جلیل جوکار در گفت وگو با خبرنگار تجسمی هنرآنلاین گفت: سال هاست که در کنار خلق آثار جدید در حوزه نگارگری به ویژه گل و مرغ و تدریس در دانشگاه مشغول تحقیق و تالیف نخستین دانشنامه گل و مرغ ایرانی هستم.
به گفته این نگارگر گل و مرغ ایرانی با این که از قدمت بسیار بالایی برخورداراست و حتی در موزه باباخانی در اراک یک گل و مرغ به قدمت چهار هزار سال د اریم اما کتاب دراین زمینه بسیار کم است و شاید کتاب موجود در این زمینه به 10 عنوان هم نرسد. حتی گل و مرغ های ایرانی در مجموعه های شخصی پراکنده است و حتی موزه ای برای گل و مرغ ایرانی نداریم.
جوکار افزود: یکی از شاخه های اصلی و بدیع نقاشی ایرانی، نقاشی گل و مرغ است که شامل نقاشی گل ها و بوته به تنهایی گل و بوته سازی و یا نقاشی گل ها و پرندگان دانه خواری چون بلبل در کنار هم گل و مرغ سازی می شود.
وی افزود: برخی معتقدند که نقاشی گل و مرغ نوعی طبیعت سازی ایرانی ناتورئالیسم است. در حالی که در این نقاشی حالت گل ها، چیدمان آنها در کنار یکدیگر و تناسب حاکم بر اجزاء و عناصر تابلو از روالی طبیعی تبعیت نمی کند، گلها و گیاهان با طنّازی و ناز و با ساقه هایی منحنی و مبتنی بر گردش حلزونی که در بطن طرح مستقراست، درهم می تابند و پرندگانی که عاشقانه گل ها را نظاره گرند و گاه در سایه سار گل خفته اند بسیار ریز نقش و ظریفند و اندامی کوچکتر از گل دارند.
به گفته جوکار؛ گل و مرغ ایرانی در عین حال که سه بعدی به نظر می رسد؛ امّا به هیچ وجه از پرسپکتیو نقطه ای برخودار نیست و دو بعدی و تجریدی است. گرچه تجرید گل ها در گل و مرغ به اندازه تجرید گل ها در تذهیب نیست، اما گاهی نمی توان این نکته را منکر شد که در طراحی و ساخت و ساز گل ها و پرندگان انگاره ایرانی کاملاً عاشقانه و بیانگر تغزّنی عارفانه است. انواع گل ها و پرندگان دراین هنربیانگر مفاهیمی عارفانه اند و دریک کلام نمادین هستند. حتی کمپوزیسیون مستقر در اثر نیز بصورت نمادین بیانگرعشق و عشقه است. آنگونه عشقی که گیاهان و پرندگان را به تسبیح یگانه هستی بخش وا می دارد و کثرت به سوی وحدت رهنمون می شود.
وی ادامه داد: بخش عمده گل و مرغ های ایرانی در مجموعه شخصی محمد علی کریمی تبریزی در لندن و ناصر خلیلی در لندن است و در موزه های چون موزه هنرهای معاصر ایران، موزه هنرهای تزیینی، کاخ گلستان، کاخ سعدآباد و مدرسه عالی مطهری به صورت پراکنده گل و مرغ وجود دارد.
به گفته این مدرس نگارگری؛ با توجه به اهمیت و جایگاه گل و مرغ ایران درعرصه بین المللی اما تاکنون حتی یک نمایشگاه مستقل گل و مرغ در ایران برپا نشده است و تنها درنمایشگاه شاهکارهای نگارگری تعدادی گل و مرغ به نمایش گذاشته شد.
جوکاردرباره دانشنامه گل و مرغ ایرانی گفت: این دانشنامه در چهارمجلد منتشر خواهد شد و جلد نخست این دانشنامه به زندگی نامه و آثار201 هنرمند نگارگراز دوره تیموری تا کمال المک اختصاص دارد که به طور تخصصی روی گل و مرغ کار می کردند.
وی افزود: در این مجلد ضمن معرفی هنرمندان نگارگرمحل تولد، شاگردان، تاثیرات، آثارودر کدام موزه ها آثارشان به نمایش گذاشته شده است؛ درباره تفاوت امضا آنها سخن گفته ام که چگونه این گروه از نگارگران از رقم سجع برای امضاء استفاده می کردند. سجع ریشه درعرفان اسلامی دارد و از قرن سوم وارد نگارگری شده است. در اصطلاح نسخه شناسی اثر دارای امضاء را رقم دار و اثر بدون امضاء را بی رقم می نامند و زمانی که هنرمند نام خود را در قالب نام خداوند یا قدیسین بیان می کند، این گونه امضاء را رَقم مسجّع می نامند.
به گفته جوکار درطول تاریخ هنرنگارگری ایرانی؛ هنرمندان نگارگربه خصوص هنرمندان گل ومرغ ساز، با توجه به نوع نگاه و جهان بینی خود، هیچ گاه خود را مقید به امضای اثر هنری نمی دانستند. این هنرمندان از امضاء اثر خود دوری جسته و از سجع و رقم مسجع بهره می گرفته اند.
وی افزود: بخشی از این موضوع ناشی از این می شود که هنرمندان نگاره ساز خود را پیام آوری می دانستند که آنچه از بالا دریافت می کند را بی کم و کاست به تصویر می کند. ازاین دیدگاه هر چه هست آیت حق است. پس وی تنها وسیله ای برای به ظهور رساندن این اثر است. بیشتراین هنرمندان، پیروان راستین آیین فتوت و جوانمردی بوده و به اصول 72 گانه آن پایبندند. این گروه از هنرمندان در کنار آثار خود از رقم مسجع به عنوان امضاء بهره مند شود. نمونه های این نگرش در آثارگل و مرغ صفویه تا قاجار فراوان است.
به گفته جوکار مجلد دوم شامل نمادشناسی تمام گلها و پرندگان در نگارگری ایرانی از تمام اعصار ادبیات فارسی و عرفانی است.
جوکاربا اشاره به جایگاه گل و مرغ در ادبیات تغزلی و عرفانی فارسی گفت: در ادبیات تغزلی همواره رابطه عاشقانه ای میان گل و مرغ وجود دارد و در ادبیات عرفانی نیز همواره گل و مرغ دربا هم در حال منظره هستند. بیت شعر زیر مفهوم نهفته در نگارگری گل و مرغ را به خوبی بازتاب میدهد:
فکر بلبل همه آن است که گل شد یارش گل در اندیشه که چون عشوه در کارش
وی افزود: درگل و مرغ ایرانی؛ شاهد گونه های مختلف گل ها و پرندگان دانه خوار هستیم، اما درمیان پرندگان "هزار دستان" و "قمری" که نمادی از عاشق هستند، بیشتر است. در میان گل ها نیز سوسن، زنبق، نیلوفر، بنفشه، انواع شکوفه؛ هلو، بادام، سیب و گیلاس، کوکب، بومادران، داوودی، لاله و شقایق، گل گندم، سنبل، گل صدبرگ و نسترن بیشتر مورد توجه نگارگران بوده اند.
به گفته جوکار مجلد سوم شامل بررسی کمپوزیسیون طرح و رنگ در اعصار مختلف گل و مرغ ایرانی است. این مجلد از اهمیت ویژه ای برخوردار است و در این مجلد آثار بزرگان نگارگری که گل و مرغ کار کرده اند را از نظر فرمی تحلیل کرده ام.
وی با اشاره به مجلد چهارم گفت: در این مجلد به همچنین شیوههای بوم سازی و تکنیکهای عملی و اجرایی هنر گل و مرغ پرداخته ام و در واقع با این مجلد با توجه به دانشی که نسبت به گل و مرغ به مخاطب داده ام او را در مسیر آموزش گل و مرغ قرار می دهم.این دانشنامه شامل همه آن چیزی است که یک هنرمند نگارگر برای خلق یک اثر گل و مرغ باید بداند.
وی درباره این که آیا گل و مرغ های امروزی در دانشنامه او جایگاهی دارند یا نه گفت: نه من در این دانشنامه سعی کرده ام که سنت نگارگری و گل و مرغ اصیل ایرانی را تالیف و به نمایش بگذارم و به آثاری که در آنها نگاه معاصر و امروزی به گل و مرغ شده است، توجه ای نکردم. مثلا گیزیلا سینایی در مجموعه گل و مرغ اش نگاه ویژه ای به کلاغ دارد و کلاغ که تاکنون در گل و مرغ جایگاهی نداشته را وارد گل و مرغ کرده است. هر چند که این آثار او زیبا و قابل تامل هستند اما ظهور کلاغ در آثار او نقدی معاصر است و در دانشنامه ای که جنبه کلاسیک دارد جایگاهی ندارد.
جوکاربرای تالیف مجلد نخست این دانشنامه پنج سال زمان را صرف تألیف دفترنخست این دانشنامه کرده است. او برای انتشار این دانشنامه هنوز با هیچ ناشری وارد گفت وگو نشده است، اما ترجیح می دهد با توجه به اهمیت این دانشنامه فرهنگستان هنر برای انتشار این کتاب سرمایه گذاری کند.
او درباره انتشار این دانشنامه هم ابراز امیدواری کرد که با همکاری فرهنگستان هنر دفتر نخست این دانشنامه را منتشر کند.
این نگارگر درباره برخی منتقدان هنری که معتقدند که گل و مرغ از چین یا غرب وارد هنرایرانی شده است گفت: من چنین دیدگاه و سخنی را قبول ندارم و معتقدم که گل و مرغ از دیرباز درهنر ایرانی جایگاه ویژه ای داشته است و نمی توان با بیان این مطلب جایگاه گل و مرغ ایرانی را در سطح بین المللی متزلزل کرد.
وی درباره آثار به جا مانده از گل و مرغ ایرانی گفت: با این که گل و مرغ ایرانی مسیر پرافت و خیزی را دنبال کرده است؛ اما از این رشته نقاشی ایرانی آثار بسیاری از به جا مانده است. البته بخش عمده آثار به جا مربوط به دوران صفویه و به ویژه رضا عباسی، محمد شیخ عباسی، محمد علی اشرف (فرزندان و شاگردانش)، آقا رضا، آقا نجف، آقا رحیم نگار و در دوره قاجاریه نیز مهمترین آثار به جا مانده مربوط به دوران ناصری است.
به گفته جوکار؛ نگارگران ایرانی از گل و مرغ برای زیباسازی آثار متنوعی از قلمدان، تابلوهای زینتی،جعبه های جواهرات، در و کاشی های منازل و مساجد استفاده کرده اند.
این مدرس دانشگاه با اشاره به چهره های به نام نگارگرانی که گل و مرغ را به صورت حرفه ای کار کرده اند؛ گفت: از پیش از انقلاب اسلامی محمد علی زاویه، حسین الطافی، عیسی آلفته، محمد باقر آقا میری و شاگردانش، علیرضا آقا میری و امیر طهماسبی می توان اشاره کرد.
وی درباره آینده گل و مرغ ایرانی گفت: من به آینده گل و مرغ ایرانی بسیار خوش بین هستم چرا که گل و مرغ ایرانی زبان گویایی است و در تمام جهان طرفدران بسیاری دارد. شاید بسیاری با تذهیب نتواند ارتباط برقرار کنند اما گل و مرغ از چنان توانی برخوردار است که هر چشمی را خیره کند.
جوکار درباره دلایل تالیف دانشنامه گل و مرغ گفت: من با توجه به این که سالهاست در دانشگاه در رشته نگارگری تدریس می کنم و خود هم ارادت و علاقه خاصی به گل مرغ دارم و کمبود کتاب آموزشی دراین زمینه تصمیم گرفتم که این دانشنامه را تالیف کنم.
وی درباره دشواری های تالیف دانشنامه گل و مرغ ایرانی گفت: دست یابی به تصاویر گل و مرغ ایرانی بسیار دشوار است و من تک تک تصاویری که در این دانشنامه منتشر خواهد شد را از گوشه گوشه دنیا گردآوری کردم و چون تالیف و تدوین این دانشنامه به پایان نرسیده است از کسانی که دسترسی به مجموعه های گل و مرغ ایرانی دارند درخواست می کنم با در اختیار گذاشتن تصاویر گل و مرغ ایرانی من را در پربار کردن این دانشنامه یاری کنند.
جلیل جوکار درسال 1349 درآبادان متولد شد.او مهندس پتروشیمی است و کارشناسی ارشد صنایع رنگ (شیمی رنگ) دارد. این نگارگر، درجه یک هنر(دکترا) در رشته نگارگری ازشورای عالی فرهنگ و هنر را احراز کرده است و سابقه 29 سال فعالیت وتجربه درزمینه نقاشی عمومی را که 19 سال آن به طور تخصصی درزمینه نقاشی ایرانی شامل گل و مرغ، تذهیب، تشعیر، مینیاتور و طراحی فرش بوده است، در کارنامه فعالیتهایش ثبت کرده است.
عضویت پیوسته، سخنگو وعضو شورای برنامهریزی انجمن نگارگری ایران، عضویت در کمیته آزمونسازی فنی وحرفهای کشوردر زمینه نگارگری و طرح فرش، عضویت جامعه مخترعین و مبتکرین ایران، عضو شورای تخصصی گروه صنایع دستی دانشگاه سوره، عضو شورای سیاستگذاری و انتخاب آثارهفتمین دوسالانه ملی نگارگری ایران 88- 1387، عضو شورای دبیران دومین جشنواره بینالمللی فجر1388، دبیر نخستین جشنواره فجر نگارگری 1388 از دیگر سوابق او به شمار میروند.
از جوکار، تالیفات بسیاری در زمینه هنر نگارگری به چاپ رسیدهاند.
او همچنین سالها است که به تدریس در رشته نگارگری و تذهیب و گل و مرغ ورنگسازی در مدارس و دانشگاههای هنری مشغول است و نمایشگاههای متعددی در داخل و خارج از کشور برگزار کرده که برخی از آنها با اخذ جوایزی همراه بودهاند.
داوری دو دوره مسابقات نقاشی دانشجویان دانشگاههای آزاد سراسر کشور سال 82 و 83 اراک، داوری جشنواره منطقهای شمال کشور با عنوان توان انسانیت بهمن 82، داوری جشنواره بینالمللی امام رضا درزمینه نگارگری، شیراز 1386 و انجام سخنرانیهای مختلف در حوزه مباحث هنرهای سنتی از دیگر فعالیتهای این نقاش محسوب میشوند.
انتهای پیام/
31/آموسا