سرویس تجسمی هنرآنلاین/مریم آموسا
محمدحسین عماد از هنرمندان باسابقه هنرمجسمهسازی که این روزها در گالری اثر مجموعه از آثار متاخرش را به نمایش گذاشته، میهمان خبرگزاری هنر (هنرآنلاین) بود. با این هنرمند پیرامون نگاهش به مجسمه سازی و روند شکل گیری و امتداد آن به گفت و گو نشستیم که در ادامه می خوانید.
چه فرایندی شما را به سمت هنر سوق داد؟ من از دوران کودکی بدون آن که آموزشی دیده باشم نقاشی میکردم، اما از 17 سالگی با جدیت بیشتری نقاشی را ادامه دادم. آن زمان کپی کارقهاری شده بود وهرتصویری که درمجلات و نشریات میدیدم کپی میکردم. اما در سال 1356 خواهرانم یکی به ایتالیا و دیگری به فرانسه سفرکردند و رهاورد این سفرها؛ مجموعهای کتاب نقاشی بود که یکی از مهمترین کتابهایی که بر روی نقاشی و سپس مجسمهسازی من تاثیر گذاشت، کتاب مجموعه نقاشیهای سالوادردالی بود. در نقاشیهای دالی با این که اشیاء و پرسپیکتیو عمق داشت و فضای معماگونهای بر نقاشیها حاکم بود؛ اما حس آزادی دراین نقاشیها موج می زد و این حس بر روی من بسیار تاثیر گذاشت. پس از آن کمتر کار کپی میکردم و بیشتر نقاشیهایی میکشیدم که حس و برداشت خودم از جهان پیرامون بود.
نقاشی را تا چه زمانی ادامه دادید؟ پس از روی آوردنم به مجسمهسازی، دیگر گذرا نقاشی میکشیدم و تا به امروز هم چنین رفتاری با نقاشی دارم. سال گذشته رزیتا شرفجهان برایم دو بوم کوچک فرستاد، تا من هم در کنار سایر هنرمندان دو نقاشی بکشم برای شرکت در یک حراج خیریه. این دو تابلو جز آخرین نقاشیهای من به شمار میروند.
با توجه به این که شما نقاشی را خود آموخته فرا گرفتهاید، آیا به همین شیوه نیز مجسمهسازی را شروع کردید؟ بله. از سال 1363 نیز به مجسمهسازی گرایش پیدا کردم و از سال 1365 تا 1370 بخش عمده تمرکز و وقتام را صرف ساختن مجسمه با چوب کردم که حاصلش 22 مجسمه شد که در گالری افرند در سال 1372 آنها را به نمایش گذاشتم و تعدادی از این مجسمهها در همان نمایشگاه به فروش رفت و تعدادی نیز تا به امروز در مجموعه شخصیام به جا مانده است. تا سال 1370 من در اراک اقامت داشتم و از زمان شروع کار مجسمهسازی تا زمانی که زادگاهم را ترک کنم دراین شهر نه کلاس مجسمهسازی بود و نه استادی. آن زمان تنها منابع من برای مجسمهسازی مجموعه چند کتاب با ترجمه عربعلی شروه بود که از سوی انتشارات کارگاه هنر منتشر شده بود و کتاب شیوه طراحی محسن وزیری مقدم. به همین خاطر من تنها با داشتههای خودم مجسمه میساختم و نه شرایطی برای نمایش بود و نه کسی بود که این مجسمهها را ببیند و نظر بدهد.
شما از جمله مجسمهسازانی هستید که بدون هیچ طرح و محاسبات ریاضی اقدام به ساخت مجسمه میکنید و اجازه میدهید اثرتان در لحظه خلق شود، این شیوه کار ناشی از چیست؟ هنر از خودآگاهی نمی آید. به نظرم مخاطب در مقابل اثرهنری که همه چیز از پیش بر روی کاغذ تعیین شده، مبهوت نمیشود. به نظر من چیزی که از پیش تعیین کنیم و بعد برای ساختاش برنامهریزی کنیم هنر نمیشود. البته گاهی من نیز با این شیوه مجسمه ساختهام؛ اما تعداد این مجسمهها بسیار محدود هستند. از جمله مجسمههایی که به این شیوه ساختم مجسمههای مخروطی هستند که برای ساخت آنها طراحی میکردم. بخشی از مجسمههایم نیز به این شیوه پیش رفتهاند که هنگام شروع؛ پایان یک مجسمه را میدانستم، اما چیزی از چگونگی و کم و کیف کار نمیدانستم، هر چند که در لحظه نهایی شدن یک مجسمه برای جلوگیری ازهرگونه شباهتی ممکن است تغییرات متعددی بر روی آن بوجود بیاورم. بی شک وقتی یک مجسمه ساز در لحظه و بدون هیچ طرح از پیش تعیین شدهای شروع به ساخت مجسمه میکند، اطلاعات تاریخ هنری و آگاهی که از محیط پیرامونیاش کسب کرده بیشک دراثرش تاثیر میگذارند، البته من در حالت خود آگاه از این موضوع پرهیز میکنم.
با این تفاسیر پس شما چگونه ذهنیت خود را به عینیت تبدیل می کنید؟ درهر دوره برای عینیت بخشیدن به ذهنم شیوه خاصی را دنبال کردم. مثلا در دورههای نخست من تکه چوبی در دست داشتم که برای خلق مجسمه؛ با خالی کردن درون این چوب شروع به ساخت مجسمه میکردم، اما درحال حاضر این شیوه عینیت بخشیدن فرق کرده؛ من برای ساخت مجسمه یک ورقه نازک پلی کربن در اختیار دارم که در جریان کار از هر طرف با افزودن تکهای دیگر، کار را گسترش میدهم وهمزمان که به فرم فکر میکنم معنا هم در اثرم شکل میگیرد. در واقع درمجسمه پیشینم به ویژه چوبیها حجم برایم درابتدای امر مهم بود؛ اما در مجسمههای جدیدم همه چیز از صفر شروع می شود و برای ساخت هر مجسمه نه خبری از شیوههای مرسوم افزودنی خبری هست نه قالبگیری و نه نسخههای متعدد از یک اثر.
یعنی در مجموعه جدید مجسمههای شما "سایه روشن" نباید منتظر نمونههای مشابه باشیم؟ نسخه دوم هیچ وقت نمیتواند شبیه نسخه اول شود و من همواره درمجسمهسازی از تکرار گریزانم و معتقدم وقتی که میخواهم صرف تکرار یک ایده کنم میتوانم صرف اجرای یک ایده جدید کنم و مجسمه جدیدی خلق کنم.
شما ازجمله مجسمهسازانی هستید که قابل پیشبینی نیستید و درهر نمایشگاه به نوعی با تمام اتفاقاتی که پیش از این درجهان مجسمهسازیتان رخ داده را به گونهای فاصله میگیرید و جهان جدیدی را کشف و پیش روی مخاطب میگذارید، این روحیه تکرار ناپذیری ناشی از چیست؟ به نظرمن بخش عمده مسائلی که موجب میشود که یک مجسمهساز تنها خودش را صرف یک ایده کند و نخواهد که ایدههایش را گسترش دهد؛ مسائل مالی و نگه داشتن مشتری است که همچنان در پی سفارش ایدههای پیشین است. برای بسیاری از مجسمهسازان و نقاشان دورشدن ازاین فضا دشواراست و دوست دارند که بازار کارشان را حفظ کنند. من ازهمان زمان که مجسمهسازی را به صورت حرفهای دنبال کردم، برای پرهیز از این اتفاق تصمیم گرفتم که هرگز سفارش نگیرم و خودم را برای ساختن مجسمه آزاد بگذارم. من هرگز دوست ندارم که در مجسمهسازی کسی به من مسیر بدهد. من نقدپذیرهستم؛ اما نمیخواهم کسی ایدههایش را به من القاء کند. حتی اگر برای ساخت مجسمهای سفارش گرفته باشم، هنگام اجرا نظر و مسیری که آن مجسمه میطلبیده برای ساخت را طی کردهام. به طور کلی ما درجهانی زیست میکنیم که فرصت کشفهای متعددی را به ما میدهد و اگر با همه کشفهایی که هر انسان بنا به دغدغههایش در جهان بکند به عقب برگردیم بازهم میبینیم که در برابر جهان هیچ بوده است؛ برای همین من تا جایی که توانم کفاف بدهد و زمان مهلت، قصد دارم که با مجسمهسازی جهان را کشف کنم. اگر برای خودم چنین مسیری را پیش نگرفته بودم هرگز به نور نمیرسیدم.
بنا به گفتههای شما زمان در مجسمههای شما جایگاه ویژهای دارد، میشود در این خصوص توضیح بدهید؟ اگر زمان را از هنر حذف کنیم؛ چیزی از هنر باقی نخواهد ماند. اگر زمان وجود نداشته باشد به نوعی هر یک از ما دیگری را تکرار خواهیم کرد. اما زمان موجب میشود که هرهنرمند هماهنگ با محیط پیرامون و نوع زیست و زمانی که در آن به سرمیبرد، اثرش را خلق کند. اگر من بیاعتنا به زمان باشم مخاطبام را از دست میدهم. اول از همه مخاطبی که از درونم هنگام ساخت هر مجسمه با من حرف می زند و با من در لذت ساخت و پایان یک مجسمه سهیم میشود.
مجسمه های شما از نظر پیرامونی زیادهگو نیستند، اما ویژگی دارند که ما را به درون مجسمه فرا میخوانند و این اتفاق گاه با خالی کردن درون یک مجسمه و قرار گرفتن یک سوراخ و روزنه بر روی پوسته بیرونی مجسمه خودش را نشان میدهد و به گونهای تعبیر این مصراع است که میگوید" دل هر ذره را که بشکافی آفتابی در درون بینی" . اتفاقی که در مجسمههای مجموعه "سایه روشن" عینیت بیشتری پیدا میکند و نوری که از درون مجسمه به بیرون میتابد بیشتراین موضوع را عیان میکند. چه شد به این ذهنیت رسیدید؟ به نظر من خالی کردن درون یک مجسمه میتواند فرم را امروزیتر کند و زمینهای را فراهم کند که مجسمهساز از تاریخ مجسمهسازی دورشود. ما درتاریخ مجسمهسازی جهان فرمهای بسیاری را تجربه کردهایم و من نیز برای فرار از تکرار، تصمیم گرفتن مسیر خالی کردن درون یک مجسمه را پیش بگیرم. این ایده خالی کردن را سالها در مجسمههای چوبی اجرا کردم و روزنهها را در دهانه مجسمهها قرار میدادم و مخاطب با دیدن این روزنهها فکر میکرد که کل مجسمه خالی است. اما این روزنهها به گونهای در مجسمههای فلزی جواب نمیداد. در مجسمههای نوری نیز به شکل دیگری دوباره بازگشتهام به این روزنهها. روزنهها ما را به درون یا فطرت یک چیز دعوت میکند و برای من تعبیر و تصوراتی ازلی بوجود میآورد و شاید بشود برای آن تعبیر "ازتهی سرشاری" که سهراب سپهری به کارمیبرد را تلقی کرد. در واقع چیزی که درونش خالی است فرصت و امکان پذیریش دارد و با این پذیریش است که خودش را عیان میکند.
به نظر من اگر به این خالیها دقیقتر نگاه کنیم ما را به سمت مبانی مجسمهسازی که یکی از مقولات آن خالی و پر است سوق می دهد. درهستی ما همواره با مقوله تضاد روبرو می شویم وجود وعدم، آسمان و زمین و اگر کمی دقیق شویم دراین تضاد اشتراکی نمیبینیم. به نظر شما در فرم شیشه و سنگ چه وجه اشتراکی میتواند وجود داشته باشد؟ اگر کمی فکر کنیم وجه اشتراک شیشه و سنگ در فضاهای خالی آنها است و اگر با چنین دیدگاهی به جهان و هر پدیدهای نگاه کنیم همه چیزمتفاوت می شود. مثلا درهمین اتاق که ما نشستهایم، فضاهای خالی وجود دارد که این فضا را میتوانیم تا بیرون از اتاق و کل جهان و کهکشان و بینهایت گسترش دهیم. با چنین تصوری معلق بودن ماده برای ما باور پذیرترمی شود و این باور را قویتر میکند که هر مادهای با منفذهایی که در درون خود دارد با مادههای دیگر در ارتباط تنگاتنگی است و با این تعبیر کل جهان با هم متصل هستند. برای ملموس کردن این موضوع میتوانم شاهد مثالهای متعددی از شعر مولانا بیاورم اما ترجیج میدهم که چنین نکنم.
با توجه به دغدغههای شخصیتان به شعر مولانا آیا متاثر از جهانی که در شعرش میسازد مجسمه ای خلق کردهاید؟ من همواره با ادبیات و به ویژه شعر عرفانی ارتباط تنگاتنگی داشتهام و به نظرم مولانا درشعرش چیزهایی را مطرح میکند که نه تنها یک ادیب بلکه من مجسمه ساز نیز میتوانم از آنها برای ساخت فضای جدیدی درآثارم بهره بگیرم. مثلا در نمایشگاه "ستیز با فراموشی" که در گالری آن برپا شد مجسمهای به نمایش گذاشتم با عنوان "نه هامون نه دریا" و یا مجسمه ای بود با نام "پنهان پنهان" که اگرچه نام آن از شعر مولانا نیامده بود، اما برآیند فضای ذهنی شعر مولانا این اثر و نام آن ساخته شد.