سرویس تجسمیهنرآنلاین؛ تاها بهبهانی نقاش، مجسمهساز، طراح صحنه، کارگردان تلویزیون و تئاتر و استاد دانشگاه معروف ایرانی در دوازدهم اسفندماه 1325 در تهران متولد شد. ا و در دهه 40حال و هوای تازهای به فضای نقاشی آن سالها بخشید و با عرضه آثارش مکتب سوررئالیسم متافیزیک را مطرح کرد. آثار نقاشی او تحت عنوان سیری در آثار سوررئالیستی طاها، دنیای سوررئالیستی طاها و پرندگان طاها در سی و پنج نمایشگاه فردی و جمعی در داخل و خارج از کشور به نمایش در آمدهاست.
تاها از سال ۱۳۶۲ صرفا به کار نقاشی و مجسمهسازی و تدریس به شاگردانش در آتلیه خود مشغول است. آثار او در مجموعه مجموعهداران ایران، فرانسه، آلمان، هلند، ژاپن، انگلستان، نیوزلند، آمریکا، بلژیک، سوییس نگهداری میشود.
بخشی از آثارش در کتاب پرندگان طاها به چاپ رسیدهاست.در این کتاب با نام آثارش که برگرفته از اشعار مولانا و عطار است رو به رو میشویم. نامهایی چون ˝جز ˝هو˝ نبیند چشم من جز ˝حق˝ نگویم من سخن، ˝قفل بگشا، تا که قفلت بگسلم،˝ ˝قفل بگشا تا بیابی صد بهار˝،˝تاوان خردمندی، صد قفل به هر بندی˝، او شعر مولانا و عطار را منبع اصلی خود برای ساخت مجسمهها و کشیدن نقاشیهایش عنوان میکند. سه فیلم از زندگی و آثار وی ساخته شده که به زبانهای انگلیسی، فرانسوی و آلمانی برگردان شده است. او تاکنون قریب به 50 نمایشگاه انفرادی در ایران برپا کرده است و نمایشگاه متعددی نیز در خارج از کشور داشته است.روز تولدش به دیدارش رفتیم و با او به گفت و گو نشستیم.
با توجه به این شما 12 اسفندماه ، 66 ساله شدید بزرگترین آرزویتان در 66 سالگی چیست؟
بزرگترین آرزوی من این است که دنیا هنر و ادبیات سرزمین من را به خوبی بشناسد و هنر ایرانی جایگاه ویژهاش را جهان کسب کند. بلکه جهانیان بفهمند که برخلاف تمام تبلیغاتی که بر علیه ایرانیها میشود ایرانی مردمیفهیم مهربان و صلح دوستی هستند. من جز این آرزوی شخصی برای خودم ندارم.
با توجه به این که شما فراگیری نقاشی را از 10 سالگی نزد استادعلی اکبر نجم آبادی آغاز کردید ریشه این علاقه از کجا نشات میگیرد؟
من در خانوادهای متولد و بزرگ شدم که با ادبیات فرهنگ و هنر در آن جایگاه ویژهای داشت و پدرم استاد زبان و ادبیات فارسی بود و نقاشی نیز میکرد من پیش از آن که در محضر استاد علی اکبر نجم آبادی نقاشی را فرا بگیرم نزد پدرم نقاشی میکردم و این علاقه آن قدر برای من بزرگ و عظیم بود که به مرور من تمام تلاش و فعالیتم را بر روی نقاشی و مجسمهسازی گذاشتم.
شما در شمارشاگردان نسلهای بعدی استاد کمال المک قرار میگیرد مکتب استاد کمال المک چه تاثیری بر روی زندگی حرفه ای شما گذاشت؟
من در 10 سالگی شاگرد استاد نجم آبادی شدم. او از شاگردان ممتاز استاد کمال الملک بودند و همانطور که میدانید یک نوع رابطه معنوی بین استاد نجم آبادی و استادش کمال الملک وجود داشت. من از این معنویتی که در استاد نجم آبادی بود و کلا در طبقه فهیم جامعه آن روز وجود داشت بهره بسیار بردم. در آن روزها یاد گرفتم که بتوانم چهار زانو در محضر یک استاد بنشینم و تلمز کنم و این چیزی ست که در جوانان نسل امروز و جو هنری امروز کشور ما بسیار کم تر دیده میشود.
البته این هم یکی از سوغاتیهای فرهنگ غرب است. جوانان این روزها کمیلجوج شده اند و با اولین کسی هم که لج بازی میکنند استادشان است.
به هر حال ما در چنان فضایی رشد کردیم و آن فرهنگ بسیار به پیشرفت ما کمک کرد. الان هم که گاهی تدریس هنر میکنم به این صورت نیست که هرکسی را به شاگردی بپذیرم. من شاگردانم را انتخاب میکنم چون آن کسی که من تجربیاتم را به او انتقال میدهم در واقع بخشی از وجود مرا دریافت میکند و برای من مهم است که او اهمیت این مسئله را درک کند و بداند که کجا آمده است.
من هنوز هم به روش اوستا و شاگردی معتقدم و فکر میکنم بسیار شیوه محکمیاست در آموزش هنر و اصولا همین هم نفس شدنها ست که خیلی از ارزشها را به نسلهای بعد منتقل میکند.اصلا به خاطر روش زندگی هنری که به نوعی از مکتب استاد کمال المک فرا گرفتم موجب شد که تدریس در دانشگاه را رها کنم و تمام وقتم صرف آموزش هنر در کلاسهای خصوصی بگذارم.
متاسفانه در دانشگاهها با تعدادی دانشجو روبرو هستیم که تنها در جستجوی مدرک و نمره هستند همین موضوع موجب میشود که من نتوانم با آنها احساس عطوفتی داشته باشم و در کلاسهای دانشگاه واقعا فرصت و امکانی بوجود نمیآید که از میزان استعداد شاگردانم باخبر شوم اما در کلاسهای خصوصی چون جمع کوچکتر است به راحتی میتوان با شاگردان ارتباط برقرار کرد و آنها هم چون با عشق بیشتری آمدهاند تا کار یاد بگیرند بهتر فعالیت میکنند.
اما باید به این نکته هم اشاره کنم که تکنیک نقاشی مکتب استاد کمال المک هیچ تاثیری بر روی زندگی هنری من نداشته است.
با توجه به سابقهای که در عرصه نقاشی و مجسمه دارید شروع حرفه ای فعالیتتان به چه سالی باز میگردد؟
من از 10 سالگی به شکل جدی نقاشی را شروع کردم اما در 16 سالگی برای نخستین بار آثارم در نمایشگاه گروهی راه پیدا کرد و پس از آن نیز نمایشگاه انفرادی برگزار کردم.
با توجه به دیرینه که شما در نقاشی دارید چرا در سالهای اخیر ما شاهد برپایی نمایشگاه انفرادی شما نبودهایم؟
استقبال از نقاشیهای ما به گونه ای بوده است که تا من یک تابلو را تمام میکنم دوستان با لطف و اصرار این اثر را از من خریداری میکنند همین موضوع موجب میشود که نتوانم نمایشگاه انفرادی برپا کنم اما درسال جاری تمام تابلوهایی را که کشیدهام نگه داشتم و قصد دارم سال آینده یک نمایشگاه انفرادی نقاشی برپا کنم.
آثاری که در نمایشگاه آتی نقاشیتان به نمایش میگذارید در چه حال و هوایی شکل گرفتهاند؟
نقاشیهای این مجموعه من در ادامه کارهای گذشته من هستند و همه نقاشیهای عرفانی و معناگرا هستند و در این نقاشیها شخصیت ظاهری انسان به تصویر کشیده شده با تلفیقی از پرندهها.
بخشی از وقت شما صرف آموزش نقاشی میشود آیا شاگردانتان در راستای تفکر و ایدههای شما نقاشی میکنند؟
با توجه به این من نقاش و مجسمهساز معناگرایی هستم تمام شاگردان من نقاشان معناگرایی میشوند؛ کشورایران گنجینه عظیمیاز ادبیات فارسی را دارد که باید از این گنجینه در نقاشیمان بهره بگیرم.
چرا مجسمهسازی را با تاخیر از نقاشی به شکل گسترده ادامه دادهاید؟
من همیشه یکی از دغدغههایم حتی زمانی که امکان ساخت مجسمه را نداشتم مجسمه سازی بود اما چون آتلیه اختصاصی برای ساخت مجسمه نداشتم امکان ساخت مجسمه برایم فراهم نمیشد. زمانی که چنین امکانی برایم فراهم شد بخش عمده تمرکزم را روی این موضوع گذاشتم.
با توجه به این که همواره مجسمههای شما فارغ از عنوان کلی نمایشگاه که پرندهها، پرنده و قفلها و هو حق هستند نام مستقلی هم برای هر اثرتان میگذارید که برگرفته از یک شعر مولانا، عطار و این اواخر اشعار خودتان است میشود درباره پروسه ساخت مجسمههایتان به من بگوید آیا نام را انتها برای مجسمه میگذارید یا این که تحت تاثیر آن تک مصراع مجسمه را میسازید؟
از سال 1350 که من مجسمه سازی را به شکل جدی آغاز کردم برای ساخت مجسمههایم گوشه چشمیبه اشعار مولانا داشتم و منبع الهام من برای ساخت مجسمه در ابتدا اشعار او بود اما به مرور زمانی که در ادبیات و شعر مولانا تبحر پیدا کردم به سراغ اشعار عطار رفتم و مجسمههایم برهمین اساس شکل گرفت. اما واقعا نمیتوانم بگویم که من ابتدا مصراع را انتخاب میکنم و سپس براساس آن مجسمه ام را میسازم. چون من سالهاست که در فضای ادبیات و عرفان زندگی میکنم و همین موضوع پیش از این که اثری را بسازم بر روی من تاثیر گذاشته و من ناخودآگاه از چنین فضای تاثیر میگیرم. نام گذاری مجسمههایم واقعا مثل نام گذاری یک کودک است. ممکن است نام یک کودک پیش از تولد انتخاب شود و نام کودکی هم پس از تولد.
شما سالهاست تمام حرفهایتان را با پرندههایتان میزنید؛ آیا تا به حال فکر کرده اید که از این فضا فاصله بگیرید و فرمهای تازه تری را هم تجربه کنید؟ دلیل این پافشاری بر کار روی پرندهها چیست؟
شاید مهم ترین دلیل پافشاری من بر کار دراین فضا مخاطبان من در آن طرف مرزها باشند. مثلا یادم است در یکی از نمایشگاههای من در فرانسه خانمیکه از یکی از دانشگاههای هلند آمده بود و اصرار داشت که یکی از کارهای مرا بخرد، وقتی داشت کار را با خودش میبرد به من گفت که من از شما خواهش میکنم که هیچ وقت پرندههایتان را رها نکنید و اجازه بدهید مردم اروپا با پرندههای شما آشنا بشوند.
در دنیا خیلیها هستند که شیفته نمادها هستند. پرنده معانی استعاری و اشاره ای بسیار مختلفی دارد. پرنده تنها موجودی ست که در طول تاریخ مورد رشک و حسد آدمیاست. شما هیچگاه نمیبینید یک انسان به حال فیل، زرافه ویا حیوان دیگری قبطه بخورد. اما همیشه انسان به حال پرندگان قبطه خورده و آرزوی پرواز همیشه با او بوده است.
پرنده در ادبیات کشورهای مختلف مفاهیم متنوعی دارد و وقتی که مثلا یک مکزیکی یا یک امریکایی کار مرا میبینند، ممکن است آن پرنده ای که در منطق الطیر یا آثار ابن سینا آمده به ذهن او خطور نکند اما مسلما او هم یک پیش زمینه ی ذهنی از پرنده دارد و این پیش زمینه کمک میکند که آن فرد با اثر من ارتباط بهتری برقرار کند. بنا بر این من وقتی چنین سوژه ای دارم آن را به این راحتیها از دست نمیدهم. البته این به آن معنا نیست که من اصرار دارم که همیشه در همین قالب کار کنم . من در کار هنری همیشه به دلم رجوع میکنم و قالبی را بر میگزینم که بتوانم حرف دلم را با آن بزنم .
ممکن است مثلا دو سال دیگر فرمهای دیگری را امتحان کنم کمااینکه درحال حاضر زیربنای کارهای جدیدی را در حال ریختن هستم که تفاوتهای زیادی با کارهای قبلی دارد. البته در این کارها هم پرنده نقش دارد و همچنان دلم میگوید که به پرنده وفادار باشم. پرنده در کار من نماد انسان است. انسانی که هم مقاوم و صبور است و هم در عین حال ضعیف و شکننده.
در زندگی پرندگان میخوانیم که گونههایی از آنها با قدرت تمام کیلومترها راه را بی وقفه و بدون آب و دانه مهاجرت میکنند ولی همین موجود قوی و مقاوم با یک ساچمه از پا در خواهد آمد.انسان هم همین گونه است و در عین توانمندیهایی که دارد میتواند بسیار ضعیف و شکننده باشد. همین وجوه مشترکی که بین پرنده و انسان است برای من بهانه ای ست که حرفهایم را در این قالب بزنم .
شما در مجسمههایتان از پرندهها به قفلها رسیدید این تغییر چگونه رخ داد؟
پرنده، قفل، رهایی همه به نوعی از موضوعاتی هستند که در ادبیات ما جایگاه ویژه ای دارند و من به مرور در آثارم به قفلها رسیدم در تمام این آثار به نوعی حس عدالت خواهی و راستی و درستی نهفته است و من به حسی که در این آثار نهفته است اعتقاد دارم.
آیا قصد ندارید که از این فضا بیرون بیاید و مجسمههایتان را با فرمهای دیگری بسازید؟
نه هنوز چنین قصدی ندارم و در حال حاضر 350 طرح مجسمه اجرا نشده دارم که باید آنها را بسازم تعدادی از این مجسمهها در قطع بزرگ ساخته خواهند شد تا به کشور فرانسه و آمریکا ارسال شوند.
آیا در این کشورها نمایشگاه دارید؟
خیر تمام این سفارشها از سوی مجموعه دارها و افراد است و برای سال آینده برپایی نمایشگاه در خارج کشور قطعی نشده است.
چرا برای ساخت مجسمههایتان شما سالهاست که برنز را انتخاب کرده اید؟
برنز در کشور ما یک قدمت پنج هزار ساله دارد و مفرغهای برنزی لرستان و سایر آثار برنزی که توسط ایرانیها خلق شده اند؛ در موزههای مختلفی به نمایش گذاشته شده است و جز آثار درخشان موزههای معروف دنیا محسوب میشوند. من مجسمه ساز ایرانی وقتی برنز در کشورم این قدر عظمت و ارزش دارد چرا به این گنجینه عظیم بی اعتنا باشم و عنصر دیگری را برای ساخت مجسمههایم انتخاب کنم.
شما در سالهای دور مجسمههایی شیشه ای هم میساختید و آخرین نمایشگاه شما در سال 1993 در فرانسه برپا شد و از پس دیگر خبری از پرندههای شیشه ای و سفالی شما نیست؛ چرا؟
من در دو سال پیاپی در سال 1992 و 93 در شهر فرانسه نمایشگاه با مجسمههای شیشه ای که آنها هم پرنده بودند بررپا کردم در این دو نمایشگاه تمام آثارم جز چند مجسمه ای که حین حمل و نقل شکست؛ به فروش رفت. شکسته شدن مجسمههایم برایم اتفاق ناخوشایندی بود و همین موضوع موجب شد که دیگر قید ساختن مجسمه با شیشه را بزنم. همین موضوع موجب شده که همه راغب باشند که بداند مجسمههای شیشه ای من چه شکل و شمایلی داشته اند از این رو تصمیم گرفتم چند مجسمه شیشه ای که دارم در سال 1393 در موزه ای که راه اندازی میکنم به نمایش دائم بگذارم.
با توجه به این شما در رشته طراحی تحصیل کرده اید و بخش عمده فعالیت تان تا اواسط دهه 60 نیز در رشته تئاتر و سینما بوده است چرا کار حرفه ای تان را در این عرصه رها کردید؟
با توجه به این که در رشته طراحی صحنه تحصیل کرده ام بهترین اثر من هم در آن زمان منحصر به ساخت دکور یک نمایش بود و من نمیتوانستم آن گونه که باید حرف خودم را بزنم. حتی با توجه به تحصیلاتم در رشته تئاتر و علاقه ام به کارگردانی و فعالیت ام در این رشته اما آن گونه که باید این فعالیتها حس من را ارضا نمیکرد.
من سوژههای خیلی خوبی برای تئاتر و سینما داشتم اما یک اتفاق ناخوشایند باعث شد که آن فضا را ترک کنم. من 450 برنامه آموزشی برای کودکان ساخته بودم که خیلیهایش جوایزی را هم برده بود. متأسفانه این برنامهها پاک شد. البته من خیلی نمیدانم که این اتفاق عمدا رخ داد یا سهوا اما هرچه که بود بسیار از نظر روحی به من ضربه زد.بعد از انقلاب هم تا سال 62 همکاری ام را با تلویزیون ادامه دادم اما کم کم به این نتیجه رسیدم که کار دسته جمعی در کشور ما خیلی نمیتواند کار موفقی باشد.
متاسفانه بخش عمده وقت آدم زمانی که کار گروهی انجام میدهد صرف کارهای حاشیه ای میشود؛ مثلا زمانی که به عنوان کارگردان یک اثر را روی صحنه میبری باید به دستمزد تک تک افراد فکر کنی و تمام تعهدات مدیران برای پرداخت با ماهها فاصله پرداخت میشود همه این عوامل دست به دست هم دادند تا از تئاتر و سینما جدا شوم اما پس از جدایی از کار برگشتم به آتلیه و به کار انفرادی خودم که نقاشی بود و مجسمه سازی پرداختم.
با این که به دلیل جواب ندادن کارگروهی درایران تئاتر و سینما را رها کردید؛ اما باز هم در طول سال شاهد برپایی نمایشگاههای خیریه و گروهی هستیم که به همت شما برپا میشود چرا در این بخش وقت میگذارید؟
در برپایی این نمایشگاهها تصمیم گیرنده اصلی خودم هستم و این نمایشگاهها با هدف حمایت از گروهی خاص شکل میگیرد و من از زمانی که به شکل حرفه ای تمرکزم را روی مجسمه و نقاشی گذاشته ام بخشی از وقت ام را نیز صرف این کار میکنم. حتی دخترم تارا نیز هر سال به صورت مستقل چندین نمایشگاه خیریه به نفع کودکان سرطانی محک برپا میکند در فرودین ماه نیز یک نمایشگاه با همین عنوان برپا خواهد کرد. خودم نیز برای مهرماه سال آینده یک نمایشگاه نقاشی به همراه 30 نفر از نقاشان معناگرا در حمایت از بیماران سرطانی برپا خواهم کرد.
چد شد که تصمیم گرفتید تا باغ موزه تان را راه اندازی کنید؟
من همیشه آرزو داشتم یک بستری فراهم کنم برای نسل بعد تا بچهها و جوانان ما بتوانند در فضایی مناسب به کار هنر بپردازند. میدانیم که جوانان کشور ما در همه زمینهها بسیار مستعد هستند. من فکر میکنم اگر به جوانان ایرانی به خوبی میدان داده شود میتوانند در دنیا حرف اول را بزنند. از نظر فکر ، شعور ، ابتکار، خلاقیت و از همه نظر جوانان ما فوق العاده اند. من در خیلی از این جشنوارهها که داور هستم با جوانان ارتباط دارم و از نزدیک میبینم که چقدر اینها سرشار از نیرو و فکر و ایده و خلاقیتند و چقدر باوقار هستند و این وقار بچههای ایرانی برای من خیلی جالب توجه و ارزشمند است. همیشه در فکرم بود که جایی را داشته باشم که بتوانم همه کارهایم را به آنجا ببرم و فضایی مانند موزه فراهم کنم که بتوانیم در آنجا ورک شاپ برگزار کنیم و کتابخانه ی مناسبی داشته باشیم و محلی را فراهم کنیم برای رفت و آمد مفید علاقمندان به هنرهای تجسمیو کسانی که میخواهند تز دکترا یا فوق لیسانس خودشان را بگذرانند. فکر میکنم تا یک سال و نیم دیگر این موزه به بهره برداری خواهد رسید که انشاالله هر وقت به تاریخ افتتاح نزدیک شدیم برنامههای دقیق تر آن را اعلام خواهم کرد.
با توجه به این که شما، همسرتان و دخترتان هر سه نقاش و مجسمه ساز هستید آیا قصد ندارید که یک نمایشگاه خانوادگی برپا کنید؟
تا به حال به این موضوع فکر نکرده ام اما پیشنها شما جرقه برپایی چنین نمایشگاهی را در سالهای آتی برای من زد. حتی با دخترم در قالب نمایشگاه گروهی آثارمان در کنار هم به نمایش گذاشته شده است، اما نمایشگاه دونفره تا به امروز نداشته ایم. با برپایی باغ موزه تان در جاجرود آیا کلاسهایتان را از تهران به جاجرود منتقل میکنید؟ خیر کلاسهای من طبق روال گذشته در تهران برپا خوهد شد.
کتابی در دست انتشار ندارید؟
این روزها در تدارک کتاب مجسمههایم از آغاز تا به امروز هستم این کتاب شامل روندی از از آغاز تا به امروز من برای ساخت مجسمه طی کرده ام خواهد بود.
انتهای پیام/مریم آموسا/31