سرویس تئاتر هنرآنلاین: " کولا" نمایشی درباره مصرفگرایی مزمن و ضد انسانی است که پیامد نظام کاپیتالیستی است و در این منظر حتی دیگر جایگاهی برای رابطه پدر و فرزندی همچون ابراهیم (ع) و اسماعیل (ع) که در آن آزمایشی برای ایمان به خدا انجام شده است، نتیجه واژگون خواهد داشت. اگر در آنجا ابراهیم میخواهد اسماعیل را قربانی کند و نتیجه عشق به خدا ایمان کامل است، از آن سو نیز قوچ بزرگی فرستاده میشود تا جایگزین اسماعیل باشد اما در اینجا پدر مصرفگرا و در واقع شکمپرست پسر را همانند هر قوطی کمپوت و کنسروی برای زنده ماندن و لذت مادیاش قربانی میکند و قوچ حتی در فرستادن به زمین اصلا دیده نمیشود.
فکر میکنم هر هنرمند مخصوصاً هنرمندی که نگاه علمی و پژوهشی دارد بر اساس یکسری کلیدواژه کار میکند. در آثار نصیر ملکیجو نیز این کلیدواژهها وجود دارد. یکی از این کلید واژهها پستمدرن است. البته کشور ایران کشور پستمدرنی نیست. چون هنوز از سنت عبور نکرده و مدرن را نیز برای خود نکردهایم ولی در این میان برزخی وجود دارد. افرادی که در این جهان مدرن نگاه سنتی دارند و برمیگردند به فرهنگ، زبان، ریشه و هویت ایرانی، در این حالت، یک فضای شبه پستمدرن به وجود میآید. ملکیجو دقیقا در نکته پایانی و فرجام نمایشاش، با همان قیاس قوچ و قربانی شدن پسر دارد ما را از یک فضای مدرن به یک فضای کلاسیک و مذهبی میبرد البته با این رویکرد متفاوت که دیگر ابراهیم و ایمانی به خدا در میان انسانهای آخر الزمانی نیست و باید که این بار اسماعیل قربانی شود. این همان نگاه ویژه است که جهان پست مدرن را میتواند به ناچار بر ما وارد کند اما در کل این شرایط و فضا میتواند برای جهان غرب که بسیار مصرفگراست قابل تصورتر باشد چون در جامعه ما هنوز فقر و شیب تند آن ملحوظ تر از این همه مادیگرایی و شکمپرستی است. این همان تناقضی است که از ملکیجو یک هنرمند غیر بومی میسازد. شاید بهتر باشد که ملکیجو تمام توان خود را صرف کشف لحظات و ایدههایی گرداند که در این اقلیم و جغرافیا امکان رویدادش باشد و بشود تصور کرد این مساله و دغدغه ما نیز میتواند باشد.
به هر تقدیر، نصیر ملکیجو در آثارش آنچه را ارائه میکند درواقع توام با نقد جامعهنگرانهای است. چیزی که شاید در آینده به ما هم آسیب بزند. در نگاه او نوعی پیشگویی وجود دارد. انگار نسبت به زمان خود، جلوتر است. شاید برخی از این آثار مثلاً در جامعه امریکا و اروپای غربی دریافت بیشتر و بهتری داشته باشد. به عبارت بهتر در یک فضای سرمایهداری چنین مضامینی کارایی و کاربرد بیشتری خواهد داشت. در جامعه سرمایه داری -کاپیتالیسمی- که هرکسی سرمایه را از آن خود کند برنده است و دیگران باید پیرو او باشند. به نظرم، نکتهای که میتوان درباره ارتباط آثار ملکیجو با مخاطب گفت؛ به این مسئله برمیگردد که انگار او دارد کمی از زمان خود جلوتر حرکت میکند. مثل آنچه در این اثر به شکل زندگی کنسروی ارائهشده است. در این جامعه پسر قربانی میشود، درصورتیکه در نگاه فرازمینی و شناخت ما از رابطه حضرت ابراهیم و اسماعیل، پسر قربانی نمیشود. چیزی که به شکل تمثیلی در این اثر به آن اشاره شده است. به هر دلیل او با یک نگاه آخر زمانی بر است که تهدید انسانها را در بیرون رفت از حس و حال درست و دقیق انسانی را رخنمایی کند. یعنی چنین روز و حالی نیز قابل پیش بینی است که نظام سرمایهمدار که بر مدار مادی حاکم است و به دور از هرگونه فعل و انفعال متافیزیکی، به دنبال ویرانی محض انسان خواهد بود. در اینجا هم تمام هم و غم پدر داشتن سرمایهای است که به شکل قوطیهای کنسرو شده اشباع شده است و همه زندگییشان به نظم بخشیدن و مصرف این مواد غذایی سمت و سو میگیرد و دیگر هیچ عواطف و احساساتی برای بود و نبود روابط خانوادگی وجود ندارد.
در این اثر ما نگاه و خط سیر آثار قبلی نصیر ملکیجو را میبینیم که این بار دیالوگ هم به آن اضافهشده است. در نمایشنامه "کولا" نگاه ارسطویی وجود ندارد. بلکه نگاه افلاطونی است و برگرفته از انتزاع واقعیت. ما تنها تصویری از واقعیت را میبینیم که متکی بر دادههای بیرونی و قابل لمس نیست. در اینجا هولناکی یک واقعیت به تصویر کشیده میشود. البته به نظرم هنوز این اثر کامل نشده است و جای کار دارد. یعنی میشود در متن و دادههای آن دخل و تصرف کرد و باید که این متن بازنگری شود چون هنوز در این مسیر چنین پایانی قابل تصور نیست و باید هولناک شدن پدر و حقیقی بودن پسر برای تن دادن به شرایط قربانی شدن را قابل لمستر از حال حاضر به تماشا بنشینیم.
در خصوص اجرا و استفاده از اغراق و نگاه کاریکاتوری باید گفت که این سیاق تصویری ملکیجوست که درواقع تکیهاش بر هنرهای تجسمی است. او وامدار افرادی مانند تادئوش کانتور لهستانی و آنتونن آرتوی فرانسوی است که در فضایی آیینی و در ایجاد تابلوهای تصویری به دنبال بیانی تئاتریتر است. هر چند در حال حاضر با اتکای بر دیالوگ نسبت به دیگر آثارش این تصویری شدن کمرنگتر جلوه میکند. باز هم در اینجا باید تاکید کرد که ملکیجو در اجرا نیز کلیدواژههای خودش را دارد. برای او تصویر خیلی اهمیت دارد. البته این تصویر همراه با فضاسازی و ایجاد ریتم است. او بیش از اینکه بخواهد قصهای را روایت کند میخواهد حس و حالی را منتقل کند و برای مخاطبش ایجاد سؤال و تفکر کند.
البته در اینجا با وجود زمان کوتاه اجرا هنوز ریتم نمایش درست نیست و خستهکننده است درصورتیکه نباید خستهکننده باشد و باید همه چیز درست پیش برود. چالش بین پدر و پسر برای رسیدن به آن تصویر هولناک و گروتسک هنوز درنیامده است و به نظرم هم در متن نیازمند اصلاح است و هم در اجرا. شاید بخش عمدهای نیز به بازی بازیگران برگردد که توش و توان بیشتری را برای ارائه انرژی مصروف دارند. به هر روی، نمایش چند بار از حالت قابل اعتنا بیرون میآید و تماشاگر گیج و سردرگم میماند و این همان خلاهای موجود در متن است که بازی را نیز تحت الشعاع خود قرار داده است.
ملکیجو جهان غیرمعمولی را برای ما به تصویر میکشد و آدمها و رابطه بین آنها نیز در شکلی کاریکاتور گونه به تصویر کشیده شده است ولی هنوز فضای گروتسک اثر به شکل کامل درنیامده است. این هولناکی کمرنگ است و از سوی دیگر نیز شاید شادابی و طنز هم بتواند در تداوم حس و ایجاد ارتباط با مخاطب موثر باشد که اصطلاحا باعث ایجاد ریتم بهتر هم شود.
در این اثر شاهد استفاده از رنگ قرمز در کنار رنگ سرد استیل در کنسروها هستیم. ایجاد یک تضاد بین رنگی با هیجان و گرمای بالا و رنگی سرد صورت گرفته است که این کار بسیار ساده و در خدمت معنای اثر بوده است. در زندگی معمول ما طیف رنگی وجود دارد که ایجاد زندگی میکند ولی در اینجا همهچیز در دو رنگ خلاصهشده است که باعث عدم تعادل در جامعه فرضی اثر میشود.
رضا آشفته