سرویس تئاتر هنرآنلاین: یوری پتروویچ لیوبیموف بنیان‌گذار تئاتر تاگانکای مسکو در ۳۰ سپتامبر ۱۹۱۷ در مسکو زاده شد و در ۵ اکتبر ۲۰۱۴ در ۹۷ سالگی چشم از جهان فروبست. او کارگردان بزرگ روس است که هم تاریخ زنده‌ تئاتر کشورش و هم یکی از رادیکال‌ترین نمایندگان آن به شمار می رود. تئاتر "تاگانکای" او که در سالروز تولد شکسپیر در سال ۱۹۶۴ افتتاح شد، پرطرفدارترین تئاتر شهر مسکو بود. او این تئاتر را به همراه شاگردانش با تمرکز بر عصیان هنری در فضای فرهنگی سرکوب شده راه‌اندازی کرد.

مقامات شوروی برای اولین بار در سال ۱۹۷۶ برای شرکت در فستیوال بین‌المللی بیتف (BITEF) در بلگراد به تئاتر تاگانکا اجازه‌ سفر به خارج از کشور دادند. مدت کوتاهی پس از اولین سفرش به بریتانیا و کارگردانی برداشتی جذاب از "جنایت و مکافات" در تئاتر لیریک همرسمیت، به دنبال مصاحبه‌هایش با رسانه‌های غربی اتحاد جماهیر شوروی از وی سلب تابعیت کرد. پیش از آن‌که در سال ۱۹۸۹ در دوره‌ی پرسترویکا [دوره‌ اصلاحات اقتصادی و سیاسی شوروی سابق به زمامداری گورباچف] به تئاتر تاگانکا بازگردانده شود، بیشتر آن دهه را در خارج از کشور در آمریکا و اپراهای اروپا فعالیت می‌کرد.

در سال ۲۰۱۱ در پی اعلام بازیگران وی مبنی بر این‌که به فعالیت خود در تئاتر تاگانکا ادامه نخواهند داد مگر آن‌که مزایای اضافی به آن‌ها پرداخت شود، لیوبیموف شخصاً مبلغ درخواستی را به آن‌ها پرداخت و بلافاصله استعفا داد. او گفته بود: "من به اندازه کافی از این بی‌حرمتی‌ها، تحقیرها، عدم اشتیاق به کار و اشتیاق صرف به پول دیده‌ام." آخرین کار او در سال ۲۰۱۳ برداشتی جالب توجه از پرنس ایگور اثر بورودین در بالشوی تئاتر بود.

او همانند بسیاری از دیگر کارگردانان روس، کارهایش را غرق در موسیقی شورانگیز می‌کرد، بسیاری از کارهای کلاسیک شوروی را اقتباس کرد، به شکسپیر علاقه داشت و تدریس و شیوه‌ اجرایی رئالیستی و اکسپرسیونیستی، "استانسیلاوسکی" و "مایرهولد" را درهم آمیخته بود. اما او جذابیت انعطاف‌پذیری از نمایش را به ‌وجود آورد که تماماً منحصر به شخص او بود. برای مثال، جنایت و مکافات سرتاسر درباره‌ یک در بود که شخصیت‌ها از آن رد می‌شدند، به آن تکیه می‌دادند، با آن رابطه برقرار می‌کردند و زیر آن می‌مردند. آن در، کلید نمایش وی بود.

چنین جسارت استعاری و شاعرانه‌ای شاید برای بسیاری از بازیگران بریتانیایی مانند لعن‌ونفرین بود، اما مایکل پنینگتون اجرای فوق‌العاده‌ای از راسکولنیکف قاتل در لیریک ارائه داد و سایر بازیگران نیز شجاعانه توانایی خود را در مقابل فرهنگ تئاتری بیگانه به آزمایش گذاشتند. لیوبیموف سخاوتمندانه مورد تمجید قرار گرفت و جایزه‌ بهترین کارگردانی را در ایونینگ استاندارد ۱۹۸۳ به دست آورد.

دو سال بعد، در یک کار مشترک در آلمیدا (شمال لندن) به همراه جیورجیو استرلر از تئاتر دو لوروپ در پاریس، "تسخیرشدگان"، اثر مهم دیگری از داستایووسکی را کارگردانی کرد. این نمایش با طراحی خیره‌کننده‌ استفانو لازاریدیس در یک بلک‌باکس در جنگلی از مواد انعطاف‌پذیر اتفاق می‌افتاد که صورت‌ها از میان آ‌ن‌ها ظاهر می‌شدند و بدن‌ها از میانشان می‌لغزیدند و همه‌ این‌ها شهرستانی کوچک را نشان می‌داد که از مزاحمت دسته‌ای آنارشیست دیوانه حیران شده‌اند. بازتولید شیوه‌ تاگانکا این بار موفق‌تر بود.

لیوبیموف فرزند میانی از سه فرزند، در یاروسلاول در شمال شرق مسکو به دنیا آمد. پدرش پیوتر زاخاروویچ لیوبیموف، تاجر خواروبار و مادرش آنا الکساندروونا، معلم بود. تبار پدری‌اش دهقان و تبار مادری‌اش کولی بودند. در سال ۱۹۲۲هنگامی که خانواده‌اش از کلکتیویزاسیون [سیاست ملی کردن زمین های کشاورزی] گریختند، پدر و مادرش هر دو در مسکو دستگیر شده و کمی بعد آزاد شدند. یوری در موسسه‌ انرژی تحصیل کرد و در سال ۱۹۳۴ به تئاتر هنر مسکوی دوم مایکل چخوف پیوست. در همین دوران با مایرهولد آشنا شد و با دمیتری شوستاکوویچ آهنگساز و نیکولای اردمان نمایشنامه‌نویس دوست شد.

لیوبیموف در سال ۱۹۴۰ از تئاتر واختانگوف به عنوان بازیگر و کارگردان فارغ‌التحصیل شد و به ارتش سرخ فراخوانده شد تا در کمیساریای دولتی سازمان امنیت به عنوان کمدین و سخنگوی گروه کر و آنسامبل رقص خدمت کند. او در سال ۱۹۳۵ برنده‌ جایزه‌ دولتی شد و در سال ۱۹۳۶، سالی که شروع به تدریس کرد، اقتباسی شجاعانه از "زن خوب ایالت سیچوان" اثر برشت را به روی صحنه برد که با استقبال مخاطبان و حیرت تشکیلات حاکم مواجه شد. سال بعد، او تئاتر تاگانکا را به همراه بازیگر پیشتاز ولادمیر ویسوتسکی، شاعر برجسته و ترانه‌سرای معترض (که در سال ۱۹۸۰ میلیون‌ها نفر در خیابان‌ها در تشییع جنازه‌اش شرکت کردند) و آلا دمیدووا تشکیل داد. ویسوتسکی تاگانکای سال ۱۹۷۶ را با آن هملت به‌یادماندنی به بلگراد [فستیوال بین‌المللی تئاتر بیتف BITEF] برد. طراحی صحنه شامل یک پرده‌ بزرگ قلاب‌بافی بود که حرکت می‌کرد، از میان صحنه می‌گذشت و بازیگران را مانند کشتی افلاطون [ت.م: اشاره به مثالی که افلاطون در کتاب پنجم جمهوری درباره‌ی اداره‌ی مملکت و تشبیه آن به کشتی و ناخدا‌ی آن می‌زند] جابجا می‌کرد. دیوار السینور واقعاً گوش داشت و ویسوتسکی عصبانی‌ترین، عبوس‌ترین و بیزارترین هملتی بود که دیده بود‌م. نمایش‌ دیگر تاگانکا، "ده روز" جان رید بود که دنیا را تکان داد: داستان انقلاب بولشویکی به صورت سیرک و نمایش دلقک‌ها، با سایه‌بازی، تبلیغات محرک و سرودها انقلابی؛ و دیگری "این‌جا سحرگاه‌ خاموش است"، شاعرانه‌ای آرام و گریه‌آور درباره‌ی گروهی از زنان پاسدار روس که در جنگ جهانی دوم سوگواری می‌کنند.

لیوبیموف در کنار پیوتر فومنکو و لو دودین از تحسین‌شده‌ترین کارگردانان اواخر قرن بیستم روسیه است. او چه در روسیه و چه خارج از آن، هنرمندی تاثیرگذار بود. پیتر بروک، کارگردان انگلیسی که در فستیوال بلگراد نیز حضور داشت تحت تاثیر کار او قرار گرفته بود. گروه تئاتر تاگانکا در این فستیوال جایزه‌ اصلی را از هیئت داوران دریافت کرد.

لیوبیموف، مردی سرسخت، خوش‌قیافه و عضلانی با چشمان آبی روشن و موهای سفید بود که در باورها و شیوه‌ کاری‌اش سازش‌ناپذیر بود. او هرگز انگلیسی صحبت نکرد، اما آن‌چه که از بازیگرانش می‌خواست را به دقت با حضورش، ابروهایش، نوساناتش و یکی دو مترجم منتقل می‌کرد.

از دیگر کارهای او می‌توان از حضورش در نقش استالین در نمایش اتوبیوگرافی الکساندر سولژنیتسین به کارگردانی خودش در شاراشکا در سال ۱۹۹۸، بازسازی دکتر ژیواگو در سال ۲۰۰۱ و برداشتی جدید از فاوست اثر گوته در تاگانکا در سال ۲۰۰۲ نام برد.

مصاحبه‌ "ماریا شوتسوا" با یوری لیوبیموف در ۱۵ آوریل ۲۰۱۱ در سن‌پترزبورگ (مجله‌ انجمن جهانی منتقدان تئاتر)

شما زندگی سرشاری داشته‌اید. کدام دوره را بهترین دوره‌ کار خلاقه در این زندگی می‌دانید؟

یوری لیوبیموف: (مکث طولانی) من عمیقاً در فکرم. (مکث طولانی) احتمالاً کار "مرشد و مارگاریتا" [۱۹۷۷]. طبق معمول، هیچ‌کس باور نمی‌کرد که از سد سانسور بگذرد و به نمایش دربیاید، با این که [کتابش] منتشر شده بود. من آن‌ها را متقاعد کردم که از نسخه‌ روسی با حذفیات استفاده می‌کنم و نه از نسخه‌ی کامل. در همین دوران بود که با کاترینا [همسر لیوبیموف] آشنا شدم. پیش خودم این کار را به او تقدیم کردم: اتفاقات این‌چنین هم‌زمان شدند. این کار برای من به خوبی پیش رفت، علیرغم این‌که هیچ‌کس تا به حال موفق به انجام این‌ کار نشده بود. همیشه اتفاقی برای این کار افتاده است. یا نوارها گم شده‌اند، یا افراد تنها یک طرف داستان را گرفته‌اند. از میان لهستانی‌ها (آندره) وایدا تنها خط وولاند را گرفت، و ظاهراً از آن راضی هم نبود.

طبق معمول، بازیگران در ابتدا نسبتاً خوددار بودند، اما بعد گفتند که دوست دارند آن را بازی کنند. من اسم نمی‌آورم، بیشتر به این خاطر که برخی از آن‌ها هنوز زنده‌اند. بازیگران افراد پیچیده‌ای هستند؛ ناسپاس و خیانت‌کارند. درباره‌ آن‌ها نمی‌شود بهتر از آنتوان چخوف گفت که می‌گوید: یک بازیگر حدوداً هفتادوپنج سال از یک فرد عادی عقب‌تر است. کمتر نویسنده‌ای با بازیگران چنین برخوردی همانند چخوف داشته است. او نمی‌توانست آن‌ها را تحمل کند. او با همسرش هم چندان مهربان نبود (اولگا کنیپر چخوفا در تئاتر هنر مسکو).

و مرشد و مارگاریتا؟

یوری لیوبیموف: من این کار را به طرز شگفت‌انگیزی سریع و به آسانی انجام دادم. بیش از ۴۵ تمرین، و هم‌چنان در حال اجراست. هر کاری مانند هر کودکی، به شیوه‌ خود از آب در می‌آید. گاه بسیار دشوار است، خصوصاً به خاطر سانسور. درباره‌ مرشد و مارگاریتا، مرتب مرا صدا می‌زندند و می‌پرسیدند که چه کسی اجازه داده است؟ و من می‌گفتم: من هیچ کار غیرقانونی نمی‌کنم. همه‌ شما می‌دانید که من در حال تمرین این کار بوده‌ام و حالا از من می‌پرسید چه کسی به من اجازه داده است؟ عجیب است. شما مدام با من مانند دادستان صحبت می‌کنید، انگار من جنایتکارم. این کتاب منتشر شده است، پس چرا من نتوانم آن را اجرا کنم؟ کار را بستم و به کمیته اطلاع دادم، کمیته هم کار را تایید کرد، اما شما مدام به من می‌گویید که نمی‌توانم این کار را انجام دهم.

تنها موضوع مرشد و مارگاریتا نبود که کار را حساس می‌کرد، بلکه چون تئاتر بود و تئاتر مردم را در کنار هم جمع می‌کند.

یوری لیوبیموف: البته.

و تئاتر تاگانکا بود، نه هر تئاتر قدیمی.

یوری لیوبیموف: خوب، آن‌ها همیشه مزاحم من بودند. از من خوششان نمی‌آمد. من متفاوت بودم و از آن‌ها نبودم، هرچند که پدربزرگم دهقان و از پیروان قدیم بود. [ت.م: پیروان قدیم به شاخه‌ای از کلیسای ارتدوکس روسیه می‌گویند که اصلاحات دینی پاپ نیکون را نپذیرفتند. (۸۱-۱۶۰۵)] پدرم ثروتمند بود و به همین دلیل هم دستگیر و زندانی شده بود. آن‌ها مادر و خاله‌ام را نیز زندانی کرده بودند. در کودکی مدام در رفت‌وآمد به زندان بودم و همانند بسیاری دیگر که برای زندانیان آذوقه می‌برند، نان خشک و شکر و چیزهایی از این دست برایشان می بردم. مادرم متولد ریبینسک بود و من مجبور بودم به آن‌جا سفر کنم تا به او برسم. آن‌ها تلاش می‌کردند مرا از این کار بازدارند چون قطار نیمه‌شب به آن‌جا می‌رسید اما من دست برنمی‌داشتم. فکر می‌کنم شخصیت جسور و باجراتی داشتم. اول به دروازه‌ آهنی مشت می‌کوبیدم، بعد لگد می‌زدم و بعد سنگ پرتاب می‌کردم. بالاخره کسی نگاه می‌کرد، دشنام می‌داد و افسر یا مقام بالاتری را صدا می‌کرد. بعد من را راه می‌دادند و مادرم شروع به گریه می‌کرد. حتی آن زمان (در سنین کودکی) من شخصیتم را نشان می‌دادم و به مادرم می‌گفتم که جلوی این آدم‌ها گریه نکند. من دو جنگ جهانی را پشت سر گذاشتم. ما سه بچه بودیم، من و خواهر و برادرم. ما خوش‌شانس بودیم. می‌توانستند ما را جدا کنند و آن‌گاه دیگر هیچ نداشتیم.

شما در سال ۱۹۶۴ زن خوب ایالت سیچوان را در مدرسه‌ی تئاتر خود به نمایش درآوردید و بعد آن را به تاگانکا منتقل کردید.

یوری لیوبیموف: بله. کار موفقی بود و نقدهای خوبی دریافت کرد و به دنبال آن مطبوعات و طبقه‌ کارگر هم از من حمایت کردند. این نمایش را در سومین سال پژوهشم کار کردم و کاملاً آگاهانه این کار را انجام دادم زیرا می‌توانست یک سال بر روی صحنه باشد و به من اجازه دهد تا تجربه کنم، یادبگیرم چطور در مقابل تماشاچی بازی کنم، آواز بخوانم، از طریق آوازها با تماشاچی ارتباط برقرار کنم و بفهمم که تئاتر سیاسی چیست. به هر حال برشت بنیان‌گذار تئاتر سیاسی بود. شوروی هم به من برچسب کار در تئاتر سیاسی زد و چون در تئاتر سیاسی کار می‌کردم، باید تحت نظر قرار می‌گرفتم: نباید دست از پا خطا می‌کردم، در غیر این صورت کشته می‌شدم. من همیشه به رئالیسم سوسیالیستی [ت.م: سبکی در هنر و ادبیات که در برخی کشورهای سوسیالیستی خصوصاً شوروی در دوران استالین رایج و مورد تایید بود که در آن کار هنری می‌بایست بازتاب و تبلیغ ایده‌آل‌های جامعه‌ی سوسیالیستی باشد.] حمله می‌کردم. خسته‌کننده و مزخرف بود، مزخرفی از جنس سیستم استانیسلاوسکی که به خوردمان می‌دادند چون مناسب رژیم شوروی بود.

خوب، آن‌ها مناسبش کردند.

یوری لیوبیموف: البته که کردند! استانیسلاوسکی بیچاره. مسئله سیستم او نبود. او می‌خواست راهنمایی برای کمک به بازیگران به وجود بیاورد، اما این مهمل است زیرا نمی‌توان چنین کاری کرد. این به هنر کمکی نمی‌کند. نمی‌توان بازیگری را از یک کتاب آموخت. همه آن کتاب را به یک شیوه تدریس می‌کنند و کلیشه به‌وجود می‌آید و کلیشه فردیت را می‌کشد. آن‌چه در اطراف ما در تئاتر خصوصاً تئاتر رپرتوار اتفاق می‌افتد، حماقت محض است. تخریب همه‌چیز است. چندین تن کاغذ [صرف کاغذبازی می‌شود]: چقدر می‌خواهید هزینه صرف میخ‌های صحنه کنید؟ - و چرندیاتی از این قبیل. و از آن طرف مناقصه‌ها! با این اوضاع درهم‌ریخته من هم استعفا دادم. در چنین شرایطی نمی‌توان کار کرد.

من از زیبایی‌شناسی برشت استفاده کرده‌ام، اما من این یا آن یا هر چیز دیگری که مردم می‌خواهند باشم نیستم. فکر می‌کنم من آدم خودم هستم. کاری که من کردم بزرگ بود. وقتی مرا از روسیه بیرون انداختند، به تمام جهان سفر کردم و سی اپرا در تئاترهای گوناگون سرتاسر جهان به نمایش گذاشتم. وقتی ایتالیایی‌ها از من خواستند، در آنجا اپرا اجرا کردم؛ لوئیجی نونو آهنگساز چپ‌گرا، بسیار بااستعداد و انسانی فوق‌العاده [نیز آن‌جا بود]. این در دوران برلینگر بود. (انریکو برلینگر رهبر حزب کمونیست ایتالیا در سال‌های ۱۹۷۲ تا ۱۹۸۴ بود.) ایتالیایی‌ها همیشه فکر می‌کردند که سیستم سیاسی جدیدی خواهند ساخت، اما من به آن‌ها می‌گفتم که هیچ‌چیز متفاوتی اتفاق نخواهد افتاد و از کمونیزم چیز تازه‌ای در نخواهد آمد. کمونیزم آرمان‌شهری غریب بود.

من همیشه با قدرت‌های سیاسی وارد جدال می‌شدم. آن‌ها همیشه بخشی از کارهای من را می بریدند. حدود چهاربار مرا از تئاتر بیرون انداختند. آن‌ها در من کسی را یافتند که می‌توانستند مبارزات ایدئولوژیکشان را بر اساس جنگ با او بنا کنند. کسی را یافتند که می‌توانستند دائماً به او ضربه بزنند.

کجا شنیدید که تابعیت‌تان سلب شده است؟

یوری لیوبیموف: در لندن. از بی‌بی‌سی هم آمدند و به من گفتند. آن‌ها به جای من آناتولی افروس را به مسئولیت تاگانکا منصوب کردند، اما او نباید می‌رفت. او مرا خوب می‌شناخت. ما در کنار هم در مقابل مقامات ایستاده بودیم. هنگامی که او را از امکان کار در مسکو محروم کرده بودند، من به او کمک کردم؛ و ما انزجار خود را از حاکمان با صدای بلند به آن‌ها ابراز کرده بودیم.

می‌توانیم بگوییم که موضوع تئاترهای شما تحریک‌آمیزبود؟ شما می‌توانستید موضوعات دیگری را انتخاب کنید و به شیوه‌ متفاوتی اجرا کنید.

یوری لیوبیموف: نه نمی‌توانستم.

چرا؟

یوری لیوبیموف: من باید معترض باشم! کار من اعتراض است. اما چرا مرا بازگرداندند؟ به دلایل سیاسی: ما خوبیم، پس لطفاً برگرد! درهای ما باز است. من هم می‌گویم: من به دست و پای شما نیافتادم. شما مرا دعوت کردید. حالا هم اگر از من خوشتان نمی‌آید، استعفانامه‌ام را تحویل می‌دهم.

خودتان می‌خواستید که به روسیه برگردید؟

یوری لیوبیموف: از این فکر بازگشت خوشحال و هیجان‌زده نبودم. میخائیل سرگئیویچ گورباچف از من خواست که برگردم. بازیگران به من نامه نوشتند و از من خواستند که برگردم. وقتی در واشنگتن بودم، شب‌ها با همدیگر به من زنگ می‌زدند و برایم می‌گفتند که با نیکولای گوبنکو که در آن زمان مسئول تاگانکا بود، همه چیز تغییر کرده است.

(در این‌جا کاترینا همسر لیوبیموف اضافه می‌کند: این برای گورباچف ضروری بود که افرادی چون سولژنیتسین، لیوبیموف و روستروپوویچ بازگردند. پس از آن گوبنکو وزیر فرهنگ اتحاد جماهیر شوروی شد. به عبارت دیگر این برای آن‌ها ضروری بود و نه برای لیوبیموف یا روستروپوویچ یا سولژنیتسین. پرسترویکا در جریان بود و هدف این بود که نامداران به روسیه بازگردند.)

لیوبیموف ادامه می‌دهد: مسئله سیاسی بود. آن‌ها به ما احتیاج داشتند.

از برگشتن پشیمان اید؟

یوری لیوبیموف: گفتنش دشوار است. می‌دانید، کار در این‌جا مفرح بود، و حالا غیرممکن است. اول از همه این‌که من پیرم [۹۴ سال]، پس می‌توانم انتخاب کنم که کار نکنم. اما با این‌حال من بیش از نیم قرن تجربه‌ کار پشت سرم دارم و دلم می‌خواهد آن را به دست افرادی لایق و نه نالایق که در شش ماه تمام آن را نابود کنند، بسپارم. هیچ شکی در آن نیست: نابودش می‌کنند.

منبع: روزنامه‌ گاردین به قلم مایکل کاونی مترجم: شیرین میرزانژاد (گروه تئاتر اگزیت)