سرویس تئاتر هنرآنلاین: نمایش "روزهای بارانی" به کارگردانی امین بهروزی بعد از اجراهای موفق خود در سالن سایه مجموعه تئاتر شهر، از امروز دوم مردادماه به مدت 5 روز در سالن استاد سپاسدار شهرستان شیراز به روی صحنه میرود. این نمایش قرار است به زودی اجراهایی در کشور گرجستان داشته باشد. به این بهانه با بهروزی از روزهای آغاز فعالیتش در تئاتر و دغدغههایش در هنر صحبت کردیم که در ادامه میخوانید:
ابتدا برای ما در مورد سابقه فعالیتتان در تئاتر بگویید...
سال 82 در جشنواره فجر نمایشی داشتم به نام "برو گم شو عزیزم" که سه سال بعد توانستم آن را به اجرای عمومی درآورم و بعد از آن نزدیک به 6 تا 7 سال تئاتر را کنار گذاشتم. ما تقریباً نسلی بودیم که در این نمایش با هم تئاتر را شروع کردیم و بعد از آن که سه سال بین اجرا و جشنواره فاصله افتاد، شرایط برایم کمی تغییر کرد، کارهایم هم یکی در میان به دلایل بی ربط رد میشدند، همان زمان بود که به خودم گفتم بهتر است رهایش کنم. چرا باید هر روز به راهروهای تئاتر شهر و مرکز هنرهای نمایشی بیایم؟! این کار وظیفه من به عنوان کارگردان نیست. آن زمان مثل حالا نبود که تهیهکننده و مدیر تولید وجود داشته باشد بلکه باید همه کارها را خودت انجام میدادی که البته الان هم کمابیش خودت باید حواست به همه چیز باشد، فقط در موقعیتهای دیگری فضا متفاوت است. تئاتر را رها کردم و گفتم دیگر نمیخواهمش. در دورهای از ایران رفتم و بعد هم که برگشتم مشغول نوشتن کارهای تصویری شدم و تدریس میکردم اما انگار این کار وسوسهای دارد که رهایت نمیکند، تا اینکه به عنوان کارگردان، نمایشی به اسم "گستره سکوت" را دو سال پیش در خانه هنرمندان اجرا کردم. در همان دوران به این فکر میکردم که نمایش "روزهای بارانی" را بنویسم. زمانی که ایده نوشتن این کار به ذهنم رسید برای سفری به بوشهر رفته بودم، شبی ایدهاش به ذهنم رسید و شروع به نوشتنش کردم. موضوع کار در مورد انتخاب کردن است، "انتخاب" مسئله دراماتیکی است که در ابتدای نمایش هم میبینید این جمله گفته میشود. خیلی وقتها چیزی که سرنوشت ما را رقم میزند تنها یک کلمه است، اینکه "بله" بگوییم یا "خیر". چیزی که در همه کارهایم بوده و برای خودم هم جذاب است، روابط عاطفی است که برای همه آدمها در سراسر دنیا موضوع مهمی است، عاطفه و عشق چیزی است فراتر از مرز. در تمام دنیا اعم از شاخ آفریقا تا امریکا، از مسلمان تا بیدین، در هر سن و طبقه اجتماعی افراد دغدغه روابط عاطفی دارند. دغدغه آدمهایی که کنارشان نیستند، دغدغه روابط با اعضای خانواده یا دوستان، همیشه هم این مسئله مهم است، از 20 قرن پیش بگیرید تا آخر بشریت. شاید برخی تعریفها عوض شود اما به هر حال این دغدغه هست و برای من هم جالب بود. تقریباً تمام چیزهایی که نوشتهام درباره آدمها و روابط عاطفیشان است، این مسائل در این نمایش هم وجود دارد اما در شکل و منظری دیگر.
چه طور شد که این نمایش را به اجرا بردید؟ شنیدهایم قرار است آن را در گرجستان هم اجرا کنید...
سال گذشته که نگارش نمایشنامه تمام شد به این موضوع فکر میکردم که با آن چه کار کنم تا بتوانم نمایش را اجرا کنم، به این فکر کردم که شاید هنوز هم جشنواره فجر راه بهتری برای کار تئاتر باشد، خودمم هم دلم برای کار کردن در این جشنواره تنگ شده بود. خوشبختانه هنوز بخش تازههای تئاتر ایران وجود داشت، چون امسال دیگر وجود ندارد. از بازبینی و بازخوانی عبور کردیم و در جشنواره فجر شرکت کردیم، آنجا مدیر یک کمپانی در گرجستان، نمایش ما را دید و از من دعوت کرد به کشورشان بروم و این نمایش را برایشان کارگردانی کنم. آن هم با خود بازیگران گرجستانی. من همین روزها سفری به آنجا خواهم داشت و بازیگر را انتخاب خواهم کرد، یکسری تمرینات اولیه انجام میدهیم که بعد من بر میگردم و آنها تمریناتشان را ادامه خواهند داد، بعد از اتمام اجرایمان در شیراز دوباره به گرجستان خواهم رفت تا کار را آماده کنم. قرار بر این است در فستیوال گرجستان که در پاییز اجرا خواهد شد دو نسخه این نمایشنامه اجرا شود، یعنی هم اجرای من با این گروه که در سالن «سایه» اجرا شد و هم تولید گرجستانی «روزهای بی باران». تجربه هیجان انگیزی است و من دقیقاً نمیدانم آنجا با چه چیزی روبه رو خواهم بود. اینکه اینقدر منظم و دقیق هستند خیلی خوب است، این که اصلاً مثل ما نیستند و همه چیز معلوم است. برای آنها مشخص است که اجرای یک پروسه چه زمانی قرار است شروع و چه زمانی تمام شود. زمان تمرینات و تعداد جلسات یا رفت و آمد به صورت منظم و مشخص انجام میشود. من همیشه میگویم در ایران کارگردانی کردن فقط کار هنری نیست، شاید 30 تا 40 درصدش به خود تئاتر مربوط باشد. به نظرم کارگردانی کردن در ایران یعنی مدیریت بحران، حتی لازم است ابتدا بروید و مدیریت بخوانید چون هزار مسئله دارید که باید همه آنها را مدیریت کنید. خوشبختانه من در گروهم مشکل نداشتهام و شانسی که آوردهام این بوده است که گروه درجه یک و خوبی دارم که همه با هم دوست هستند، چه به لحاظ مالی و چه کاری با هم همدل و یک رنگ هستیم اما آن طرف ماجرا ظاهراً خیلی فرقی نمیکند که در چه اندازهای کار میکنی چون هزار مشکل داری که هر کدامش پیچیدگیهای خاص خودش را دارد. متأسفانه چه در سالن دولتی مثل تئاتر شهر اجرا داشته باشی و چه در سالنهای خصوصی، انرژی و فکرت صرف این میشود که چگونه کوهی از مشکلات را حل کنی. با وجود اینکه مشکلات زیادی وجود دارد اما از اینکه این نمایش را اجرا میکنیم خوشحال هستم. هم فروشمان خیلی خوب بود و هم اینکه تماشاگرانمان بسیار راضی هستند که این بخش بسیار مهمتر است. در بسیاری از موارد مشاهده کردهام در شبکههای اجتماعی خود تماشاچیان این کار، با وجود اینکه آنها را نمیشناسم نمایش ما را تبلیغ میکنند.
این اجرا با اجرای سال قبل در جشنواره چقدر فرق کرد؟
در این اجرا چیزی که از بیرون تحمیل شود، نداشتیم، چون خوشبختانه چیزی که لازم باشد تا عوض کنم، در نسخههای نهایی وجود نداشت، بازبینی باعث تغییر نشد و هر چه در اثر اتفاق افتاده به خواست خود من بوده است. شاید هم ما دیگر عادت کردهایم و خودمان میدانیم چه چیزی را باید بنویسیم و چه چیزی را نه، خوشبختانه این نمایش مشکلی در مورد سانسور نداشت و جزو معدود کارهای من بود که هیچگونه درگیری نداشتهایم و شوراهای بازبینی، کلمهای هم به ما تذکر ندادند، اما تغییر هم کرده است چون خودم عادت دارم کار را مرتب بازنویسی کنم تا جایی که حتی تا 30 بار یک نمایش را بازنویسی کردهام، سر تمرین هم بازیگر ایدههایی را با خودش میآورد، یا خودت میبینی که بعضی چیزها اضافه یا کم است، یا دیالوگی میتواند بهتر نوشته شود. نسبت به نسخه اولیه تمرین و آنچه که اجرا میشود تغییر خیلی کمی داشتهایم چون ساختار و قصه، همه چیز را در نمایشنامه کامل میکند. من معمولاً عادت دارم تا قبل از شروع تمرینها، متن را بارها بازنویسی میکنم تا خیلی آماده باشیم. کم پیش آمده که با نسخهای نصف و نیمه سر تمرین آمده باشم و بگذارم ببینم چه میشود. همیشه نسخهای وجود دارد که به نظر خودم کامل است و طبیعی است که سر تمرین، قسمتهایی از آن تغییر میکند و تبدیل به چیزی میشود که ما سر آخر روی صحنه میبینیم.
یعنی در اجرا بداههپردازی بازیگر، چیزی را تغییر نمیدهد؟
نه، من به بداهه در اجرا معتقد نیستم چون به نظرم بداهه متعلق به تمرین است و در اجرا نباید دیالوگها تغییر کند. شما اگر 20 اجرای ما را هم ببینید تقریباً همهاش شبیه به همدیگر است و نهایتاً یک دیالوگ کوتاه در حد کلمات تغییر میکند. قطعاً بازیگران سر تمرین، بداههپردازیهایی داشتهاند که ممکن است آنها وارد متن شده باشند و حفظ بشوند اما اینکه اجراهای ما با بداههپردازی پیش برود، هرگز اتفاق نیفتاده است. چند شب از اجرا که گذشت من در حد یک یا دو دیالوگ یا لحن را تغییر دادم اما کلیت کار دچار تغییر دیگری نشد، خصوصاً بعد از جشنواره فجر، این تغییرات اتفاق افتاد چون جاهایی بود که فکر میکردم الان دیگر فلان شوخی شاید زیادی باشد یا موقعیت در نیامده اما خیلی تغییر چندانی نداشتیم و تا پایان اجرا نیز با همین وضع پیش رفتیم، البته غیر از چیزهای کوچکی که هر شب ممکن است در معرض تغییر قرار بگیرد، مثل اینکه سکوت صحنهای یک شب بیشتر یا کمتر شود.
برای شما تئاتر و در کل مقوله هنر تا چه اندازه یک مسئله اجتماعی است؟ آیا معتقدید که کارتان باید در مورد چیزی حرف بزند که مسئله امروز است یا خودتان را در قید و بند نیاز مخاطب و مسائلش نمیبینید؟
سعی شده نمایشنامه کاملا به روز باشد، به شکلی که حتی یک بازی که نام آن در متن بود، در طول تمرین عوض شد. مثلاً دیدم حالا دیگر آن بازی مُد نیست پس نامش را تغییر دادم و "کلش آو کلنز" را جایگزین کردم. به شدت بر سر این موضوع که هنوز فیس بوک میتواند کاربرد گذشتهاش را داشته باشد، تردید داشتم و نمیدانستم هنوز آنقدر فعال و پر رونق هست که بتواند آن چیزی را که میخواهم منتقل کند یا نه، که متوجه شدم هنوز هم به اندازه کافی مردم از آن استفاده میکنند و نیازی نیست با چیز دیگری جایگزینش کنم. نمیدانم سؤالت را متوجه شدم یا نه اما این را میدانم، لااقل زمانی که دارم مینویسم خیلی آگاهانه به این موضوع فکر نمیکنم که الان میخواهم فلان هدف اجتماعی را بیان کنم یا مثلاً رویکردم هنر برای هنر است. خیلی تئوریک به آن نگاه نمی کنم و به نظرم مسئله سادهای وجود دارد که معضل نمایش هم است؛ یک روز به ذهنم آمد آدم در موقعیت انتخاب -که به نظرم موقعیتهای پیچیده انتخاب کردن دراماتیک است- در شرایط سختی قرار میگیرد. درست است که همواره شرایط بیرونی هستند که خیلی از انتخابها را محدود میکنند اما در همان محدودیتها هم نقش انتخاب انسان مهم است. میبینیم که در جایی مهرداد میگوید: "اگر مادر میگفت نه، من به دنیا نمیآمدم". بعضی مواقع غیر از عنصر اتفاق که عنصر مهمی است و شرایطی که هژمونی قدرت به ما دیکته میکند، انتخاب خود فرد هم نقش مهمی دارد، البته لزوماً منظورم قدرت سیاسی نیست، از قدرت اقتصادی بگیرید تا خود اجتماع که ما را زیر سیطره خود گرفته است. غیر از قدرتی که ما در سایه آن هستیم، زندگی ما را انتخابهایمان جهت میدهد، مثلاً در همین تئاتری که الان کار میکنم اگر فاصلهای در فعالیتهایم اتفاق نمیافتاد -آن هم در زمانی که مرتب مشغول به کار بودم و موفق عمل میکردم- و اگر آن روند را ادامه میدادم شاید الان جایگاه دیگری داشتم، اما انتخاب من بعد از چند کاری که به ثمر نرسید، این بود که حرفهام را رها کنم و نتیجه هم این میشود که در زمان حال اوضاع دیگری دارم. نمایش، سؤالهای بنیادی دیگری هم دارد، من در این نمایش حرفهای بزرگی میزنم که البته تلاشم این بوده که ساده به آن نگاه کنم. چیزی که در این نمایش به آن پرداخته میشود این است که حقیقتاً مفهوم "من" چیست؟ "من" به معنای امری فیزیکال است؟ چیزی که "من" نام دارد کدام بخش از آن، خاطرات و احساسات من است و کدام بخش آن دیگریهایی است که به من وصل هستند و چه قسمتی از آن غایب است؟! در کارهای "من" غیاب بسیار مهم است، نبودن آدمها باعث میشود دیگری تغییر پیدا کند.
"من" به معنای امری فیزیکال است؟ چیزی که "من" نام دارد کدام بخش از آن، خاطرات و احساسات من است و کدام بخش آن دیگریهایی است که به من وصل هستند و چه قسمتی از آن غایب است؟! در کارهای "من" غیاب بسیار مهم است، نبودن آدمها باعث میشود دیگری تغییر پیدا کند یا شخصیت را اذیت کند و انسان را ویران نماید. به نظرم این نمایش در مورد همه اینها است و البته عنصر مهمتری به نام عشق...
رضا نامجو