سرویس تئاتر هنرآنلاین: نشست نقد و بررسی نمایش "سه خواهر و دیگران" شامگاه یکشنبه 31 مردادماه با حضور حمید امجد و محمد رحمانیان در موسسه آپ آرت مان برگزار شد. طبق اعلام این موسسه قرار بود محمد چرمشیر نیز در این برنامه باشد اما این مساله امکانپذیر نشد و جلسه نقد و بررسی بدون حضور این نمایشنامهنویس برپا شد.
در آغاز این مراسم که اجرای آن را پیام رضایی برعهده داشت؛ حمید امجد با ارائه توضیحاتی در مورد درهم تنیدگی نمایشنامه این اثر گفت: امیدوارم این متن به یکپارچگی لازم رسیده باشد، به نظرم یک نمایش میتواند ایرانی و در عین حال تحت تاثیر درامنویسان دیگر باشد؛ متنهای دیگری با این ویژگی وجود دارند.
او ادامه داد: عمر کوتاه چخوف و شرایط دوران تئاتر او این امکان را به این نویسنده نداد نمایشنامههای بلند بسیاری داشته باشد تا ببینیم آیا آثار با جغرافیای دیگری مینویسد یا نه؟ کاری که شکسپیر بارها و بارها انجام داد؛ در 37 نمایشنامه او، 27 اثر در فضاهایی غیر از انگستان یا در فضاهایی نامعین و انتزاعیتر شکل میگیرد؛ مجموعه اینها باعث نمیشود آثار او را درام انگلیسی بشناسیم، اگر چه آن را در مورد یونان نوشته اما مهر شکسپیری بر این آثار زده است. شکلگیری قصه در یک جا، تعیین نمیکند آن نمایشنامه کجایی است؛ شاید فرهنگ، مخاطب و زبان بیشتر تعیینکننده اثر باشد. "سه خواهر" چخوف هم با وجود آنکه در انگلستان میگذرد اما در بطن خود فراتر از آن مکان را نشان میدهد.
امجد عنوان کرد: فرهنگ جغرافیا بردار نیست؛ در بینا متن ادبی که بین همه آثار بوده، هرکسی از جغرافیای متفاوت دریافت و به زبان عصر خود ترجمه میکند و روزگارش را بازتاب میدهد؛ نمایش ما درباره تسلسل، توالی و انتقال از فرهنگی به فرهنگ دیگر است. در ایده اشتراک ساختاری و بن مایههای متن اشتراکی ساختار زیرین "شاه لیر" و "سه خواهر" میدیدم که ذهنم را درگیر کرده بود. سه خواهر را با کارهای قبل و بعدش خواندم و متوجه اشتراک مضامین با "دایی وانیا" و "باغ آلبالو" هم شدم و آنها را با زندگینامهاش قیاس کردم و یکپارچگی در آن دیدم؛ حس فرو پاشیدن، آخرالزمان و به انتها رسیدن را دیدم در حالی که با نیش خندی آن را روایت میکند.
محمد رحمانیان نویسنده و کارگردان میهمان حاضر در این مراسم نیز بیان کرد: زمانی که نمایش "سه خواهر و دیگران" را دیدم از کنش صحنهای آن جا خوردم، به نظرم وجه بصری نمایش حیرتانگیز و شبیه شعبده است. آنچه من از تئاتر امروز انتظار دارم در عین اندیشهمندانه بودن، بسیار زیبا، چشمنواز و سرگرمکننده است. از جایی متن را فراموش و انرژیام را متمرکز بر بازیگران کردم. این روند با توجه به زمان کمی که امجد برای رساندن اجرا در اختیار داشت بسیار قابل توجه است.
او خاطرنشان کرد: پیش از هر چیز، حمید امجد را به عنوان یک کارگردان میشناسم. کاری که در کارگردانی اوست به ندرت دیدهام؛ آنچه برای من جذاب است آنست که چگونه خودش را از نویسنده بودن رها و در اختیار کارگردان بودن قرار میدهد. من این مسئله را در نمایش "زائر" کشف کردم و با این نمایش به آن ایمان آوردم. آنچه اهمیت دارد هماهنگی میان تمامی اجزاست یعنی گرفتن هسته اصلی و تبدیل آن به انرژی اجرایی. کلمه زمانی که در قالب حرکت قرار بگیرد به یاد ماندنی میشود. به نظرم او از متن گذشته و به بازآفرینی رسیده است.
در ادامه این نشست، حمید امجد در رابطه با میزان بهره بردن از ارجاعات ادبی اشاره کرد: کسی این موضوع را تعیین نکرده است؛ آنچه من دریافت کردم سرمشق استادان قدیم است. هنوز این موضوع بعد از 400 سال در آثار شکسپیر کشف میشود. شخصی محدوده خاصی برای آن مشخص نکرده است. شاید بتوان گفت گسستهای تفصیلی هر دوران، امکان تفسیری جدید به ما داده است و از هر متن جدید معانی تازه به دست آوردهایم و ارجاعات نویی که قبل از این فهمیده نمیشد را به دست آوریم. استادانی که ما داشتیم این نمونهها در کارهایشان وجود داد مانند کارهای استاد بیضایی. مهم آنست که رابطه با مخاطب امروز و مخاطب در گذر زمان داشته باشیم.
او در بخش دیگری از سخنان خود اظهار کرد: حال هر اندازه مخاطب این ارجاعات را دریافت کند، بهتر است اما اگر این اتفاق هم شکل نگیرد و پیش از این خوانشی از این نمایشنامهها نداشته باشد، میتواند یک داستان و یک سرگذشت را ببیند.
محمد رحمانیان در رابطه با ترجمه توضیح داد: چخوف از طریق ترجمه وارد زندگی ما شده است؛ اساسا درک سطحی از ترجمه در ایران وجود دارد و ترجمههای رمانتیک از آثار چخوف شده است که باید تنها از بابت آن متاسف شد. چخوف در آثارش عنوان کمدی را به کار برده است. بیشتر افرادی که ترجمه دارند، نیاز به زبان دیگری دارند. چخوف برای ما یعنی ترجمههای ناقص که حتی اسمشان اشتباه ترجمه میشود، ترجمههایی تحت تاثیر حذف فراگیر، که تلاش میکند دیدگاههای خودش را پنهان کند. بر این اساس روی ما تاثیر خواهد گذاشت زمانی که قصد اجرای "دایی وانیا" را داشتم مجبور شدم چند متن را کنار هم بگذارم و اشکالات آن را بگیریم. ما به اشخاصی مانند استاد بیضایی، چرمشیر و امجد نیاز داریم که به زبان فارسی بسیار تسلط داشته باشند و بتوانند ترجمههای اشتباه را به دیالوگهایی قابل باور تبدیل کنند.
حمید امجد همچنین در پاسخ به این سئوال که ارتباط این نمایشنامه با زندگی امروز چیست؟ گفت: هنگامی که داستانی را میسازید تحت تاثیر جهانی که در آن هستید خواهید بود، این نمایش برای من درباره چیزی است که چخوف درباره آن مینویسد و آن اضطراب فروپاشی و در معرض نابودی قرار گرفتن است. او ابتذال را نشان میدهد، پیش پا افتادگی که همه چیز را تسخیر میکند.
او افزود: همه ما وقتی حرف میزنیم همه چیز را به "ما" و "اونا" تقسیم میکنند؛ مرزی وجود دارد که مرز واقعی نیست. چخوف نخستین فردی بود که متوجه این مساله بود. این موضوع در جهان من هم هست و مجذوبیتام به این نویسنده از اینجا میآید. ابتذال خندان، خودمحق پندار که از اینکه شبیه او نباشیم ناراحت میشود. ابتذالی که در همه سطوح اقتصاد، سیاست، ادبیات و ... خود را نشان میدهد. افرادی که میخواهند کاری کنند اما کاری انجام نمیدهند مانند خانواده "لوپاخین". در مورد جهانی که فرصتها و جایگاهها در آن از دست میرود تعبیر من از آخرالزمان این است؛ ابتذال از درون.
محمد رحمانیان نیز عنوان کرد: میشود پوسته ظاهری هر متنی را شکافت؛ هر نمایشنامهای که به عنوان مثال در مورد اوضاع تهران امروز حرف میزند را میتوان شکافت و دید در آن هیچ چیزی نیست. میتوانیم به "مکبث" و آثار دیگری مراجعه کرد. ما تهرانیهای معاصر در سال 95 جهان بزرگی است که شکسپیر در مورد آن حرف میزند و تمام جهان را دربرمی گیرد و باید نگاه دیگری به آن داشت.
حمید امجد نیز عنوان کرد این روزها از او بسیار میپرسند که چرا نمایشاش شبیه دیگر اجراها نیست پاسخ داد: نمیدانم چرا نوشته من باید تابع چیزهای دیگری باشد؛ بدون هیچ ادعایی باید بگویم کسانی الگوهایی از پیش ساخته شده را مصرف میکنند، معمولا من جز گروه دیگری هستم که سعی میکنند الگوهای دیگری را کشف کنند یا پیشنهاد بدهند. این ساختمان پیشنهادی من است نه کمدی است، نه تراژدی و نه کاریکاتور.
رحمانیان نیز در پایان سخنان خود گفت: نمونههای بسیاری داریم؛ سهراب شهید ثالث شکل دیگری از چخوف را وارد آثارش میکند، این مساله را در بسیاری دیگر از نمایشنامهنویسان دنیا هم میتوان دید؛ تنها یک وجه ندارد و هر نویسندهای با توجه به شرایط زماناش به آن میپردازد.
این مراسم با پرسش و پاسخ حاضرین به پایان رسید.