به گزارش خبرنگار سرویس فرهنگی هنرآنلاین، بعد از موفقیتهای پشت سر هم نمایشگاههای "تابلوهای کوچک" هنرآنلاین میزبان آریا اقبال، نقاش و مدیر گالری آریا و بهزاد شیشهگران و علیرضا سعادتمند، دو هنرمندی شد که در سه دوره قبل تابلوهای کوچک که به نقاشی اختصاص داشت رکورداران فروش آثار بودند. در این میزگرد درباره اثر هنری در مدیوم کوچک و ویژگیهای آن و تاثیر برگزاری چنین نمایشگاهی به گفت و گو نشستیم. بخش نخست این نشست را میخوانید.
بعد از برگزاری دو دوره نمایشگاه نقاشیهای کوچک و یک دوره عکسهای کوچک به نظر میرسد، تعامل خوبی میان فراخوان و هنرمندان به وجود آمده و شاید منظور نظر از نمایش آثار کوچک بیشتر در کار هنرمندان برآورده شده است.شما اینطور فکر نمیکنید؟
آریا اقبال: هنرمندان حرفهای از همان دور اول منظور ما را از داستان مدیوم کوچک متوجه شدند و خب هنرمندان نیمه حرفهای کمتر به این موضوع توجه داشتند. البته هیچ سالی به هیجان انگیزی سال اولی که کارها میرسید برایمان نیست. اما میتوانم بگویم سال دوم بیشتر هنرمندان متوجه منظور ما شدند و امسال کارها از این نظر بسیار شاخص شد. حتی یادم است وقتی داشتیم نمایشگاه را میچیدیم بهرنگ صمدزادگان که در گالری آریا کلاس دارد توقفی در نمایشگاه کرد و گفت انگار دیگر بچهها فهمیدهاند چه کار باید بکنند. بعد دوباره نیم ساعت بعد آمد و دوباره کارها را دید و باز هم تاکید کرد به هدفمان نزدیک شدهایم.
منظور شما از مدیوم کوچک اثر هنری به عنوان یک گالریدار چیست؟ در واقع این هدفگذاری از کجا میآید؟
اقبال: اتفاقا من وقتی این طرح به ذهنم رسید آن بخش نقاشم بود که شروع کرده بود به اعتراض نسبت به شرایط حاکم در آن سالها. زیرا میدیدم اکثرا هنرمندان مایلند کارهای بزرگ انجام بدهند چون همه از آنها کار بزرگ میخواستند. بدون توجه به اینکه آیا این اثر میتواند در ابعاد بزرگ تاثیر خود را بگذارد و موضوع و ابعاد با هم همخوان است یا نه. کارهایی را میدیدم که احساس میکردم ای کاش در ابعاد کوچک کار میشد و چقدر زیباتر میبود. بعد که از دوستان سوال میکردم میگفتند گالریدار مایل نیست کار کوچک باشد و کارهای کوچک خریدار ندارد. بخشی از این موضوع طبیعتا به خاطر حراجیهایی بود که در امارات در این سالها رخ داده و هنرمندان و گالریداران ما توجه نمیکنند که این ابعاد با آن فرهنگ عجین است و شاید با فرهنگ ما همخوانی نداشته باشد. مثلا شما در کریستیز لندن کارهای کوچک زیاد میبینید. خریداران خوبی هم دارد. بعد از خودم پرسیدم آیا هنرمندان بزرگ فقط کارهای بزرگ خلق کردند و میدیدم در موزهها پر از آثار کوچک گرانبهاست. بنابراین تصمیم گرفتیم این نمایشگاهها را برپا کنیم. این به این معنا نیست که تابلو بزرگ بیارزش است. میگوییم همان حرفی که تابلو بزرگ میتواند بزند تابلو کوچک هم میتواند بزند. در واقع به همان با ارزشی. مهم این است که موضوع با ابعاد همخوان باشد. مثلا ما همین امسال در نمایشگاه عکسهای کوچک به این مشکل برخورد کردیم که در فراخوان اول تنها 10 درصد کارهایی که رسید مناسب فراخوان بود و باقی عکسهایی بود که گرفته شده بود و حالا دوستان در ابعاد کوچک چاپش کرده بودند. برای همین نمایشگاه را عقب انداختیم و فراخوان دیگری منتشر کردیم و معنی را بیشتر توضیح دادیم و بار دوم بیشتر موضوع درک شده بود.به نظرم ابعاد رکنی از اثر هنری که امروزه کمتر به آن توجه میشود.
آقای شیشهگران شما میفرمایید مدیوم کوچک در کار هنری چه معنایی دارد و چه تاثیری در روند کارهای هنری شما دارد؟
بهزاد شیشهگران: به گمانم کار کردن در ابعاد کوچک هرگز کمتر از ابعاد چند متری نیست. اگر هنرمند از ابتدا به قصد کار کوچک اثری را خلق کند همان قدر ارزشمند است که به قصد کار بزرگ کار میکند. اگر با همان هدف تاثیرگذاری کار کرده باشد. چه بسا من میگویم تاثیرش بیشتر هم باشد چون گاهی تاکیدش بیشتر و جذابتر است. به گمانم این احترامیکه از طرف گالری آریا صورت گرفته و یک خلا جدی در فضای هنری ما را نشانه گرفته که در پرداختن به آثار کوچک خودش را نشان میدهد بسیار حائز اهمیت است. این نمایشگاه نقد تفکری است که گمان میکند ارزش یک کار در ابعاد است. به همین خاطر فکر میکنم باید این نگاه را حمایت کرد. اگر ضعفهایی دارد باید شناسایی و بر طرف شود و اگر قوتهایی دارد باید گسترش یابد. خوشبختانه این تفکر دارد وارد افکار عمومی میشود. رسانهها هم باید این اتفاق را زیر ذرهبین بگذارند. اگر همه به آن توجه کنیم باید منتظر اتفاقات خوبی باشیم. کما اینکه امروز خیلی از گالریداران دارند به آن نگاه میکنند و برای آن برنامهریزی میکنند. این برای من شور و شعف درونی بیپایانی دارد که میبینم هنرهای تجسمی دارد وارد فضای واقعی زندگی و بطن جامعه میشود. این اتفاق کمینیست. هنرمند دارد کاری میکند به این قصد که وارد خانه های مردم شود. مردم هم از آن سمت دارند نزدیک میشوند به اثر هنری و هنرمند. حالا باید از این اتفاق خوب مراقبت کرد که دچار بحران و ضعف نشود.
شما خانم اقبال فرمودید بعد از سه دوره هنرمندان بیشتر متوجه ویژگیهای یک کار کوچک شدند. این ویژگیها چیست؟
اقبال: ببینید اول اینکه ما هیچ وقت نمیتوانیم بگوییم کدام اثر هنری بهتر است. اینکه کوچک باشد یا بزرگ. همانطور که نمیتوانیم بگوییم اگر هنرمند با مداد رنگی کار کند ارزش کارش بیشتر است یا با رنگ روغن یا اصلا روی شن. گاهی لازم است ابعاد یک کار اتفاقا 20 متر باشد. گاهی هم لازم است 5 سانتیمتر باشد. در واقع ما میگوییم باید به ابعاد مثل یک ابزار در اثر هنری نگاه کرد. همان طور که هنرمند تشخیص میدهد الان با مداد رنگی کار کند یا با رنگ روغن، یا اینکه روی بوم کار کند یا روی کاغذ، همانطور هم باید تشخیص بدهد در چه ابعادی کار کند. این باید جا بیفتد که ابعاد هم یک ابزار بیان است.
آقای سعادتمند شما معمولا کار نقاشیخط انجام میدهید و بیشتر هم در ابعاد بزرگ. در هر سه دوره قبل هم از پیشتازان حراج بودید، مثل آقای شیشهگران. وقتی دارید در ابعاد کوچک کار میکنید موضوع شما چه فرقی دارد؟
علیرضا سعادتمند: من فکر میکنم کار کردن روی ابعاد کوچک همه ما را از توهم اینکه در حراجها کارها فروش میرود چون ابعادش بزرگ است باید دربیاورد چون بسیاری از هنرمندان خوب ما اصلا در ابعاد کوچک فقط کار میکردند. مثلا آقای اسفندیاری اینگونه بود و اگر کار او را در ابعاد بزرگتر اجرا کنید یک چیز به کلی متفاوتی میشود. من از وقتی کار کوچک میکنم روی کارهای بزرگ هم تاثیر گذاشته است. چون کلا چهارچوب ذهنی مرا به هم ریخت و مرا مجبور کرد فشرده فکر کنم و فشرده کار کنم. من همیشه برای اینکه دچار تکرار نشوم سخت تلاش میکنم و این به تکرار نرسیدن در کار کوچک به مراتب سختتر است. الان بیشتر در کارهایم روی حساب و کتاب کار میکنم. شاید قبلا گاهی فضای پرت در آثارم داشتم چون وقتی ابعاد اثرت بزرگ است تو احساس راحتی بیشتری میکنی. اما الان میبینم خلاصهترم میتوانم حرف بزنم.
فکر میکنم چون در 60 سال اخیر هنر به سمت مفهومگرایی رفته است و آمدند هر شی را بزرگ کردند تا مفهومیشود این اتفاق افتاد که تمایل هنرمندان به سمت کارهای بزرگ رفت. در واقع کار در ابعاد بزرگ آن را مفهومی و در ابعاد کوچک کار را جذابتر میکند. حالا سوال این است که آیا در ابعاد کوچک هم میشود بیانگرا بود؟
اقبال: من فکر میکنم مشکل اینجاست که ما همیشه یک بخش داستان را میبینیم. یعنی وقتی حرف از هنر معاصر میشود باید دید آیا ما اصلا بایدهای آن فرهنگ را بلد هستیم؟ همه آن را فهمیدهایم یا یک قسمتی را؟ اگر از بیان پست مدرن فقط ابعادش را بفهمیم فکر میکنم راه خطا رفتهایم. بله درست است حتما یک بخشی از دلیل رفتن ما به سمت خلق آثار بزرگ همین است. اما آیا فقط اندازه غیر متعارف میتواند این حرف را بزند؟ من همیشه فکر میکنم آنچه درک نمیشود اما مُد میشود به شدت نابودکننده است. مثل اینکه تازگیها مُد شده که فقط کاری ارزشمند است که روی بوم خلق شود. این هم برای درک هنری مشکل ایجاد کرده است. ما یک ورکشاپی را در انارک نایین برگزار کردیم و با مشورت آقایان سوری، صمدزادگان و اسلامی تصمیم گرفتیم عنوانش را بگذاریم کار "با... و بر کاغذ". اصلا اینکه در هر زمینهای ما به هنر حکم بدهیم و قطعیاش کنیم از هنر دور شدهایم. اگر ادعای معاصر بودن داریم باید بازتر نگاه کنیم. آقای نادعلیان در جنوب کاری کردند که هر بار حتی به آن فکر که میکنم تنم یخ میزند. اینکه در سالگرد سقوط هواپیمایی که توسط آمریکا در خلیج فارس مورد حمله قرار گرفت با خاک قرمز جنوب روی شن های کنار دریا هواپیمایی کشیدند و شب که موج آمد و آن را با خود برد دریا قرمز رنگ شد. خب شما با کدام اثر هنری میتوانید چنین تصویری را خلق کنید؟ چطور این را روی بوم بکشیم که همین اثر را داشته باشد؟ پس وقتی ما میگوییم هنرمند باید با رنگ روغن روی بوم کار کند این یک تفکر غیر معاصر است. به هنرمند نمیشود دستور داد.
شیشهگران: من با این حرف موافقم و متاسفم بگویم که از قضا خیلی از گالریها و حراجها این را باب کردهاند. اعتبار کار هنری محدود شده به کار روی بوم، تکنیک رنگ و روغن و در اندازه بزرگ. این نگاه غلط اگر از جانب مردم بود باز میشد گفت از روی ناآگاهی است و اطلاع ندارند. اما وقتی از جانب کارشناسان و هنرمندان صورت میگیرد تاسف دارد. به شخصه هیچ محدودیتی برای بیان اثر هنری نمیبینم. بلکه ارجحیت دادن تفکر واپس گراست.
اقبال : البته لازم است این را بگویم که درست است که همه ما یک اعتراضی به جریانهایی که حراج کریستیز دبی ایجاد کرده بود داشتیم اما هر کس آزاد است راه خود را انتخاب کند. اشکال در برگزارکنندگان حراج نیست. آنها بنا به مصلحت خود آن را برگزار میکنند. اشکال از گالریدار ماست که آن را الگوی داخلی قرار میدهد. حتی به نظرم حراج کریستیز به رونق اقتصادی هنر ما خیلی کمک کرده اما همانطور که گفتم این داستان را اگر کامل نبینیم بد است. اینکه بگوییم چون تابلو بزرگ فروش رفت پس من هم همان کار را بکنم بد است.
اتفاقا میخواستم این سوال را بپرسم که اگر گالریداران و هنرمندان ما به بازار داخلی نگاه کنند، میبینند اتفاقا ما خانههای بزرگ زیادی نداریم اما تا دلتان بخواهد خانههای کوچک هست که نیاز به تابلوهای کوچک دارد. الان با نمایشگاه "تابلوهای کوچک" شما بیش از هزار تابلو کوچک فروختهاید که مستقیم به خانههای مردم رفته است. چون بیشتر خریداران نمایشگاه شما به گمانم مردم عادی باشند.
اقبال: البته ما چند مجموعهدار هم داریم که کار از این نمایشگاه میخرندولی 95 درصد آثار را مردم عادی خریدهاند. این اتفاقی است که به گمانم سالها پیش باید میافتاد.
شیشهگران: این همان چیزی است که اول صحبتم به آن اشاره کردم. این ایده تابلو ارزان در خدمت جامعه گذاشتن باعث میشود فاصله هنرمند و مردم کم شود. این فاصله را باید قبول کنیم بسیار دردناک است. هم برای مردم و هم برای اهالی هنر. وقتی هنرمند برای مردم اثری را خلق میکند و مردم هم استقبال میکنند مطمئن باشید راه هنر عوض میشود. این کار البته از جانب هنرمندان هم ایثار میخواهد. من همیشه این اعتقاد را داشتم که بیسفارش و برای مردم کار خلق کنم و حتی طی 40 سال پوستریهایی خلق کردم که سفارشی نبودند و حرفهای سیاسی و اجتماعی را به سفارش خودم با جامعه در آنها میزدم. بعد دیدم همینها مورد استقبال قرار گرفتند و تاثیرش را در جامعه دیدم. اینکه اگر به سمت مردم قدمبرداری و بیننده را هم ارتقا بدهی آنها هم با تو حرکت میکنند. اینکه میگویم ما باید ایثار کنیم ببینید الان کارهایی که من در این نمایشگاه گذاشتم از نمایشگاه انفرادیام ارزانتر است و این کار را بدون شناخت انجام ندادم.
سعادتمند: بگذارید اینگونه من هم پاسخ بدهم که نه برای من نقاش و نه خانم آریا که گالریدار است منفعتی در این کار نیست. نه آنقدر که در خلق و فروش یک اثر در ابعاد بزرگ یا به نمایش گذاشتن آن است. در واقع درآمد آن کار بیشتر است و همین طور دردسر هم ندارد. شما میدانید که برپایی نمایشگاه گروهی دردسر دارد. هم دردسر تعداد آثار زیاد و راضی کردن عده زیادی هنرمند و مخاطبان گستردهتر و... پس این کار را با دلمان انجام میدهیم.
حال این سوال مطرح میشود برای شما جذاب است مجموعهدار کارهایتان را بخرند یا مردم عادی؟
شیشهگران: شک نکنید مردم عادی. چندی پیش در همین نمایشگاه داشتم وارد گالری میشدم که خانمیگفت یکی از کارهای مرا خریده و گفت خیلی به دلش نشسته اما نمیداند چرا. من توضیح دادم که آن کار را بر اساس طرحهای گبه ایرانی کار کردهام و او با تعجب گفت پس برای همین است چون من هم کار فرش میکنم. البته او خانهدار بود. بسیار برایم این لحظه لذتبخش بود. من اینجا هستم تا فاصلهام را با عموم مردم کم کنم و احساس شعف و غرور دارم.
انتهای بخش اول/
گفتوگو: آزاده سهرابی -بهروز فائقیان