سرویس تئاتر هنرآنلاین: جون ماد لیتلوود Joan Maud Littlewood)۶ اکتبر ۱۹۱۴ــ ۲۰ سپتامبر ۲۰۰۲)، کارگردان تئاتر. در استاکول لندن به دنیا آمد. او را به عنوان مادر تئاتر مدرن میشناسند اما بیشترین شهرتاش به خاطر توسعه "کارگاه نمایش" است. او به همراه گروهش در سال ۱۹۵۳ در تلاش برای برپایی جایی ثابت برای تئاترشان تئاتر رویال را در استراتفورد لندن تاسیس کرد که شهرت جهانی یافت. یکی از مشهورترین اجراهای او اجرای "ننه دلاور و فرزندانش" اثر برتولت برشت برای اولین بار به زبان انگلیسی بود که خود در آن نقش اصلی را ایفا میکرد. لیتلوود پس از مرگ شریک زندگیش "جری رافلز" به پاریس مهاجرت کرد و در آنجا خاطرات خود را نوشت. لیتلوود در سال ۲۰۰۲ در ۸۷ سالگی در لندن درگذشت. یکی از گفتو گوهای این هنرمند را مرور میکنیم تا با دیدگاه او با جهان تئاتر آشنا شویم.
ممنونم از اینکه دعوت ما را پذیرفتید. میدانم هیچوقت مصاحبه را دوست نداشتید.
لیتلوود: نه، هیچوقت دوست نداشتم. اما فکر کردم برای مجله "صحنه چهار" استثنا قائل شوم.
زنده باد! از زندگیتان پیش از ورود به عرصه تئاتر برایمان بگویید.
لیتلوود: سال ۱۹۱۴ در جنوب شرقی لندن به دنیا آمدم. پدربزرگ و مادربزرگ بسیار مهربانم، مرا بزرگ کردند. احتمالاً بچه باهوشی بودم که بورسیه مدرسه گرامر را برنده شدم و معلم هنرمان هم آنقدر از من راضی بود که من را به پاریس برد. [م: مدرسه گرامر از مدارس دوره متوسطه است که در انگلیس و کشورهای انگلیسیزبان رایج است. در گذاشته مدارس گرامر مدارسی بودند که در آن زبانهای کلاسیک مانند لاتین تدریس میشد. امروزه این مدارس رویکرد آکادمیک دارند.] معلمم با این فکر که میتواند فرصتهای بهتری در زندگی پیش رویم قرار دهد میخواست مرا به فرزندی بپذیرد. اما پدربزرگ و مادربزرگم که عمیقاً دوستم داشتند قبول نکردند. من هم، حال که به گذشته نگاه میکنم، میبینم که نمیخواستم از ریشههایی که در طبقه کارگر داشتم جدا شوم. این ریشهها پایههایی را ساختند که تمام تلاشهای آینده هنریام روی آنها بنا شد. میدانید؟ هیچیک از والدینم خواندن و نوشتن نمیدانستند و من یک "زن عامی مردمی" خودآموخته بودم. (میخندد)
کِی به عشقتان به تئاتر پی بردید؟
لیتلوود: فقط عشق نبود. فراخوان بود. ماموریت بود. اسمش را بگذارید علاقه افراطی. در شانزده سالگی بورسیه آکادمی سلطنتی هنرهای نمایشی را دریافت کردم. آنقدر فقیر بودم که در کلاسهای حرکت فقط با یک جفت جوراب بلند که به لباس زیرم دوخته بودم شرکت میکردم. هرچند که در آکادمی هم چندان دوام نیاوردم و بعد از سه ماه متوجه شدم که این جامهای نیست که به تن من که از طبقه کارگر بودم دوخته باشند. اما خوشبختانه اوایل دهه سی میلادی چپگراهای بسیاری در بیبیسی کار میکردند. استعداد صدای من شناخته شد و تصادفاً در بیبیسی کار پیدا کردم. پیش میآمد که بلیت قطار نداشتم و برای ضبط تمام راه تا بیرمنگهام را پیاده میرفتم.
با جری رافلز [Gerry Raffles] کی آشنا شدید؟
لیتلوود: این مربوط به زمان آشناییم با اِوان مککال (جیمی میلر) بود که برای مدتی کوتاهی همسرم بود. [James Henry Miller (۱۹۱۵-۱۹۸۹) که با نام هُنری Ewan MacColl) مشهور است، خواننده، آهنگساز، بازیگر، نمایشنامهنویس و شاعر کمونیست انگلیسی بود.] مککال به آلمان رفته بود و با تئاتر اکسپرسیونیستی و برشت آشنا شده بود. ما با هم در منچستر شروع به کار با گروهی بازیگر جوان کردیم تا مارکسیسم را از راه تئاتر به مردم نشان دهیم، اما نه مارکسیسم به عنوان یک ایدئولوژی متعصبانه. این تئاتری سرگرمکننده بود که مکانیسم سرکوب طبقاتی را به نمایش میگذاشت. جنگ در این کار مداخله کرد و مککال در کنار اکثر اعضای مرد گروه رفتند تا بجنگند. در همین دوران جنگ بود که من عاشق جری رافلز شدم که از اعضای جدید گروه بود و ۱۹ سال سن داشت و در واقع چند سال از من کوچکتر بود. او تا پایان عمر تبدیل به تکیهگاه گروه، و همراه و همدم من شد! بعد از جنگ، گروه دوباره گردهم آمد. مککال مینوشت، جری بازی میکرد، طراحی میکرد، مدیریت میکرد، رزرو جا برای گروه را دستوپا میکرد، اقامت را ترتیب میداد، کامیون را بار میزد، کامیون را میراند، بار را خالی میکرد، وسایل نورپردازی را سَرِ هم میکرد... او واقعاً آچار فرانسه تئاتر فقیر و طبقه کارگری ما بود. گروه به کارگاه نمایش تغییر نام داده بود. خوشبختانه تلاشهای قابل توجه جری پاداشی در خور دریافت کرده است. محل بیرونی مرکزمان در لندن به میدان جری رافلز تغییر نام داده است. اما اینها همه بعداً اتفاق افتاد. اوایل دهه چهل، ما به شهرهای شمال سفر میکردیم و در سالنهای اجتماعات سرد شهرها برای جمعیت هیجانزده اجرا میکردیم، در مهمانخانههای تاریک و دلگیر میخوابیدیم و دستوپا میزدیم تا با تجهیزات مختصر و ضروری صحنه، آثار کلاسیک و نوشتههای جدید را اجرا کنیم و زندگیمان را بگردانیم. ما به تور اروپایی دعوت شدیم و هر سال به جاهایی میرفتیم که در آن شناخته شده بودیم: چکسلواکی، آلمان و فرانسه، و چپ و راست جایزه میبردیم. همه اینها بخشی از روح آن دوران بود، آرمانگرایی سیاسی و دورهای که امروز از بین رفته است.
فکر میکنید برشت بیش از همه روی کارتان تاثیرگذار بوده؟
لیتلوود: هم بله و هم نه. این که تئاتر ما به تمام معنا تئاتری فقر بود و بهجرأت میگویم در این زمینه بیست سال از یرژی گروتفسکی [م: مُبدع تئاتر فقر] جلوتر بودم، مانعی برای کارم نبود. کسری بودجه صحنهپردازیِ ما را تغییر شکل داد و تبدیل به استفاده جدید و پیشرفتهای از نورپردازی شد و بازیگران مرکز توجه بر روی صحنه شدند. من ایدههای هنرمندان تئاتر اروپا استانیسلاوسکی، برشت، اکسپرسیونیستها را گرفتم و آنها را در قالب نظریههای خودم برای پرورش بازیگر قرار دادم. سبک تمرین حرکت رودولف لابان را در پیش گرفتم و دستیار او در انگلیس بعدها مربی حرکت گروه ما شد و در این جایگاه باقی ماند. بداههپردازی را به آموزش و تمرینات وارد کردم. تمام این نوآوریها امروز در تشکیلات تئاترها معمول است. اما نکته قابل ملاحظهای در اینجا هست: بازیگران من به تمرین روزانه ادامه میدادند. حتا امروز هم هیچ گروه تئاتری در انگلستان نیست که از بازیگرانش بخواهد دائماً تمرین نکنند، تمرینی که برای صیقل دادن و بالا نگه داشتن سطح مهارتهایشان است. پول را به همین راحتی نمیشود درآورد.
فکر میکنم پول همیشه مسئله بوده است؟
لیتلوود: البته که بوده! چطور میشود تئاتر یا هر چیز دیگری را بدون کمترین بودجهای ساخت؟ من همیشه اسباب زحمت تشکیلات حاکم حتی تشکیلات لیبرال بودم. زیادی تحریکآمیز بودم. واجد معیارهایی که نخبههای فرهنگی برای چهره هنرمند چپگرای بعد از جنگ قرار داده بودند هم نبودم. جواب منفی را به هیچوجه قبول نمیکردم. قوانین را زیر پا میگذاشتم تا کارها به انجام برسد. به تئاتر برای مردم معتقد بودم و هستم، نه تئاتر سنتی انسانگرای لیبرال آبکی قرن ۱۹، که در آن طبقه کارگر جمع میشوند تا برای بهبود وضعیت خودشان هنر را بشناسند و تحسین کنند. این به نظرم تحقیرآمیز است و انکار ارزشهای اصیل طبقه کارگر، و بر روی سیستم سرکوب سرپوش میگذارد. فکر میکنید شورای هنر حاضر میشد به من یک پول سیاه بدهد؟ آنها هنوز هم تغییر نکردهاند! بگذارید چیزی به شما بگویم: در آن دوران با جورج یوجینیو بازیگر جوان و بااستعداد یونانی قبرسی کار میکردم. پنجاه سال پیش "تئاتر و تکنیس [Theatro Technis] " را در لندن پایهگذاری کرد و هنوز هم در وضعیتی است که من در آن دوران داشتم. شورای هنر بریتانیا او را، کارش و دستاوردهایش را نادیده میگیرد... ۵۰ سال زحمت و تلاش! چه ننگی برای سیستم! اما جورج را تحسین میکنم و بهترینها را برایش آرزو دارم.
پس از این همه سال تورِ اجرا، چه زمانی تغییر رخ داد؟
لیتلوود: اواخر دهه پنجاه بود. بعد از سالها رفتن در جادهها، بالاخره یک جای ثابت میخواستیم و جری یک ساختمان نیمهمخروبهی ویکتوریایی را در حاشیه شرقی لندن پیدا کرد. ما بهطور غیرقانونی به آنجا نقل مکان کردیم و شبها در خود ساختمان میخوابیدیم. شروع کردیم با دستهای خودمان ساختمان را بازسازی کردن تا تبدیل به جایی قابل استفاده شود. منطقه اطراف ساختمان بخشی از برنامه توسعه شهری بود و با خاک یکسان شده بود. البته برنامهریزان شهری از صمیم قلب میخواستند تئاتر را هم تخریب کنند. اما این ما، یعنی گروه تئاتر بودیم که عملاً جلوی بولدوزرها ایستادیم. ساختمان را به عنوان اثری تاریخی ثبت کردیم و تئاترمان نجات پیدا کرد. هنوز هم همانجاست و کارهای خوبی هم آنجا اجرا میشود.
خیلی چیزها از آن زمان شروع به تغییر کرد؟
لیتلوود: نمایشهای زیادی تولید کردیم که نویسندگان بسیاری از آنها هنوز هم ناشناساند. یکی از این نمایشها "طعم عسل" اثر شیلا دلانی [Shelagh Delanney] بود. نمایشی که محتوایش به خاطر شیوه برخورد با مسائل اجتماعی برای اوایل دهه ۱۹۶۰ آنقدر تحریکآمیز بود که هیچ گروه شناختهشدهای حاضر به اجرایش نبود. موفقیتیش باعث شد از روی آن فیلمی ساخته شود (طعم عسل، تونی ریچاردسون، ۱۹۶۱) که یکی از آثار نمونه دهه ۱۹۶۰ است. "مرد عجیب و غریب و گروگان" را نیز به روی صحنه بردم. بعد هم البته "وای! چه جنگ دلپذیری!". "وای! چه جنگ دلپذیری!" سال ۱۹۶۳ به دنیا آمد: بر اساس "الاغها" اثر آلن کلارک[Alan Clarck] تاریخدان، با صحنههایی اقتباس شده از "شْوِیک، سرباز خوب" اثر یاروسلاو هاشِک [Jaroslav Hašek] طنزپرداز چک. کاری از آنسامبل خودمان بود، بدون حضور چهره و ستاره به آن معنا، اما اعضای ثابت کارگاهها مانند برایان مورفی، ویکتور اسپینتی و گلین ادواردز چندین نقش را بازی میکردند. همین بداههپردازی بود که برایم مشکلاتی با مقامات به وجود آورد. سانسور در بریتانیا تا سال ۱۹۶۸ لغو نشده بود. متنها باید بررسی میشد و مهر تایید رسمی دریافت میکرد. بازرسان به دیدن اجراها میآمدند تا اطمینان حاصل کنند که متن تایید شده کلمه به کلمه اجرا میشود. من دو بار به دادگاه احضار و جریمه شدم، چرا که به بازیگرانم اجازه داده بودم خارج از متن تایید شده بازی کنند. همیشه به بازیگرانم که آموزش دیده بودند که انعطافپذیر باشند و ذهنشان آماده باشد، اجازه میدادم که در اجرا بداههپردازی کنند؛ و البته همچنان که کارگاه نمایش در حال تولید برخی از درخشانترین آثار تئاتری در لندن بود، ما بدون دریافت بودجه از شورای هنر به سختی ادامه حیات میدادیم.
اما شما علیرغم تمام مشکلات و دشواریها ادامه دادید؟
لیتلوود: معلوم است! سالهای فوقالعادهای بود و ما هم کاری را که میخواستیم انجام دادیم: تئاتر. تئاتر هیچ چیز نمیخواهد مگر شور و حرارت و اشتیاق! در دوران خودم با افراد بزرگ زیادی کار کردم. تماشاگران حاشیه غربی کمکم به تئاتر رویال کوچ کردند، نمایشها به سالنهای اصلی رفت و مدت طولانی بر روی صحنه ماند، بازیگرانی که با توان و ظرفیت بالا پرورش داده بودم مورد توجه قرار میگرفتند و کارهای قابل قبولی به آنها پیشنهاد میشد که پول خوبی هم داشت. این همان نقطهای بود که شروع کردیم به از هم پاشیدن! بازیگرانی چون هری هـ . کوربت، ویکتور اسپینتی، باربارا ویندزور، یوتا جویس و بسیاری دیگر به تلویزیون و سینما رفتند و دیدم که گروهم کمکم دارد متلاشی میشود. هنوز درگیر پروژههای بسیاری بودم، در مدرسه تابستانی در انگلیس و تونس به کودکان درس میدادم، به آفریقا رفتم تا با ووله سوینکا [م: Wole Soyinka شاعر و نمایشنامهنویس نیجریهای، برنده جایزه نوبل ادبیات در سال ۱۹۸۶] فیلمی بسازم، اما سرانجام از اینکه مقامات بالادست از تخصیص بودجه طفره میرفتند یا دائماً امروز و فردا میکردند خسته و سرخورده شدم. بعد از همه اینها مرگ جری در سال ۱۹۷۵ ضربهی نهایی بود! من از سالها جنگ با تشکیلات حاکم خسته و افسرده بودم و بدون جری قدرت ادامه نداشتم. بالاخره به پاریس رفتم و آنجا به عنوان قهرمان تئاتر با آغوش باز پذیرفتند و دیگر هرگز بازنگشتم. این هم داستان دیگری دارد.
آیا مطلب دیگری هست که بخواهید اضافه کنید؟
لیتلوود: منظورتان این است که اگر به آن دوران برمیگشتم باز هم همین کار را میکردم؟ آیا تغییری ایجاد میکرد؟ آیا من تغییری ایجاد کردم؟ میبینم که تئاترهای کوچک و کارگردانهای بااستعداد همچنان مشغول دستوپا زدنند، دست کم در همین کشور، کشوری که تئاترهای بزرگش به راحتی میتوانند از پس خودشان بر بیایند، و با این حال بودجهها و کمکهای مالی هنگفت دریافت میکنند و با توجه به نحوه عملکرد امروز اجتماع و وضعیت سیاسی موجود. اما بله! بله، اگر برگردم، حتماً باز هم همین کار را میکنم!
ممنونم، فکر میکنم بیادبی است اگر بپرسم که آیا برنامهای برای آینده دارید...
لیتلوود: البته! امشب من و جری و بارون فیلیپ دو روچیلد (از اعضای خاندان بزرگ، ثروتمند و مشهور "روچیلد") با برشت دیدار میکنیم! من خیلی سرم شلوغ است!
برشت؟ حسودیام شد!
لیتلوود: [میخندد] زودتر از آنچه که فکرش را بکنید به اینجا میرسید.
به قلم:آندره کاپساسکی مترجم: شیرین میرزانژاد (گروه تئاتر اگزیت) ویراستار: یوریک کریممسیحی