سرویس تئاتر هنرآنلاین: تئاتر، وابستهترین هنرها به مخاطب است. طبق یک تعریف ساده، رخداد تئاتری بدون توانایی جذب مخاطب، به گفتمانی درون متنی محدود میشود و بسط و توسعه اجتماعی که ویژگی هنر تئاتر است اتفاق نمیافتد.
شاید این روزها اگر سری به اکثر تماشاخانههای دولتی و خصوصی بزنید با سالنهایی روبهرو شوید که بیشتر آنها تماشاگران بسیار محدودی دارند؛ البته این مسئله کلی نیست و هستند آثار و گروههای اجرایی که نه تنها ظرفیت آنها تکمیل است بلکه گاهی بلیت آن اجراها نیز به سختی پیدا میشود؛ چراکه غالبا با بهره بردن از ژانر خاص کمدی و یا حضور چهرههای شناخته شده توانستهاند از این غائله جان سالم به در ببرند.
میتوان گفت؛ تئاتر ایران هرگاه از جنبههای گوناگون مورد بحث قرار گرفته و به صورت کلی آسیبشناسی شده، بخش زیادی از کاستیها و کمبودهایش را به واسطه بحرانی به نام "بحران مخاطب" متوجه خود دیده است. به طور یقین بیشتر مخاطبان کنونی تئاتر خود هنرمندان تئاتر و دانشجویان و یا اهالی رسانهها هستند که تماشاگران ثابت هنرهای نمایشی به شمار میروند.
در این میان باید دید، دغدغههای هنرمندان تئاتر چیست؟ این دغدغهها چقدر در جذب مخاطب تاثیر دارند؟ اهمیت مخاطب چقدر است؟ هنرمندان به دنبال چه طیفی از مخاطب هستند؟ آیا آموزش و ایجاد شناخت میتواند ما را از مسئلهای که با آن روبه رو هستیم برهاند؟ نکاتی است که برخی هنرمندان تئاتر در گزارش زیر به آنها پاسخ دادهاند.
تنها برای تولیدات خودمان کار میکنیم نه تئاتر کشور
حمید پورآذری کارگردان و مدرس تئاتر با ارائه توضیحاتی در این رابطه و اهمیت جایگاه تبلیغات مدرن گفت: هر شب در شهر تهران نزدیک به 100 اجرا به صحنه میرود و این مسئله فرصت انتخاب را کم میکند. تئاتر ما نیازمند تبلیغات نوین و برخورداری از سطح کیفی مناسب است. باید دید گروهها تا چه اندازه میتوانند خودشان را معرفی کنند و بشناسانند.
او در پاسخ به این سئوال که اکنون بیشتر نمایشها از شیوه تبلیغاتی یکسان بهره میبرند بیان کرد: این روند اشتباه است، باید طرحی نو به وجود آورد. سالنها و گروهای جدید باید خودشان و آثارشان را معرفی کنند. این مسئله به سادگی اتفاق نمیافتد. گاها شاهدیم که گروههای جوان نمایشهایی به صحنه میبرند که با استقبال تماشاگران مواجه میشود. بدون شک این مسئله ریشه در کیفیت و نوع نگاه آنها داشته است.
پورآذری ادامه داد: در جایی دلیل استقبال از نمایشها، کارگردان یا بازیگران چهره است؛ اما این مسئله هم تاریخ مصرف دارد. بدون شک اگر نمایشها از کیفیت لازم و تبلیغات درست برای معرفی کردنشان برخوردار باشند مخاطب هم خواهند داشت.
کارگردان نمایش "سال ثانیه" با مقایسه تطبیقی میان مخاطبان ایران و سایر کشورها توضیح داد: جدا از کشورهای توسعه یافته، ما در بسیاری از کشورها با وجود مسائلی که پیش رو دارند شاهد حضور مردم در سالنهای نمایش هستیم؛ به عنوان مثال ارمنستان کشور فقیری است اما سالنهای نمایش آن همیشه پر است. مردم هر ماه یک تئاتر میبینند! باید دید سیاست و نگاه آنها به این مقوله چگونه است. بخشی از این سیاستگذاری به مدیران فرهنگی بازمیگردد. خطاست که تمام مسئله را بر گردن آنها بیاندازیم. باید استراتژی مشخص داشت و مخاطب را جذب کرد. ما همیشه تنها برای تئاترها و تولیدات خودمان کار میکنیم نه تئاتر کشور. برنامه نداریم تفکر ما بی برنامگی است و هیئتی کار میکنیم. هر سالنی باید هویت خاص خود و تماشاگران ثابت داشته باشد. صرف یک اجرا رفتن درست نیست؛ سالنها و گروهها باید هویت داشته باشند.
هماندیشی گروههای نمایشی نتیجهبخش است
علی عابدی نمایشنامهنویس، کارگردان و مدیر مجموعه سنگلج در این رابطه اظهار کرد: تعداد مخاطبان تئاتر افزوده شده، اما به همان نسبت تعداد سالنها و اجراهای نمایش هم بیشتر شده است. تماشاگران تئاتری که پیش از این به چند سالن مشخص میرفتند اکنون در سالنهای متعددی پخش شدهاند و این روند بر تعداد مخاطبان نمایشها تاثیرگذار بوده است.
او بیان کرد: نکته دیگر، نگاه هنرمندان تئاتر نسبت به گذشته است. اکنون توجه همه به تامین منابع مالی گروه ختم میشود و به همین دلیل گروهها دست به هر انتخاب نمایش و ترفند اجرایی برای جذب مخاطب میزنند. به نظرم این مسئله در از دست دادن تماشاگر بیتاثیر نبوده است و تماشاگران اکنون به دنبال نمایش با کیفیت میگردند.
عابدی تاکید کرد: معتقدم گروههای تئاتری باید به فکر این مسئله باشند تا تماشاگران. هماندیشی آنها نتیجهبخش است. مخاطب ما ظرفیت مشخصی دارد و بچههای تئاتر باید آگاهانهتر به سمت آن حرکت کنند. این مسئله در تعداد تماشاگران ما در تماشاخانه سنگلج هم بیتاثیر نبوده است؛ با این وجود در انتخاب نمایشها کیفیت برایمان در اولویت قرار دارد.
بدون زیرساخت، تماشاچیان تئاتر به سمت خودکشی میروند
آروند دشت آرای کارگردان تئاتر نیز با بیان دیدگاههای خود در این زمینه خاطرنشان کرد: مهمترین مسئله نبود زیر ساخت است. اکنون با ایجاد سالنهای بیشتر تماشاگرانمان محدود شدهاند. مخاطبینی که بین صد اجرا تقسیم شدهاند. وقتی ایده و برنامهای برای ساختار مخاطب نداشته باشیم، تماشاچیان تئاتر به سمت خودکشی میروند.
او با تائید این مسئله که باید در تئاتر برنامهریزی و تهیهکننده داشته باشیم تصریح کرد: در اجرا، یک نفر غیر از کارگردان باید بداند چگونه تماشاچی جذب کند و تامین منابع مالی داشته باشد. وقتی کارگردان به تنهایی بخواهد این کارها را انجام دهد در جذب مخاطب تاثیر میگذارد. باید تماشاچیانمان را بشناسیم، اینکه چه نمایشی را برای چه مخاطبی تولید و در مورد آن چگونه اطلاعرسانی کنیم.
دشتآرای بیان کرد: اگر برنامه و زیرساخت درستی تعریف نکنیم گروهها و سالنهای نمایشی به سمت ورشکستگی خواهند رفت. آموزش تهیه و تولید، تبلیغات فرهنگی و دعوت از اقتصاددانهای فرهنگی میتواند به عنوان یک واکسن عمل کند. در تهران جمعیت هست اگر نمیتوانیم آنها را به سالنهای تئاتر بیاریم به دلیل این است که آنها را نمیشناسیم.
این کارگردان تئاتر در پایان عنوان کرد: اجرای نمایشهای کمدی تا جایی مخاطب خواهند داشت؛ وقتی سطح سلیقه تماشاچیان را تغییر دهیم دیگر برایشان فرقی نمیکند تئاتر ببیند یا به شهربازی بروند. آن زمان است که تئاتر نمیتواند با تلویزیون و اینترنت رقابت کند. و این سوال برای مخاطب پیش میآید چرا ما داریم تئاتر میبینم؟
فرهنگ مترادف با آموزش است
روح الله جعفری کارگردان و پژوهشگر تئاتر در رابطه با اینکه چرا مخاطبان این روزها رقبت چندانی به استفاده از کالاهای فرهنگی به خصوص هنرهای نمایشی نشان نمیدهد گفت: فرهنگ مجموعه نگرشها، اعتقادات، آداب و رسوم و هنجارهایی است که به جنبههای فکری، اخلاقی و هنری انسان مربوط میشود. با توجه به این تعریف میتوان گفت فرهنگ اکتسابی است. برای آنکه مردم طعم خوش فرهنگ را از ابعاد مختلف بچشند، باید به آنها آموزش داده شود که چگونه به حوزه فرهنگ و استفاده از محصولات فرهنگی رغبت نشان دهند.
او با اشاره به اینکه فرهنگ چهار کارکرد اصلی دارد اظهار کرد: انسجامبخشی، هویتبخشی، سازگاری و شخصیت چهار کارکرد اصلی فرهنگ است. با توجه به آنچه از تعریف فرهنگ اشاره کردم باید به این مهم اهتمام ورزید که فرهنگ مترادف با آموزش است؛ به همین علت اکتسابی است. وقتی کالاهای فرهنگی از جمله موسیقی، فیلم و تئاتر (که سرآمد هنرها به دلیل ارتباط زنده و بیواسطه با مخاطب است) اگر به عنوان کالای فرهنگی به مردم معرفی نشود طبعا نمیتوان انتظار داشت مردم از آن استقبال کنند.
جعفری توضیح داد: معتقدم بحث درآمد و هزینه زندگی مردم در این تعریف در وهله دوم قرار میگیرد؛ چراکه افراد در زندگی روزمرهشان هزینه برای بسیاری کالاهایی میکنند که اگر آنها را ارزیابی کنند، میبینیم از اهمیت و درجه اعتبار والایی نسبت به کالاهای فرهنگی که تولید آنها کم هزینهتر از کالاهای مصرفی روزانه مردم است، برخوردارند، زیرا معرفی و آنالیز نشده و زوایای پر اهمیت بودن این کالاهای فرهنگی برای مردم ریشهیابی نشده است که چه ثمرات مفیدی در حرکت روبه رشد آنها برای رسیدن به یک آینده بهتر خواهد داشت.
او افزود: این مسئله هم قبل و هم بعد انقلاب درنظر گرفته نشده است. وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی تا به حال به عنوان اصلیترین سازمان متولی، کارهای پژوهشی در رابطه با این مهم انجام نداده است و اگر موردی هم صورت گرفته محدود و موردی بوده است. بنابراین اکنون بعد از چهاردهه از انقلاب اسلامی، در سال 95 با بحران مخاطب در هنرهای نمایشی روبهرو شدیم. این مسئله در حوزههای دیگر هنر هم وجود دارد. نباید تنها به چند نمونهای که در سینما به فروش بالای ده میلیارد تومان پیدا کردند، اکتفا کنیم و بگوییم حال و روز سینمای ایران خوب است! حوزه هنر در داشتن مخاطب با بحران روبهرو است به دلیل اینکه متولیان عرصه فرهنگ راهکاری برای آن نداشتهاند. اتفاقات کوتاه مدت در این سالها شکل گرفته و در آینده نزدیک اگر عزم جدی برای رفع آن نباشد این بحران جدیتر میشود.
نویسنده کتاب "ترویج فرهنگ تئاتر" در بخش دیگری از سخنان خود بیان کرد: مسئله اول آموزش جامعه برای استفاده از کالای فرهنگی است. نباید نگاهی ایجاد شود که تنها قشر بادرآمد بالای جامعه یا طبقه تحصیل کرده و روشنفکر مشتری استفاده از کالای فرهنگی باشند. ارقام واقعی نشان از آن دارد که طبقه روبه پایین بیشترین استفاده کننده از کالاهای فرهنگی هستند؛ بر این اساس مسئله اول آموزش جامعه برای استفاده و متوجه شدن به این امر است که با سرمایهگذاری فرهنگی میتوان گرههای کور جامعه را از طریق فرهنگ حل کرد.
او با عنوان موارد دیگری که در این مسیر میتواند راهگشا باشد خاطرنشان کرد: مسئله دوم تبلیغات است. در کشور ما ارگان اصلی که به مسئله ایجاد سرگرمی و اطلاعرسانی میپردازد رسانه ملی است. اگر کار کارشناسی در این حوزه انجام دهیم و نتایج آن را مورد بررسی قرار دهیم، متوجه میشویم کمترین زمان اختصاص داده شده به این امور فرهنگی و به خصوص تئاتر است. این رسانه نقش مهمی در اطلاعرسانی دارد. مسئولان و تصمیمگیران رسانه ملی به این مهم واقف نیستند و علاقهای هم برای پرداختن به زبان هنر ندارند.
جعفری در بخش پایانی سخنان خود عنوان کرد: مسئله دیگر بالا بردن کیفیت آثار نمایشی است. با توجه به اینکه بیشتر سالنهای خصوصی پلاتو تمرینهایی هستد که از استانداردهای لازم برخوردار نیستند؛ باید به لحاظ سخت افزاری و نرم افزاری و کیفیت آثار نمایشی در سالنهای دولتی و خصوصی آثار تولید شده از استانداردهای قابل قبول برای جذب مخاطب برخوردار باشند. اکنون اولین مسئله جنبه سرگرمی در یک اثر و بعد از آن انتقال دانش و پیام به مخاطب است.
او تاکید کرد: باید این فاصله تاریخی میان هنرمندان و سیاستگذاران رفع شود. فضای گفت و گو، تعامل فکری و عملیاتی ایجاد شود تا بتوان به یک تفاهم در برقراری دیالوگ در حوزه فرهنگ برسیم.