سرویس تئاتر هنرآنلاین: میگویند بر این کره خاکی هیچ ساعتی نمیگذرد، مگر این که در آن ساعت، در گوشهای از این جهان یکی از آثار شکسپیر اجرا شده باشد. میگویند بر این کره خاکی هیچ ساعتی نمیگذرد، مگر این که در آن ساعت در گوشهای از این جهان یکی از نمایشنامههای شکسپیر به چاپ رسیده باشد و به این ترتیب است که شهرت و اعتبار ویلیام شکسپیر به تنهایی، از تمامی تاریخ تئاتر افزونتر مینماید. چه بسیار انسانهایی که در عمر خود، هرگز تماشاگر یک نمایش نبودهاند؛ اما با نام "مکبث" و "هملت" یا با قصه "تاجر ونیزی" و "اتللو" آشنایند.
به همین دلیل است که آثار شکسپیر همیشه منبع بسیاری از اقتباسها و ارجاعات بینامتنی و تلمیحها قرار گرفته است. خواننده این مطلب بیگمان با اندکی تامل، فیلمها و نمایشهای پرشماری را به یاد میآورد که با نگاه به آثار شکسپیر ساخته و عرضه شده باشند. از همین رو اجرای نمایشی دیگر در مجموعه بینامتنهای آثار شکسپیر، به خودی خود اتفاق مهمی نیست. مگر آن که در بطن خویش موجد اتفاق تازهای باشد. امری که کابوس شب نیمه تابستان در آستانه آن واقع شده است.
کابوس شب نیمه تابستان ماجرای افرادی عامی است که از سر تقدیر، برای ایفای نقش پیشهوران، در اجرایی حرفهای از نمایشنامهی "رویای شب نیمه تابستان" انتخاب شدهاند و میکوشند متن به ظاهر ساده شکسپیر را با ذوق عامیانه خود اجرا کنند. اما جبر محیط تلاش سادهدلانه آنها را به کمدیای تلخ و سیاه متنهی میکند. نمایشی در مورد اجرای یک نمایش دیگر. گونهای دیر آشنا از موقعیتهای نمایشی که اگر تمهیدات خاص متن و اجرا نبود، از سطح اثری معمول با ارجاعات زائد بینامتنی فراتر نمیرفت. اما این نمایش بر پپلهای فراتر ایستاده است.
همچنان که اجرای هر اثر باید بازتابدهنده درونمایه و معنای حقیقی آن باشد، پیوند هر متن با نمایشنامهای مرجع نیز، باید با درک صحیح جهان دراماتیک مؤلف و با توجه به جانمایه اثر صورت بگیرد و میتوان با اندکی مسامحه چنین اعلام کرد که اصحاب کابوس شب نیمه تابستان در نمایش خود به این مرتبه رسیدهاند. به عبارت دیگر هم متن نمایش در تداوم و توازی ایدههای شکسپیر نوشته شده است، هم اجرا و کارگردانی نشانگر توجه به اصول دراماتیک متن اصلی است. نگاهی مختصر به وجوه هماهنگی این اثر با متن مرجع خالی از لطف نخواهد بود :
1. طنز شادمانه و سرخوشی سبکسرانه متن شکسپیر را در این نمایش هم میتوان سراغ گرفت. بازیهای به عمد اغراقشده، طنزهای کلامی بداهه، چرخشهای ناگهانی متن، موقعیتهای کمیک و استفادههای کنایهآمیز از جزئیات صحنه ابزارهایی است که نمایش را با متن نمایش شکسپیر در یک گروه مینشاند.
2. حضور پررنگ تقدیر و تصادف، چنان که بنمایه نمایش اصلی است؛ اینجا نیز موتور محرکه و پیشبرنده نمایش است. این تقدیر و تصادف با ظرافت در پوششی عینی و ملموس پیچیده شده است. در تمهیدی رندانه قدرت سیاسی به تمامی جایگزین تصادف و تقدیر مورد توجه شکسپیر شده است.
3. شخصیتهایی که در حال تمرین برای ایفای نقش شخصیتهای شکسپیر هستند، به شکلی آشکار همان سویههای شخصیتی مورد نظر شکسپیر را دارند. این نمایش نیز مانند سلف خود، چندان به عمق وجود شخصیتهای نمایش نفوذ نمیکند. سرخوشی شلوغ نمایش با شخصیتهایی عامی و سطحی تکمیل میشود، چنان که پیشهورهای نمایش شکسپیر نیز به همین ترتیب از سطح تیپ فراتر نرفتند و تنها در واکنش به حوادث پیاپی برآمده از تقدیر به خلق موقعیتهایی خندهدار کمک کردند. جالب آنجاست که تشخص و تمایز باتم نسبت به سایر پیشهوران اینجا نیز لحاظ شده است. در این نمایش ایوان ـ شخصیتی که برای ایقای نقش باتم تمرین میکند ـ به همان اندازه باتم از همتایان خود جداست.
4. منتقدان گفتهاند اگر چه وقایع نمایش شکسپیر به ظاهر در یونان باستان میگذرد، ارجاعات فرامتنی و سبک نگارش مولف نشانگر آن است که وقایع روز را مدنظر داشته و به آنها طعنه میزند. نمایش کابوس شب نیمه تابستان نیز ـ مانند مرجع خود ـ در گذشتههای دور میگذرد، اما سرشار است از اشارات و انتقاداتی به اوضاع نابسامان زمانه معاصر در سراسر گیتی.
به این ترتیب میتوان کابوس شب نیمه تابستان را - به عنوان یک اثر بینامتنی - در پایبندی به روح متن ویلیام شکسپیر موفق دانست. چنان که اگر تماشاگر این نمایش اگر اثر شکسپیر را خوانده و یا دیده باشد، از مشابهتهای فراوان در ساختار و رویکرد این دو نمایش لذت فراوان خواهد برد.
با این وصف این پایبندی و التزام تنها وجه برجسته کابوس شب نیمه تابستان نیست. پیش از هر چیز آنچه نمایش را تبدیل به اثری در خور اعتنا میکند، رویکرد انتقادی و صریح نمایش در نقد اوضاع زمانه است. نمایش به دردی مشترک میپردازد که در طول تاریخ معاصر همواره گریبان هنرمند آگاه و متعهد جوامع مختلف را گرفته است؛ رنجی که هنرمند از سلطه سرکوبگر مخالفان قدرتمند هنر برده است. تقابل نگاه مطلقانگار و آزاداندیش هنرمندانه با نگاه مضیق و همواره بدبین مخالفان آن هنر. مرثیه درازآهنگ و تاریخی رویارویی هنر به عنوان یگانه منادی عدالت با سرکوب و تحدید. همین رویکرد اثر را از سطح یک کمدی ساده بالاتر میبرد و در جایگاه یک اثر معترض مینشاند.
با نگاهی به مجموع آنچه گفته شد، توصیه به تماشای نمایش "کابوس شب نیمه تابستان" خالی از لطف نخواهد بود. بیتردید حاصل تلاش این گروه جوان ایرادات و ضعفهایی دارد که قابل چشمپوشی نیست. بیتردید این بهترین نمایشی نیست که امسال بر صحنه رفته است و بیتردید بهترین اثر در منظومه متون برگرفته از جهان دراماتیک شکسپیر نیز به شمار نمیآید. با این وجود در این زمانه تماشای نمایشی که همزمان مخاطب را بخنداند و به اندیشه فرو ببرد؛ فرصتی است که باید مغتنمش شمرد.
امین کفاشزاده