمی‌ متفاوت باشم. حتی برای بعضی‌ قسمت‌های کتاب از دوستانم کمک می گیرم. یعنی‌ بخش‌هایی هستند که مثلا ۱۰ صفحه را دونفری نوشته ایم. بعد دوباره من تنها ادامه داده ام و اتفاقاتی از این دست. در مورد زمان چاپش هیچ چیزی نمی توانم بگویم. چون واقعا نمی دانم کی به پایان می رسد. باید پیش برود، هر زمان که احساس کردم به جایی‌ رسیده که می‌توانم به شکلی‌ درش بیاورم که با دیگران تقسیمش کنم چاپش می‌کنم. تا آن موقع هم اگر چند صفحه‌ای از کتاب به نظرم آماده و قابل تقسیم کردن با دیگران آمد، پخشش می‌کنم.

انتهای پیام/

گفت وگو: مریم قدسیه