سرویس تئاتر هنرآنلاین: همه اندیشمندان و پژوهشگران عرصه نمایش و تئاتر بر این باورند که پیدایش نمایش و تئاتر در جهان از دل آیینها، باورها، رسوم و نیایشهای انسانهای اولیه به وجود آمده است. این باور عمومی واقعیتی است که هرگز نمیتوان آن را نادیده گرفت. بدون تردید نمایشهای آئینی و سنتی پشتوانه واقعی و تکیهگاه تئاتر امروز ما هستند و بدون توجه جدی و شناختمند به آنها امکان برنامهریزی و مهندسی تئاتر میسر نیست.
این روزها، نمایش "ناسور" به نویسندگی خیرالله تقیانیپور و کارگردانی افسانه زمانی با اتکا به نمایشهای ایرانی در تالار حافظ به صحنه میرود. نمایشی که به واسطه مهارت خوب بازیگرانش و بهره بردن از تکنیکهای متفاوت نمایش ایرانی توانسته نظر تماشاگران را به سمت خود جلب کند. به همین بهانه با کارگردان و تعدادی از بازیگران نمایش "ناسور" گفتوگو کردیم. نسیم ادبی، رویا میرعلمی، گیتی قاسمی، الهه شهپرست و علیرضا آرا در این نمایش حضور دارند.
نمایشنامه این اثر به گروهی توجه دارد، که در گذشته چندان مورد توجه نبودهاند. لطفا در رابطه با نگارش آن و پرداختن به این موضوع صحبت کنید؟
خیرالله تقیانیپور: مطربها همیشه افرادی پایین دست و سطحی نشان داده میشوند، در صورتی که به این شکل نبوده است. تلاش من بر آن بوده است تا نگاهی متفاوت نسبت به آنچه در آثار دیگران نسبت به این گروه مطرح بوده را ایجاد کنم. در جلسهای که با افسانه زمانی داشتم، از من خواست تا داستانی با فضایی زنانه بنویسم. فضایی که خودم نیز علاقه به تجربه آن داشتم.
نمایشنامه، به دلیل مطرح کردن شیوههای گوناگون نمایش ایرانی، به مانند یک کلاژ میماند.
افسانه زمانی: وجود بخشی از این شیوههای متفاوت در این نمایش، به خواست من باز میگردد. میخواستم کارکرد نمایشهای مختلف ایرانی را در قالب یک درام داشته باشم. آن چیزی که معمول نیست. معمولا در نمایشهای ایرانی خط داستانی ثابت داریم که برای مخاطب آشنا است. فکر میکنم این شیوهها در زمان ما میتواند کارکرد تازهای پیدا کند و از شکل معمول خارج شود. از سوی دیگر این شیوهها قابلیت نمایشی بسیاری دارند که نادیده گرفته میشود و بیشتر در همان اندازه خودشان باقی میمانند. میخواستیم در این کار به این مسئله پرداخته شود. داستان مطربهایی که معمولا طبقه پست جامعه در نظر گرفته میشدند در حالی که اینطور نبودند، اتفاقا از زمانه خود جلوتر بودند. این مسئله به خاطر ارتباط تنگاتنگی است که همیشه با مردم جامعه داشتند و اصولا روانشناسان خوبی محسوب میشدند. آنها از توانمندیهایی برخوردار بودند که مردم عادی نداشتند.
این کارکردهای تازه چگونه وارد نمایش "ناسور" شده است؟
افسانه زمانی: این شیوهها به وسیله خط روایی قصه پرداخته میشود، از آنجایی که "ملک" کاراکتر اصلی نمایش مطرب است و با شیوههای متفاوت نمایشی آشنایی دارد و تنها محدود به مجالس زنانه نمیشوند. به نظرم آنها افراد باهوشی هستند زمانی که به شبیهخوانی میرفتند به دلیل آشنایی با موسیقی، همه آنها را حفظ میکردند. از تمام اینها استفاده میکند که خط قصه را پیش ببرد. کارکرد روایی این شیوهها در خط قصه پیدا میشود.
شما به عنوان کارگردان، در حوزه نمایشهای عروسکی بسیار شناخته شدهاید، چرا به سمت کار صحنهای رفتید؟
افسانه زمانی: به خاطر تمایلی که به نمایشهای آئینی سنتی دارم. من در نمایش "ملی" این کار را تجربه کردم، نمایش ایرانی بود که از عروسک در آن استفاده کرده بودم. اینجا هم باز عروسک دارم.
انتخاب بازیگر برای این نمایش به واسطه موزیکال بودن آن نباید چندان کار راحتی بوده باشد؟ معیار انتخاب شما در این زمینه چه بود؟
افسانه زمانی: این بچهها دستچین شده بازیگریاند. انتخاب بازیگر برای من دغدغه بزرگی بود. خانم ادبی بارها زمان برای کار نداشت و من او را به هر طریقی نگه داشتم. سیستم تربیت بازیگر ما به این سمت رفته است که آنچه بازیگر باید بداند حذف شده است. مواردی جز اصول و پایه بازیگری است و زمانی که میخواهید فردی را انتخاب کنید به مشکل برمیخورید. در نمایشهای ایرانی داشتن برخی موارد اصل است و بازیگر نمایشهای آئینی سنتی باید این توانایی را داشته باشد. در گذشته از کودکی برای این منظور تربیت میشدند. آموزش آکادمیک این سالها این موارد را حذف کرده است، انگیزهای هم برای احیای آن ایجاد نمیشود.
لطفا از تجربه بازی در این نمایش و نحوه برخوردتان با نقشهایی که ایفا میکنید بگوئید؟
نسیم ادبی: زمانی که این نقش از سوی خانم زمانی به من پیشنهاد شد، ضمن توضیحاتی که در رابطه با کار به من دادند در رابطه با شخصیت "ملک" گفتند؛ او زنی است که اهمیت بسیاری برای من دارد و نقش خاص و سختی است. بازی در این نقش را خیلی دوست دارم زیرا تا به امروز کاری به این شکل نکرده بودم. من بازیگری هستم که علاقمندم، کارهایی متفاوت انجام بدهم و نقشهای متفاوت را تجربه کنم. بنابراین جلسات متعدد و تمرینهایی را پشت سر گذاشتیم و کارمان را آغاز کردیم. کارهایی که تا به حال انجام نداده بودم مانند نقالی، شبیهخوانی، آواز و... در این مسیر دوستانی به من کمک کردند. "ملک" زنی ساده، عامی و عاشق است که به عنوان مطرب وارد خانه اعیانی میشود و درگیر یک مثلث عشقی میشود. ما او را در دوره مختلف از زندگیاش میبینیم.
رویا میرعلمی: "پری بانو" دختر قاجاری ناز پروده است که در خانواده اشرافی بزرگ شده است. یکی از دلایل مهم که آن را پذیرفتم علاوه بر حضور در یک ملودرام لطیف و عاشقانه، درونی بودن این شخصیت بود که آن را نسبت به سایر کارهایی که قبلا انجام داده بودم، متفاوت میکرد. در فاصلهای که نمایش "مضحکه شبیه قتل" را کار میکردم، نقشهایی به من پیشنهاد شد که به کاراکتر "جان جان خانوم" نزدیک بودند. من به این سمت نرفتم و این کاراکتر برایم جذاب بود. احساس میکنم تجربه جدیدی است. او با وجود اینکه در صحنه است سکوت و بازی درونیتری دارد. نمایش در دوره مشروطه در اندرونی خانه اشرافی رخ میدهد و تمام شخصیتهای آن قربانی شرایط و موقعیتهایی میشوند که تقدیر و اطرافشان برای آنها رقم میزنند.
الهه شهپرست: در این نمایش نقش "شیرین" را بازی میکنم که ندیمه لال "پری بانو" است. من به نمایشنامههای آقای تقیانیپور علاقمندم و پیش از این تجربه همکاری با او را داشتهام. در جشنواره آینی سنتی برای این نقش به من زنگ زدند و من نتوانستم با گروه همراه شوم. این بار که به من زنگ زدند بدون آنکه متن را بخوانم، پذیرفتم. نقش متفاوتی است. نکته جالب برای من آنست که همیشه تمرینهای طولانی داریم و با تسلط به صحنه میرویم، اما چند شب بعد کار برایمان بیات میشود؛ این درحالی است که در این نمایش هر شب اتفاقات تازهای را در صحنه تجربه میکنم. این مسئله برایم بسیار لذتبخش است.
علیرضا آرا: هر نمایش جدیدی، برای من دنیایی تازه را به همراه میآورد. گروه جدید، قصه جدید. تا به حال افتخار همکاری با افسانه زمانی و خیرالله تقیانی را نداشتم. آدم آرمانگرایی نیستم و نمیخواهم بگویم قرار است از دل این نمایش اتفاق خاصی رخ بدهد و ما جامعه را اصلاح کنیم. فاکتورهایی که برای من در کار مهم است آن چیزهایی است که نباید در آن باشد. شاید شخصیت "ذبیح" نقش تازهای نباشد و من مشابه آن را قبلا داشتم، اما برایم اهمیت داشت تا باری دیگر در ترکیبی خوب قرار بگیرم. نکتهای که به دلیل ایفای این نقش برای اولین بار در معرض آن قرار گرفتم و استرس زیادی کشیدم، آواز خواندن بود. دوست داشتم بخوانم و این اتفاق در بازیگری برای من افتاد. ویژگی که نمیتوانستم از آن بگذرم. من چندان نمایشنامههای مدرن را نمیپسندم. خوشحالم که با افسانه زمانی کار میکنم به نظرم کارگردان بسیار خوبی است، او جزء کارگردانانی است که میدانند چه میخواهند، حتی اگر سختگیر باشند کار با آنها جذاب است.
نسیم ادبی، رویا میرعلمی و علیرضا آرا در این نمایش میخوانند، آشنایی شما با موسیقی و تکنیکهای نمایش ایرانی چگونه است؟
نسیم ادبی: سالها پیش به کلاسهای خانم ملکی و خلیلی میرفتم. من اعتقاد دارم بازیگر باید موسیقی بداند و ساز بزند. من متاسفانه نمیتوانم ساز بزنم. بدون تردید بازیگری که بتواند بخواند درک بهتری از ریتم در صحنه خواهد داشت. نه اینکه خواننده باشد اما بتواند زمزمهای کند. این کار پروسه سختی بود. ما هم دیالوگ میگوییم، هم راه میریم و هم حرکت داریم و.... فکر میکنم شاهکار کردیم. به اعتقاد یکی از دوستانم این کار میتواند یک اپرای ایرانی باشد.
رویا میرعلمی: من به واسطه کار با حسین کیانی با نمایشهای ایرانی آشنا هستم؛ البته نه به شکل موزهای و سنتی. به موسیقی ایرانی علاقه دارم و گوشم با آن آشنا است. بازیگر باید مواردی را بداند مانند تربیتی که در خارج از ایران برای بازیگران در نظر گرفته میشود. امکان دارد به بازیگر کار موزیکال پیشنهاد شود و او بایستی توانایی انجام آن را به شکل حرفهای داشته باشد. اتفاقی که در سیستم آموزشی ما شکل نمیگیرد.
علیرضا آرا: من دورهای در این زمینه نگذراندهام. کار کردم اما نه تا این اندازه جدی. تعداد زیادی کار کودک کردم که در آنها برای کودکان آواز خواندم. اینگونه با این مقوله آشنا شدم. اگر به 20 سال پیش بازگردم ترجیح میدادم خواننده شوم. حس اینکه فردی میخواند و مردم او را میبینند برایم از بازیگری که این کار انجام میدهد بیشتر است. به نظرم ما شاهکار نمیکنیم، ما کاری میکنیم که باید بشود. بازیگری تنها این نیست که دیالوگ حفظ و آن را به خوبی ادا کنید. بازیگری ابزار میخواهد چراکه در طی سالهایی که کار میکنید به هرحال با یکی از آنها مواجه میشوید و به این ابزارها نیاز دارد. صدا و خواندن یکی از مهمترین این ابزار است.
نسیم ادبی: معتقدم وقتی نمایشهایی به این شکل به صحنه میآیند تاثیرگذارند. سالها پیش نمایشی از آقای طهمورث دیدم که پردیس افکاری در آن بازی میکرد. او در آن کار میخواند، بعد از دیدن نمایش بسیار تحت تاثیر قرار گرفتم. وقتی چنین نمایشی کار میشود و علاقمندان آن را میبینند طبیعی است که فکر کنند چقدر خوب است که آنها هم بتوانند این کار را انجام دهند.
افسانه زمانی: اینها موضوعاتی است که به تدریج از فرهنگ ما حذف شده است. مجالس زنانه در دورهای مجالی برای ابراز وجود زنان بوده است. در این بازیها مسائل اجتماعی و سیاسی روز وجود دارد. جایی که زنان میتوانستند بخوانند و یاد بگیرند؛ اما به تدریج این فرهنگ حذف شد.
علیرضا آرا : مسئله آواز خواندن برای بازیگرانی که تئاتر کار میکنند مهم است، در تلویزیون و سینما فرق میکند. زیرا در صحنه تماشاچیان تو را باور میکنند. ای کاش من بلد بودم ساز بزنم، اکنون حسرت آن را دارم. شب اول فردی ردیف اول روبه روی من نشسته بود تا شروع کردم به ادای ساز زدن گفت اینکه خودش نمیزند! خدا را شکر کردم حداقل تا چند ثانیه دیگر میتوانم بخوانم. تمام طول مدتی که خواندم به آن آقا نگاه میکردم.
گروه موسیقی از بازیگران جدا نیستند؟
افسانه زمانی: نه، جز بازیاند. خط قصه این را به ما میگوید. بنا نیست موسیقی حفرههای خالی کار را پر کند، عنصر اصلی نمایش است که بنا به شخصیتها، خط اصلی و روایتی جای خودش را باز میکند.
چرا، صحنه نخست، که شخصیت "ملک" با اسلحه به صحنه میآید، چندان گویا نیست؟
افسانه زمانی: صحنه اول خیلی کوتاه است، شاید به همین دلیل است. به هرحال التهابی در شروع کار میدهد که بد نیست.
خیرالله تقیانی: بخشی از کار احتیاج به فضاسازی دارد. وقتی بازیگر و مخاطب آن را میفهمند، مشکل از متن نیست. احساس میکنم صحنه اول در فضاسازی الکن است.
افسانه زمانی: ما این را در جریان تحلیل درآوردیم.
رویا میرعلمی: من هم ابتدا در متن متوجه صحنه اول نمیشدم. کابوس را به ذهن من متبادر نمیکرد. الان که نمایش به روال افتاده، به دلم نشسته است.
افسانه زمانی: ما ماجرای کودتا را داشتیم و سعی کردیم به آن سمت نرویم، چون ممکن بود تماشاگر را گیج کند. نمیخواستیم اشاره خاص تاریخی داشته باشیم، زیرا مشکلی از خط قصه حل نمیکرد. برای همین سعی کردیم در صحنه اول به سمت کابوس "ملک" برویم. انگار به گونهای تداعی آن لحظه را میکند که "ذبیح" را گرفتند. اگر قرار بود اشارهای کوچک میکردیم کاملا موضوع فید میشد.
نسیم ادبی: شاید چون صحنه اول است این اتفاق میافتد، زیرا ما بعد از آن به دنبال صحنههایی می رویم که کاملا فراموش میشود. نباید از اینجا شروع کنیم.
رویا میرعلمی: من موافق آن هستم، اگر به خوبی رخ بدهد.
افسانه زمانی: ما سیستم معمول نمایشنامه را کنار گذاشتیم. خط زمان و مکان از هم گسیخته شده اما مخاطبان متوجه آن میشوند. اگر گنگ است، باید آن را در شیوه اجراییمان پیدا کنیم.
در طراحی صحنه، گویی فضای درونی و بیرونی از هم جدا شدهاند، اما در اجرا از فضای داخلی به عنوان فضای بیرونی مانند حیاط خانه استفاده میشود. آیا مرز بندی خاصی وجود نداشته است؟
افسانه زمانی: فضای داخلی و خارجی به آن مفهوم نداشتیم. از سکو استفاده میکنیم که ویژگی نمایش ایرانی است. تنها یک حریم میدهد. شاید بنا به ضرورت صحنه بازیها را جاهایی به داخل و بیرون کشیدیم. از یه جایی "ذبیح" را که بیرون حریم نگه داشتیم و وارد حریم میکنیم. با نشانهگذاریهایی که انجام میدهیم آن را مشخص میکنیم. پردهها هم حریمی به این شخصیتها میدهد. ما دو جا از آن استفاده میکنیم، جایی که "ملک" کابوس زده وارد میشود و میخواهد تمام درها را ببند، جای دیگر در ترنابازی است که حریم زنانه خودشان را مشخص میکنند. "ملک" با این پردهها گویی پیلهای دورتادور خود پیچیده است.
چشمان "ذبیح" تنها در یک صحنه بسته است، با توجه به شرایط آن دوره نمیبایست چشمان او بسته میماند؟
خیرالله تقیانی پور: مطربهایی که ناشناخته بودند چشم بند داشتند، اما زمانی که دائم رفت و آمد داشتند آن را بر میداشتند.
شخصیت "ملک" در طی زمان تغییر میکند، اما این اتفاق در مورد "پری" رخ نمیدهد. دلیل آن چیست؟
خیرالله تقیانیپور: ملک بنا به رعیت بودناش پیری و فرسایش متفاوتی دارد.
رویا میرعلمی: من سعی کردم این اتفاق در مورد "پری" بیفتد. "ملک" مطرب و خدمه است. اصولا زنانی که فعالیت بدنی بیشتری دارند، شکستهتراند. سعی کردم فرق داشته باشد و آن را میتوان در حرکات او درک کرد. او دختر اشرافی است.
نسیم ادبی: شکسته شدن "ملک" به خاطر مطرب بودن او نیست. شکست عشق است. بار سنگینی بر دوش اوست. شکست روحی بر جسم او تاثیر گذاشته است. دلم میخواست این دو زمان در مورد "ملک" به خوبی مشهود بشود.
افسانه زمانی: ما برش محدود از زندگی این دو شخصیت را میبینیم. زمانی که "ملک" به آشفتگی رسیده است.
علیرضا آرا: البته این را باید در نظر گرفت که "ملک" درگذشته تحرک بیشتری دارد اما "پری" ایستا است. زمانی که در زمان حال او هم ایستا میشود، بیشتر به چشم میآید.
نسیم ادبی: من از عمد این کار انجام دادم. حتی در راه رفتن "ملک" کندی گذاشتم. شکست او برایم مهم بود. در اجرای جشنواره این فاصله زیاد نبود اما اکنون بیشتر است.
سخن آخر؟
خیرالله تقیانیپور: بازیگرانی که نمایش ایرانی بدانند انگشت شماراند. سختترین کار بازیگری در نمایشهای ایرانی است. ما هنرمندانی با چنین توانایی تربیت نکردیم. پایاننامه چند دانشجو در طول سال به این نمایشها اختصاص دارد؟ اینکار را انجام نمیدهند زیرا برایشان مقرون به صرفه نیست و نیاز به آموزش و پژوهش دارد. ما دیگر امثال بیضایی نخواهیم داشت. از سوی دیگر نگاه خوبی هم به این آثار وجود ندارد، زیرا همیشه مرغ همسایه غاز است.
رویا میرعلمی: من به شکل موزهای این کارها را دوست ندارم، چون حرف تازهای ندارد. نکته مهم آنست که نویسندگان آنها را دراماتیزه کنند تا باورپذیر شود.
علیرضا آرا: برای نمایش ایرانی تعریف درست وجود ندارد. ما عادت کردهایم آنچه مال خودمان است را بد بدانیم. ما در خانههایمان هر روز استیک و راگو نمیخوریم، آبگوشت میخوریم و پیژامه میپوشیم.
افسانه زمانی: ما کسی را زیر سئوال نمیبریم. هر کسی سلیقه خودش را دارد. نمایشنامهنویسان باید دنبال راهکارهای تازه برای جذب مخاطب باشند. تا نگاهی معاصر نداشته باشیم، برای تماشاگران این نسل اتفاقی نمی افتد. باید تلاش کنیم راهکارهای تازه پیدا کنیم.
مهرانگیز قهرمانی