سرویس تئاتر هنرآنلاین: آگوستو بوال در ۲ می ۲۰۰۹ پس از مدتی دستوپنجه نرم کردن با بیماری سرطان خون درگذشت. همسرش سیسیلیا همچنان در قید حیات است و در حال حاضر مشغول فعالیت در زمینه متدهای تئاتر سرکوبشدگان و نیز سردبیر نشریه آنلاین "زیر فشار" است.
آگوستو بوالی که تا این حد تحسینش میکردم، مردی شاعر مسلک و سخاوتمندی بود که میخندید، درباره بینی بزرگش شوخی میکرد و هنگام کار تئاتر بازیگوش بود. او اساساً تجسم روش خودش بود؛ بازیگوش و با وجود تمام مسائل، خوشبین و مثبت اندیش. هنگامی که در اواخر دهه ۱۹۹۰ میلادی در انتخابات شورای شهر ریودوژانیرو کاندید شده بود، شعار انتخاباتیش این بود: "جرات شاد بودن داشته باشید". در ایمیلهای کوتاهش به من در این سالها به زندگیاش خوشبین بود. در برزیل بود و تقریباً بازنشسته شده بود اما تا جایی که سلامت جسمانیاش اجازه میداد برای سخنرانی یا برگزاری کارگاه سفر میکرد. در زمان مرگش، بازخوانی آخرین کتابش "زیباییشناسی سرکوب شدگان" را به پایان رسانده بود.
در کارگاهی که در تابستان گرم ۱۹۹۶ در نیویورک برای اولین بار او را ملاقات کردم، گروه ما او را کاملاً گیج کرده بود. از همان آغاز از او نمرات عالی میگرفتیم و ساعات کلاس را به چیزی شبیه به یک روز کامل پرکار و هیجانانگیز تبدیل کرده بودیم. ما گروه درهمی از فارغالتحصیلان بودیم که اغلب نیویورکی بودند اما عده کمی هم مانند من از راه دوری آمده بودند تا در کارگاه شرکت کنند. من فکر میکردم مسنترین فرد در آن کارگاه باشم، اما در نهایت شگفتی دیدم که بسیاری از آنها از من ۳۴ ساله بزرگتر بودند و زنی هم در آنجا حضور داشت که دستکم هم سن و سال بوال بود؛ بهعلاوه گروه بزرگی از بیست و چند سالههای مستعد و متعجب.
بوال هر روز در کلاسهایش پیراهن ابریشمی میپوشید. او حسی که این پیراهنها به او میدادند را دوست داشت: خنک، در شرجی تابستان. ما به عنوان هدیه خداحافظی یک پیراهن ابریشمی مرغوب به او هدیه دادیم و بر پیراهنی ارزانتر با رنگ مخصوص لباس اسمهایمان را نوشتیم و امضا کردیم. او به شیوه پیتر بروک آغاز کرد: یک صندلی خالی در گوشهای از استودیو قرار داد، منتظر ماند تا همه به دور آن جمع شویم و بعد وارد شد و بر روی آن نشست. او به ما یادآوری کرد که این تئاتر است و سوال مورد علاقهاش این بود که آیا با لحظه دراماتیکی که در حال نمایش است احساس همنوایی میکنید؟ استدلالش این بود که بدون همنوایی (ارتباط برقرار کردن) سوالات تئاتری پرسیده شده قابل پاسخ دادن نیستند.
کسانی بودند که احساس میکردند بوال آنقدر احساسات را برمیانگیزد که در فضای کارگاه نمیگنجد، که هیچ حصار ایمنی برای آنان که احساس آسیبپذیری میکردند وجود نداشت، خصوصا هنگامی که تکنیکهای درونیتر یا "پلیس درون" را کار میکردیم. (ذکر شده در کتاب رنگینکمان آرزو شیوه تئاتری و درمانی بوال)
برخی از مشکلات مطرح شده به نظرش بسیار غریب میآمد؛ مثلا گروهی که مسئلهشان تصاویر جسمانی واسطه بود: جایی که سرکوبگر تا حدی در درون بود، اما در وسواسهای سرمایهداری نئولیبرال نیز جای داشت. اما هر چقدر هم که با موضوعات احساس همنوایی نمیکرد، به اثرات آن موضوعات با توجه و احترام برخورد میکرد؛ مثلاً بر رقصندهای که چاق به حساب میآمد یا بازیگری که کوتاه قد محسوب میشد. فکر میکنم بوال با مسائل سیاسی اجتماعی که سرکوبگر در آن مشخص، محسوس و از قضا قابل تجسم بود راحتتر برخورد میکرد.
بسیاری از کارهای او از جایگاه روشنفکری و آکادمیکی که به دنبال تخریب کار او هستند مورد نقد قرار گرفته است و از تمامی زوایا بررسی میشود، گویی اهرام ثلاثه مصر است که در زمان و مکان محبوس است. مسئله این است که روشهای بوال بر روی سنگ حک نشده و سیال است. من معتقدم که روشهای او توانایی سازگاری دارد و تا زمانی که افراد آنها را مانند انجیل یا یک فرمول مصون از خطا به کار نگیرند در هر بستری مفید واقع میشود. او از همان ابتدا به ما هشدار داد که ما دستورالعمل دریافت نخواهیم کرد، بلکه کار او ابزاری است که از طریق آن بتوان فکر کرد. فیلیپ آسلندر میگوید در بهکارگیری روشهای بوال "نگاه گسسته فردی پستمدرن شرط لازم برای فاصلهی انتقادی است، نه شرطی که فاصله انتقادی را غیرممکن میسازد".
من فکر میکنم روشهای بوال همگی بیش از حد به اشتباه مورد استفاده قرار گرفتهاند: وقتی اجراکنندگان آن شاید نسبت به بستر محلیشان و جنبه حیاتی پرسشگری سقراطی که منجر به فاصله و تفکر انتقادی میشود بیاطلاعند. بوال بارها به ما تاکید کرده بود که کار ما میبایست پرسیدن سوالات خوب در تئاترمان باشد.
با این حال، اگر روشهای بوال به شکل صحیح و در شرایط درست استفاده شود، میتواند راهکاری مشارکتی در طرح مسائل برای آموزش و پیشرفت باشد. طبق تجربه من این پرسشگری اغلب به بروز مهارتهای بسته [ت.م: مهارتهای لازم برای عملکرد در محیطی با ثبات، قابل پیشبینی و تحت کنترل فرد که در آن میتوان واکنش را از پیش برنامهریزی کرد.] تقلیل مییابد که خلاف جهت مطلوب بوال و نیز ماهیت آموزش پرسشگری یا طرح مسئلهای که مورد دفاع فریر بود عمل میکند. هنگامی که روشهای تئاتر سرکوبشدگان به درستی مورد استفاده قرار نگیرد، تاکید آن از تحول اجتماعی مشارکتی برداشته شده و به سوی ضرورت بهبود دهنده یا انطباقی فردی پیش میرود. بوال استدلال میکرد که جوکر "دشوارگر" است [در مقابل تسهیلگر]، چرا که کار او این است که رسیدن به راه حلهای ساده و پیش پا افتادهی "جادویی" یا بیهوده را در برابر مشکلات مطرح شده غیرممکن سازد. به عبارت دیگر جوکر ابزار تربیت انتقادی است. بوال جوکر بودن را دوست داشت و به عنوان جوکر آثار مختلف تئاتر شوراییمان بود که او خود بازیگوشش را در تعامل با بازیگر تماشاچیان و بازیگران نمایان میکرد و راههای جدید برخورد با مشکلات قدیمی را امتحان میکرد. من در ذهن خود بر خلاف تمام نوشتههای آکادمیکی که درباره او خواندهام، تنها تصویر خندان او در حال اجرای تئاتر شورایی را به یاد دارم. کار آگوستو بوال تاثیر عمیقی بر دیگر اشکال اجرای تئاتر در جنوب آفریقا داشت. تنها سفر او به آفریقای جنوبی (تا جایی که من اطلاع دارم) در سال ۱۹۹۸ به همراه آدریان جکسون (مترجم آثارش) برای یک کارگاه ده روزه در نزدیکی ژوهانسبورگ بود، هرچند که کار او پیش از آن به چهارگوشه این قاره نفوذ کرده بود؛ از مصر تا کنگو، از موزامبیک تا بورکینافاسو. همین که تئاتر شورایی مطرح میشود، اجراکنندگان آمادهی بازی و مخاطبان منتظر مداخله در عمل هستند. ماهیت تئاتر شورایی شبیه به سنتهای اجرایی آفریقایی است که تعامل یا مشارکت همیشه یک هنجار بوده است. مفهوم شورا برای بحث درباره مسائل نیز آشناست، جایی که روایت داستان نکتهای را در یک جلسه روشن میکند. پس میتوان گفت که آفریقاییها روش بوال را به سادگی پذیرفتند، هر چند که مسائلشان به این سادگیها نبود.
وقتی به پروژههای تئاتری مختلف سرتاسر آفریقای جنوبی که با آن آشنا هستم فکر میکنم، تاثیر بوال همه جا دیده میشود، احتمالاً بیش از همه در استفاده از تئاتر شورایی. در آفریقای جنوبی اعتبار کار بسیاری از تئاترها، گروهها، پروژهها و هنرمندان به بوال نسبت داده شده است. کمی دورتر در نواحی مرکزی آفریقا، شبکههایی تحت عنوان پیشگام ارتباطات وجود دارند که در آن سازمانهای سوادآموزی، مدنی، تئاتر و سلامت به طور منظم از روشهای بوال برای بررسی مسائل اقتصادی-اجتماعی و ایجاد درک جدیدی از زندگی مردم استفاده میکنند. در نگاهی از بالا الگوهای مشابهی در دیگر قارهها نیز دیده میشود. پس جای تعجب نیست که در سال ۲۰۰۸ آگوستو بوال نامزد جایزهی نوبل شد. من شخصاً بسیار خوشحال میشدم که برنده شدن او را ببینم؛ کسی که در فضای عجیب و دشوار در میان تئاتری که ادبیات نیست، کنشگریای که خشونتآمیز نیست و آموزشی که نسخهپیچی شده نیست گام برمیداشت. بیش از همه، این جایزه میتوانست گرامیداشت فضای جدی بازیگوشانهای باشد که ما را انسان میسازد.
منبع: نشریه انجمن جهانی منتقدان تئاتر به قلم: دکتر ورونیکا بکستر ترجمه: شیرین میرزانژاد (گروه تئاتر اگزیت)