سرویس تئاتر هنرآنلاین: "یوها پکا هوتینن" متن آوازی اپرای "لا فنیس" ساخته "کیمو هاکولا" را برای فستیوال ساوونلینا (۲۰۱۲) درباره آتشسوزی ساختمان اپرای ونیز در سال ۱۹۹۶ نوشته است. از دیگر کارهای او "اپرای بدمینتون" (۲۰۰۵)، کاری مشترک با هنرمند تجسمی "تیمو ماکی" و آهنگساز "مکس ساویکانگاس" برای "کیاسما"، موزه هنرهای معاصر هلسینکی و نیز "کار تخصصی به عنوان نمونه" (۱۹۹۷) در موزه "تئاتر هلسینکی" است. او در حال حاضر مشغول دراماتیزه کردن رمان مارکو تاپیو "تشنج شمالگان" (۱۹۶۰) برای تئاتر ملی فنلاند است.
فعالیتهای "هوتینن" به او جایگاه ممتازی از لحاظ نقد تئاتر داده است که در فنلاند نظیرش را کمتر میتوان یافت. او در زمانهای مختلف منتقد و مدرس دراماتورژی در آکادمی تئاتر بوده است و هماکنون دراماتورژ کمپانی تئاتری است که تولیداتش توجهی کمتر از آنچه شایسته است از سوی منتقدان به خود جلب میکند. به عنوان دریافتکننده نقد، دستاوردهای هنریاش شامل اجراهای تجربی و مفهومی مانند اشعار اپرا برای اپرای ملی فنلاند است.
آیا کسی به ادامه حیات نقد تئاتر احتیاج دارد؟
یوهاپکا هوتینن: در دهه ۱۹۸۰ که در روزنامهها نقد مینوشتم، این تفکر وجود داشت که منتقدان و هنرمندان در دو سوی متضاد قرار دارند و این سوءتفاهم رقتانگیز نیز از سوی هنرمندان وجود داشت که نقد باید برای منفعت آنها وجود داشته باشد، در حالی که همه به خوبی میدانستیم که ما برای خواننده عام مینویسیم. اما نقد یک خصلت روشنگرانه و تربیتی نیز دارد. نقد به کار هنری در سیاستهای فرهنگی جامعه معنا و میدان دید میدهد و از این لحاظ منتقدان و هنرمندان بیشتر همدست هستند تا دشمن.
هوتینن (متولد ۱۹۵۷) در اواخر دهه ۱۹۷۰ به تئاتر آماتور دانشآموزی در "تورکو پیوست" و به زودی در کنار تحصیل در دانشگاه شروع به نوشتن نقد کرد. پس از آن تا سال ۱۹۸۸ سردبیر مجله تئاتر بود.
یوها-پکا هوتنین: نوشتن نقد راحت نبود و فکر میکنم این به این دلیل بود که ژانر روزنامهنگاری از دور خارج شده مستلزم این بود که من قضاوت سیاه و سفید داشته باشم. شبیه به گزارش نتایج در صفحات ورزشی. حال من نمی گویم که غیرضروری است، بلکه برعکس خوانندگان باید از قضاوتهای بیثبات و متغیر سیاه و سفید در هنر آگاه باشند. در ثانی، پوشش افتتاحیهها همانند گزارش رویدادهای خبری است و من ترجیح میدهم روزنامهنگاری هنری شبیه به روزنامهنگاری سیاسی باشد: پیشبینی جریانات آینده. این در روزنامهنگاری تئاتری به معنای پشت سر گذاشتن ژانر سنتی نقدنویسی است. منتقد در تمام مقاطع تولید یک کار حضور خواهد داشت، در برنامهریزی، تمرینات و غیره. او این یافتهها را پیش از اولین اجرا منتشر خواهد کرد. هر چقدر منتقد بیشتر درگیر باشد، کاستیهای کار را بهتر درک خواهد کرد. به همین ترتیب، روزنامهنگاری سیاسی در عمیقترین و جذابترین وجه خود، جریانهای زیرین پیشرفت را به دقت دنبال میکند و آن را قادر میسازد به چیزی عمیقتر از یک نظرسنجی ساده دست یابد.
توصیه کنید!
یوها-پکا هوتینن: توصیه کردن به هنرمندان برای منتقدان کاری نابجا شمرده میشده است. من در مقابل برای استدلال به فلسفه آرمانی ارنست بلوش اشاره میکنم: او میان نقد سازنده منسجم و آرمانشهر مطلق، مثلاً ساختن قصری در ابرها تفاوت قائل است. اگر منتقد تنها اشتباهات کار را تحت عنوان نقد، یافته و برشمارد، این منجر به چیزی جز شکوه و گلایه نخواهد شد. منتقد میتواند و باید جایگزین بهتری برای نقاط ضعف کار پیشنهاد دهد. اگر من روزی به نقدنویسی بازگردم این دقیقاً کاری است که انجام خواهم داد: جایگزین بهتری فراهم خواهم کرد.
پرسش اساسی این است که آیا هنر عرصهای خودمختار است یا شرکتکنندهای در میان دیگر فعالیتهای زندگی است. این یک سوال "یا این یا آن" نیست، بلکه خطی است که انسان خود را در مقاطع مختلف در لحظات تاریخی گوناگون بر آن قرار میدهد. منتقد ابتدا میبایست تصمیم بگیرد چه برداشتی از هنر دارد. پاسخ منتقد به خود است که تعیین می کند چه نوعی از مقالات را برای چه رسانهای خواهد نوشت؛ یک مجله زیبایی میتواند حاوی نقد ارزشمندی باشد و از طرف دیگر آرایش میتواند ژانر هنری مهمی باشد.
در سال ۱۹۸۸ هوتینن به کمی، شهر کوچکی در شمال نقل مکان کرد تا در اداره تئاتر شهر با اِسکو سالروو مشارکت کند. در بازگشت به هلسینکی در سال ۱۹۹۱در آکادمی تئاتر به عنوان مدرس تحلیل تئاتر استخدام شد و تا سال ۲۰۰۹ در قالب برنامههای آموزشی مختلف در آنجا فعالیت کرد. در کتاب مقالات تئوریکش (آزار متنی، ۲۰۰۲) در میان مسائل دیگر، شاخصههای تئاتر پستدراماتیک را سالها پیش از آن که به صورت گسترده شناخته شده باشد مطرح کرد.
عمیق باشید!
بر اساس یک کلیشه معاصر، در عصر اینترنت هر کسی میتواند یک منتقد باشد. هر کس میتواند ابراز عقیده کند.
یوها-پکا هوتینن: بله، اثرگذاری و قدرت متخصصان فروکش کرده است. ساختار هرمهای قدرت از هم پاشیده است، چیزی که در ابتدای پستمدرنیسم به عنوان امری مطلوب تلقی میشد. امروز ما شاهد نقاط منفی آن نیز هستیم: آیا ما ابزاری جز لذت فردیمان برای افتراق میان کارهای هنری در دست داریم؟ در این صورت، هر نظری مجاز است، اما هر نظری ارزش یکسان ندارد. نظر شخصی نسبت به دیدگاه فرهیخته اطلاعات کمتری در بر دارد؛ دیدگاه دوم تنها در اختیار منتقد و در حالت خوشبینانه خالق اثر هنری است. تماشاچی عادی نظراتش را دارد، و درباره هنرمند خارج از ژانر هنری خودش نیز همین امر صادق است.
به عنوان مثال من در بخش کنفرانس شمارهی جدید نشریه پیشنهاد دادهام که تئاترها باید خود شروع به انتشار نقد کنند، چرا که خانههای رسانه دیگر به این موضوع علاقمند نیستند.
یوها-پکا هوتینن: این هم منطقی است که اتحادیه کارگردانان یا هر اتحادیهای در شاخه تئاتر نقد منتشر کنند.
هوتنین از سال ۲۰۰۹ به عنوان دراماتورژ با رادیوی تئاتر شبکه رسانهای فنلاند همکاری میکند. رادیو تئاتر شنوندگان بسیاری دارد، بیشتر از بسیاری از تئاترهای شهرها. با این حال، افتتاحیههایش را به طور معمول تنها یک روزنامه و یک مجله ادبی پوشش میدهد. شما جزء اولین کسانی هستید که با انقراض نقد روبرو میشوید.
یوها-پکا هوتینن: برخی از همکاران من در رادیو تئاتر آنقدر در آنجا کار کردهاند که شاهد زوال تدریجی توجه منتقدان بودهاند. من کمتر نگران هستم. ما در سال ۲۶ افتتاحیه داریم در حالی که تئاتر ملی ده افتتاحیه دارد. با حساب دقیق، میزان فضایی که به ما اختصاص داده میشود به خوبی قابل مقایسه با تئاتر ملی است. اما کانالهای تلویزیونی جدید و نمایشهای تلویزیونی بسیاری نیز به وجود آمدهاند. بله، رادیو مخاطبان بسیاری را از دست داده است.
نقد دیگر نمیتواند زندگی منتقدان را تامین کند، اما با این حال نقد به خاطر اشتیاق به هنر نوشته میشود. آیا به نظر شما سازندگان تئاتر هم به همین ترتیب عمل میکنند؛ مثلاً آماتور میشوند؟
یوها-پکا هوتینن: نه، دست کم نه به طور کامل. حرفههای تئاتری از مهارتهای خاص و فراگیری تشکیل شده است. هرچند این ایده که هر نظری باید اهمیتی برابر داشته باشد به تئاتر نیز نفوذ کرده است. آدم میبیند که گزارشگر رادیو یا مربی هاکی روی یخ یک شبه تبدیل به مدیر اجرایی تئاتر شهر میشود، گویی چنین تغییر حرفهای مسئلهای طبیعی و بدیهی است. اینطور نیست. آدم باید اعتبار خودش را بسنجد. باید نهاد هنری را با استعداد و توانایی خودش متقاعد کند و پذیرش از سوی منتقدان بخشی حیاتی از این امر است.
درباره نویسنده:
ماتی لیناووری سردبیر بخش نقد تئاتر نشریه انجمن جهانی منتقدان تئاتر است. او همچنین به صورت منظم برای مجلهی پارناسو، نشریه ادبی در کشورش فنلاند نیز مینویسد. او نمایشنامههای متعددی را به زبان انگلیسی نوشته و ترجمه کرده است و نمایشهای رادیویی گوناگونی را نیز کارگردانی کرده است. او در نوشتن یک نمایشنامهی صحنهای نیز به نام "در جستجوی توپ بیسبال گمشده" برای تئاتر کوکو در هلسینکی همکاری کرده است.
منبع: نشریه انجمن جهانی منتقدان تئاتر
به قلم: ماتی لیناووری
مترجم: شیرین میرزانژاد (گروه تئاتر اگزیت)