سرویس تئاتر هنرآنلاین: محمد چرمشیر، نویسنده و رضا حداد، کارگردان بارها با هم همکاری داشتهاند و آثار موفقی را به صحنه بردهاند. تازهترین همکاری آنها نمایش "کشتن کفترچاهی" است که این روزها با حضور بازیگرانی جوان در سالن "آفتاب" به صحنه میرود و با واکنشهای بسیار متفاوتی از سوی مخاطبان و منتقدان مواجه شده است. نمایشی که با وجود تمام حاشیهها و نگاههای ایجاد شده پیرامون سازندگانش نزد عموم مخاطبان با استقبال گسترده مواجه شده است. به این بهانه گفت و گویی با رضا حداد داشتهایم که میخوانید:
استفاده از افراد جوانی که برای اولینبار در نمایش "کشتن کفتر چاهی" به صحنه میآیند ساختارشکن است چگونه آنها را پیدا کردی؟ در صحبتهایتان هم اشاره کردید که هنوز دهنیت حرفهای نداشتند.
خواستم که به من تعدادی دانشجو معرفی کنند؛ ابتدا 80 بازیگر انتخاب شدند که در مرحله دوم از میان آنها بیست نفر انتخاب شدند. بازیگرهای خوبی که اغلب آنها دانشجوی تئاتر هستند. از میان این افراد آنهایی را برگزیدم که دیوانهتر از بقیه بودند و ذهن کلاسیک نداشتند؛ 8 نفری که میبینید. آنها هم تصمیم گرفتند ریسک کنند و با من کار کنند. طبیعی است انتخاب آنها چندان سخت نیست چراکه دوست دارند با افرادی مانند ما کار کنند. هرچند این کار غیرمتعارف است، روز اول به آنها میگویی هرچه در ذهن دارید بیرون بریزید، به غریزهتان فکر کنید، من ایست کلاسیک نمیخواهم، نمیخواهم روی صحنه کسی بیشتر از دیگران دیده شود.
چقدر تمرین کردید؟
خودم روی تئاتر دو ماه کار کردم، با احتساب پروسه انتخاب تمرینات و تعطیلات سالن حدود یک سال با هم بودیم، تمرینهای جدیمان دو ماه طول کشید.
متن از کی آمد؟
از همان روز اول. موضوع را با چرمشیر مطرح کردم، قرار شد روی آن کار کند و بازیگر انتخاب کنیم. نوشتن متن شروع شد و در طول تمرینها کاملتر شد. حتی از بچه ها خواستیم یادداشتهایی بنویسند که چرمشیر بیشتر آنها را بشناسد. من هم اتودهایی میزدم که چرمشیر میدید و آنها را در متن وارد میکرد.
بر اساس توانایی بازیگران؟
صددرصد. هم توانایی و هم شخصیت بازیگران.
طراحی صحنه هم همان زمان شکل گرفت؟
طراحی صحنه در همان 20 روز اول شکل گرفت، هنوز متن کامل نشده بود؛ اینکه تماشاگر بالا بنشیند و ما پایین باشیم و قابهایی را ایجاد کنیم.
یعنی سالن را بر اساس اجرا ساختید؟
سالن بلک باکس است و تغییر میکند. میتوانید تماشاگران را هرطور که میخواهید در سالن قرار دهید.
در نمایش "کفتر چاهی" با نسلی برخورد میکنیم که خود ویرانگر هستند؛ یعنی علاوه بر خود ویرانگری، نیرویی از بیرون هم آن را به این سمت میکشاند این مساله تا چه اندازه در تجربه اجتماعیتان وجود داشت که به این طرح رسیدید؟
من و محمد چرمشیر خیلی روی این مساله مطالعه کردیم؛ او خیلی بیشتر، هرچه فیلم و کتاب بود تماشا کرد و خواند. شبکههای اجتماعی هم موضوعاتی را به ما منتقل کرد. ما نسل دههی 70 را غیرقابل پیش بینی و ویرانگر یافتیم.
شخصیتی هم داریم که آنها را به این سمت می کشد؟
آنها را هدایت میکند، از این نیرو استفاده میکند برای اشاعه تفکری که دارد.
چرا؟
چون عمق ندارند و علاقمندند تا همه چیز را در سطح دنبال کنند.
اما این نسل امکانات بسیار زیادی در اختیار دارند.
اما در سطح هستند. یک دوره موسیقی میگذرانند، بعد دنبال یک چیز دیگری میروند و بعد به یکباره همه را دور میاندازند. معلوم نیست چه کار میکنند. در این نسل سخت میشود میل به عمق رفتن پیدا کرد.
آیا نسل ما گناه کار است؟
نسل ما گناهکار نیست؛ این جهان است که آنها را به این سمت میبرد. برای همین ما قضاوت نمیکنیم. به تماشاگرانمان هم نمیگوییم قضاوت کنند. تنها آن را نشان میدهیم.
یکی از اتفاقهای خوب نمایش، همین است. خود بچهها تا چه اندازه این موضوع خودویرانگری را قبول دارند؟
به هیچ وجه به آن قائل نیستند. خودشان را اینگونه نمیبینند؛ ما آنها را نمیفهمیم. این موضوع در دیالوگهای چرمشیر بیان میشود.
داستان نمایش شما تا چه اندازه به واقعیت نزدیک است؟
واقعیتی ذهنی است. نمونهی این قصه را شاید نتوان در جایی نمونه آورد؛ اما این افراد وجود دارند؛ نه تنها در ایران، در دنیا. ما تحقیق کردیم این مسئله در آمریکا وحشتناک است. در آسیا به شکل زیادی وجود دارد و در اروپا کمتر است. شکل آنها فرق میکند. اینجا هدف اینست تمام پلیدی را به زور دور بیندازند اما هدفها و روش برخورد آنها به گونه دیگری است. هدف عدهای هم آنست که فحاشی کنند.
آیا کسانی که مسئولیتی اجتماعی دارند هم به تماشای کار شما نشستهاند؟
از این منظر احمد مسجد جامعی، علی مرادخانی معاون هنری وزیر ارشاد و مهندس کاظمی. من دوست داشتم وزیر آموزش و پرورش تئاتر مرا میدید، دلم میخواهد وزیر سازمان جوانان به تماشای این کار مینشست یا اعضاء کمسیون فرهنگی مجلس.
نکته جالب این است که شاید منتقدان کار شما را نقد میکنند اما مخاطبان تئاتر همیشه حمایت کردهاند. حتی اگر بدشان هم بیاید، کنجکاواند که نمایشهای شما را ببینند.
من مسئله فحاشی را در مورد خودم عنوان نکردم، شاید من کمتر از همه با این مسئله مواجه شده باشم، در راس آنها محمد چرمشیر و آتیلا پسیانیاند. آنهایی که کار مرا دوست ندارند، تجربه این جنس از تئاتر برایشان ارزشمند است.
این مخاطب نیازمند آموزش است؟
نام این تماشاگر را صاحب اندیشه میگذارم. کسی که دنبال کامل کردن آن میرود و آن را رها نمیکند و هر بار با اتفاقی تازه روبهرو شوند.
میخواهید همراه شما تجربه تازهای داشته باشند؟
بله، تجربهای تازه. فکر میکنم در نمایش "کفتر چاهی" و "کابوسها" این اتفاق افتاده.
پدر و مادر این بچهها نمایش را دیدند؟
بله، اما با آنها حرف نزدم. اما کسایی بودند که بچههای این سنی داشتند و بعد از نمایش با من حرف زدند.
واکنش آنها چه بود؟
خانمی بعد اجرا آمد و کلی گریه کرد و گفت پسری در این سن و سال دارد که بسیار نگران اوست چراکه به مانند همین کاراکترها رفتار میکند و حرف میزند. او کاملا درک کرده بود نمایش در مورد چه کسانی حرف میزند و نگران چیست.
اسم نمایش هم از همین جا میاد؟
بله، آنها در یک محیط و شرایط اند؛ در یک چاه.
خودشان خواستند؟
هیچکس نمیخواهد بمیرد، آنجا هستی مانند اینکه در سینما هستی و بمبی منفجر شود یا چرخ هواپیمایی باز نمی شود و تو میمیری. دچار آن هستند. اینکه چه کسی باید به داد آنها برسد را نمی دانم.
در نمایشهای آیندهتان باز هم به این نسل میپردازید؟
نه. خیلی تلخ است. واقعا اذیت میشوم. (می خندد) میرم شکسپیر کار میکنم، "هملت"، بودن یا نبودن مسئله این است.
ساختن سالن چقدر کمک کرد تا دغدغههایت را اجرایی کنی؟
متاسفانه سالنم بسیار کوچک است. سالن "آفتاب" سی درصد آن چیزی است که دوست دارم کارهایم دغدغههای تئاتریم را در آن اجرا کنم.
سالن "آفتاب" قابلیت این را دارد که گروههای دیگر در آن به صحنه بروند؟
میخواهم سالن شناسنامه داشته باشد. احتمال دارد سیامک انصاری و امیر مهدی ژوله در آن استندآپ کمدی اجرا کنند، البته نه آنگونه که همه کار میکنند، یا اعضا "دایره ده"، افرادی که به تفکر ما نزدیک هستند. در این صورت اگر تماشاگر برای تماشای نمایشی کمدی میآید شکل دیگری از آن را خواهد دید.
کار "دایره ده" ادامه دارد؟
دوستیهایمان وجود دارد.
این مسئله به خاطر آنست که ما نمیتوانیم گروهی کار کنیم؟
این مساله به دلیل آنست که ما تربیت گروهی نداریم و آموزش ندیدهایم.
اما ما در مورد افراد فرهیخته جامعه حرف میزنیم؟
گروه داریم؛ اما نه به این شکل که عدهای با یک تفکر جلو بروند. ما یک هدف بیشتر نداشتیم، هدفی که در حال شکلگیری بود اما اتفاق نیفتاد. قرار بود همه ما سالنهایی داشته باشیم که در آن اجرا برویم و بتوانیم مشق تئاتر حرفهای کنیم. متاسفانه سالن همایون غنیزاده اتفاق نیفتاد، سالن من نیمه کاره مانده است. گروه "دایره ده" زمانی شکل میگرفت که وقتی از دولت درخواست کردیم به ما سالن میداد. در سالن های دولتی که نمیشود کار کرد، سالن خصوصی هم وجود خارجی ندارد. اگر سالن شکل میگرفت و می توانستیم وامهای طولانی مدت دریافت کنیم آن گروه ایجاد میشد چون دیدگاه تئاتری اعضا آن به یکدیگر نزدیک بود.
فکر میکند روزی این اتفاق بالاخره بیافتد؟
خیلی تلخ است، نه.
تا کی باید منتظر ماند؟
من منتظر نمیمانم کارم را انجام میدهم. فوتبال خودم را بازی میکنم. من در ایرانشهر متهم به این شدم که طولانی مدت اجرا میروم، در این سالن دیگر کسی نمیتواند این را بگوید. خودم تصمیم میگیرم. این اتفاق برای همه به وجود نمیآید.
شما در ساخت سالن هم دچار مشکل شدید؟ چرا نگذاشتند در ایرانشهر این کار را انجام دهید؟
بهتر است در مورد آن موضوع حرف نزنیم؛ چون مجبور میشوم درمورد همکاران تئاتریام حرفهایی بزنم.
به تئاتر خصوصی و روندی که طی میکند، اعتقاد دارید؟
هم خوب است هم بد. از سویی ما را سرپا نگه داشته است اما از منظر دیگر، به حداقلهایی دست یافتیم و حداکثرهایمان را فراموش کردیم. سالن تئاتر "آفتاب" خوب نیست، اما من در آن اجرا میروم و شاید این باعث شود که دیگر دنبال جایی بهتر از آن نروم. دانشجویانی که کارهایشان را به صحنه میبرند، بدون شک اگر فضا و امکانات بهتری داشته باشند آثارشان از سطح کیفی بهتری برخوردار خواهد شد و به موازات آن تماشاگر بهتری هم خواهند داشت. ما پتاسیل خوبی داریم اما آیا میتوانیم از آن استفاده کنیم؟ تنها راه آنست که دولت زمین و وامهای طولانی مدت را به اتحادیههای تئاتر بدهند، تئاتریها اتحادیه شکل بدهند؛ بیست اتحادیه و بیست سالن با کیفیت. این تنها راه ماست. در کنار این فضای هنری فضای تجاری ایجاد کنند که بتوانند از طریق آن هزینه هایشان را تامین کنند تا تئاتر کار کنند. در سالن شهر "شابونه"ی برلین سه کافه وجود دارد که مردم به آنجا میآیند، پیتزا می خورند و میروند. اصلا نمیدانند آنجا تئاتر است. اگر 2000 متر زمین در همین پارک آب و آتش به من بدهند چهار سالن حرفهای با استاندارد روز دنیا میسازم، به شکلی که بتواند خرج خود را تامین کند. من 5 ساله تمام هزینههای ساختاش بازگردد. این کار را با همین مردمی که تنها عبور میکنند و غذا میخورند میتوان انجام داد. این تنها راه کورسویی است که وجود دارد و در این میان همت بزرگانی مانند هیات مدیره خانه تئاتر بسیار مهم است آنها تنها مسئول بیمه هنرمندان نیستند.
آیا شما را در سالنهای دیگر تئاتر هم خواهیم دید یا ترجیح میدهید تنها در سالن خودتان آثارتان را به صحنه ببرید؟
حتما مرا در تالارهای دیگر خواهید دید. سال آینده در مجموعه ایرانشهر اجرا دارم، نمایشی فوق العادهای که محمد چرمشیر آن را نوشته، نمایش "داش اکل" را هم در تالار وحدت به صحنه میبرم. اینگونه نیست که در خانه خودم بمانم چراکه در خانهام زندانی میشوم. این سالن برای اجرای کارهای خاص خودش است. "داش آکل" باید در تالار وحدت یا مجموعه ایرانشهر اجرا برود؛ ایدههایی دیگری هم داریم که برای 5 سال آینده میخواهیم آنها را اجرایی کنیم.
عباس غفاری