سرویس تئاتر هنرآنلاین: گریز از ساختارها و شاکله‌ها و حتی موضوعات تعمیم یافته نمایشی که همواره با عناوین "سنتی" یا "کلاسیک" به تعریف درمی‌آیند و نیز هم سوئی ذهنی و عاطفی با مضامین و شاکله‌های "نسبتا نمایشی" به اصطلاح مدرن و امروزی، سبب شده که هرمضمون و موضوعی به دنیای نمایش راه یابد و تا حدی هم بر ژانر آن تأثیرات نسبی بگذارد. این رویداد گرچه تا حدی مهم است، اما هرگز نتوانسته به طور کامل ساختار نمایشی و تئاتری پیدا کند و حتی در ُپرمحتواترین شکل خود همچنان در قالب، فرم و ساختار "پرفورمنس" باقی مانده است؛ از این مقوله می‌توان نتیجه گرفت که این فرم و ژانر "نسبتا نمایشی"، با همین خصوصیاتش فقط کامل‌ترین شکل نهائی خودش به حساب می‌آید و در دهه‌های اخیر هم ثابت شده که جایگاه "پرفورمنس"، به سبب ضعف‌ها و نارسایی‌های نسبی‌اش از این فراتر نمی‌رود.

نمایش "از زیرزمین تا پشت بام" به نویسندگی مهین صدری و کارگردانی افسانه ماهیان که هم‌اکنون در سالن سمندریان از مجموعه سالن‌های ایرانشهر اجرا می‌شود درجرگه این نوع اجراهاست. این پرفورمنس نمایشی، روایت چهارگانه چهارنفر است که اغلب‌شان دلبسته و دست‌اندر کار موسیقی‌اند. آن‌ها به صورت روایت‌های تکه‌تکه‌ای، درباره رفتن یکی از دوستانشان به نام "کیارش" به آمریکا با تماشاگران درد دل می‌کنند. ساختار و مضمون گفته‌هایشان روایی است، اما هرگز در قالب یک داستان منسجم و ساختارمند نمی‌گنجد و حتی در مواردی گمانه‌زا و مبهم است. آن‌ها در روایت‌شان به موضوعاتی مثل ارتکاب "کیارش" به ترور و تیراندازی و کشتن عده‌ای در نیویورک و سپس خودکشی‌اش"با گلوله" و در روایتی هم "با قرص" اشاره دارند؛ تماشاگر هرگز کاملا به صحت و سقم روایات آن‌ها پی نمی‌برد، اما در ُکل به طور ابهام‌آمیزی درمی‌یابد که این موسیقیدان جوان (کیارش) به علت محدودیت‌های شدیدی که در ایران وجود داشته مجبور به ترک وطن شده و نهایتا در آمریکا به علت تنهائی و مشکلات فراوانش خودکشی کرده است.

آدم‌های این پرفورمنس روایت مربوط به زندگی و خصوصیات "کیارش" را به گونه‌ای و به تدریج بهانه روایت احوالات و اندوه‌شان در مورد او و نیز به طور همزمان عاملی هم برای اشاره به موقعیت‌های زندگی و دلبستگی‌های خودشان در نظر بگیرند و موفق می‌شوند نهایتا تماشاگران را تحت تأثیر قرار بدهند.

در دیالوگ‌های آنان به علت دوفرهنگی شدن‌شان واژه‌های انگلیسی هم وجود دارد که با موضوع و الزامات پرفورمنس مورد نظر جور در می‌آید: "وقتی خبرها را شنیدم - کانفیوزد - شدم"، "لباسم را می ریزن ُتوی- واشینگ مشین -"، "همه سوار- پلین- شده‌اند و رفته‌اند "، "اگه اون این جوری می‌خواد - وای نات -" ، " منه جر- سپورت- کرده بود اینارو " ، "کوکونات - دیدم بالای درخت"، "جفتمون خیلی -هوم سیک- بودیم" ، "یک بخشی از زندگیم - دیس اپیر- شد" و...

این پرفورمنس یک "گزارش روایی" است که با چاشنی موسیقی خارجی روی صحنه به مخاطبان ارائه می‌شود. در کل تضاد بین سنت‌های مذهبی و مدرنیته را در رابطه با هنر موسیقی، به چالش می‌کشد. یکی از چهار شخصیت این پرفورمنس اساسا خارجی است و به زبان فارسی هم آشناست.

تناقض و پارادوکسی در محتوای نمایش "از زیرزمین تا پشت بام" به نویسندگی مهین صدری و کارگردانی افسانه ماهیان وجود دارد: آدم‌های ایرانی این اجرا همه تحت تأثیر موسیقی خارجی، مخصوصا آهنگ‌های آمریکایی‌اند و در اجرا هیچ اشاره‌ای به موسیقی و ترانه‌های ایرانی نمی‌شود.

همه آنچه به روایت در می‌آید، در حقیقت نوعی برون‌فکنی احساسات، عواطف و ذهنیات فردی و شخصی آدم‌های آسیب دیده‌ای است که تا حدی انتقادها و تحلیل‌های ضمنی از جامعه و فضای سیاسی مذهبی ایران را هم به همراه دارد.

چهار شخصیت نمایش، هرکدام به تناسب عشق و علاقه‌شان به موسیقی، یک هدفون (گوشی) همرنگ روی گوش‌هایشان دارند و با میزانسن‌های ساده ای گاهی به طور نوبتی به یک سو و گاهی به سوی دیگر، روایت‌شان را برای تماشاگرانی که در دوطرف آن‌ها نشسته‌اند ، ادامه می‌دهند.

جذابیت نسبی این پرفورمنس عمده‌تا به محتوای تکه تکه و چندگانه مبهم و گمانه‌زای آن مربوط می‌شود که تماشاگر را وادار می‌کند همانند اجزاء یک "پازل"، این ُخرده روایت‌های جداگانه را به هم ربط بدهد و به طور نسبی به کل یا بخش‌هایی از ماجرا پی ببرد. البته متن نوشته شده توسط مهین صدری تاحدی ُگنگ است و امکان دارد که تماشاگران همه ماجرا را نفهمند. با همه این‌ها اجرای "از زیر زمین تا پشت بام " بر آن‌ها تأثیر می‌گذارد. افسانه ماهیان به عنوان کارگردان، ترفندها و تمهیداتی را که با اجرای چنین پرفورمنسی تناسب داشته، بکار برده است و باید اذعان داشت شاکله پذیرفتنی و نهائی اجرای چنین پرفورمنسی همین است که او ارائه داده است.

حسن پارسائی