سرویس تئاتر هنرآنلاین: ریچل جولی سردبیر مجله‌ ایندکس در سانسور، ویژه‌نامه‌ شکسپیر را معرفی می‌کند که در آن به بررسی چگونگی استفاده از نمایشنامه‌های او به منظور دور زدن سانسور و درگیری با مسائل دشوار در سراسر دنیا می‌پردازد، از اقتباس‌های بالیوودی تا اتللو در دوران آپارتاید آفریقای جنوبی و اجرای پیشگامانه‌ جدید از رومئو و ژولیت میان تئاترهای کوزوو و صربستان.

تئاتر به هر شکلی که دربیاید، درباره‌ اجتماع به ما می‌گوید. گاه داستان‌ها راحت نیستند، اما می‌بایست به آن‌ها پرداخته شود.

گفتن داستان‌هایی که واقعیت‌های اجتماعی ما را به چالش می‌کشد، نیازمند بازیگرانی است که راه خود را در اطراف مانع بیابند. در کشورهای اقتدارگرا و استبدادی، اجرای کارهای نمایشنامه‌نویسان مورد پذیرش یا تاریخی می‌تواند این امکان را به بازیگران بدهد که به موضوعات مشخصی بپردازند که درحالت عادی به آن‌ها اجازه داده نمی‌شود.

رابرت فراست شاعر می‌گوید که نوشتن شعر آزاد مانند تنیس بازی کردن بدون تور است. اما در جایی که تورها همچنان بر سر جای خود هستند و کار نویسندگان جدید ممکن است با مخالفت سرسختانه‌تری از سوی مسئولین روبرو شود، اجراهای چخوف، شکسپیر و سیسرو می‌تواند فرصت‌هایی هرچند اندک ایجاد کند. در این شماره نگاهی می‌اندازیم به نوشته‌های فرزند استراتفورد و این‌که چرا همچنان در سرتاسر جهان اجرا می‌شوند.

یکی از چالش‌های تئاتر این است که باید همواره برای تماشاچیان قابل درک باشد، چه جوان، چه پیر و چه هرکس دیگر میان این دو. نمایش‌های شکسپیر شجاعانه، صریح و درباره‌ مسائل معمول و مشخص است. بدون شک به همین دلیل است که نوشته‌های او برای زمانی بدین‌حد طولانی موثر واقع شده است، در حالی که دیگر نویسندگان به دست فراموشی سپرده شده‌اند.

این جذابیت و ارتباط، همچنان برای نویسندگان یک چالش است. پس از دوران دانشگاه، به مدت چند ماه در تئاتر هال تراک مشهور و افسانه‌ای در شمال شرق انگلستان مشغول به کار شدم که توسط جان گادبر، نمایشنامه‌نویس و مدیر هنری این مجموعه اداره می‌شد. کاری که گادفر در این شهر کارگری که کمتر کسی در آن فکر می‌کرد: "بیایید امشب بریم یه نمایش ببینیم!" انجام داد، این بود که نمایشنامه‌هایی را نوشت و کارگردانی کرد که به نظر می‌رسیدند درباره‌ مردم عادی و مسائل عادی باشند.

مشهور‌ترین آن‌ها، "بانسرها"، درباره‌ کسانی است که مسئول امنیت درب ورودی کلوب‌های شبانه هستند. [ت.م: بانسر به کسانی می‌گویند که در کلوب‌های شبانه و بارها کار می‌کنند و با کنترل ورود افراد و اخراج افراد دردسرساز مسئول برقراری نظم و امنیت آن‌جا هستند.] بانسرها داستانی جالب و خنده‌دار درباره‌ زندگی عادی بود. بسیاری از مردم برای دیدن آن به سالن کوچک تئاتر در بخش محقری از هال نزدیک جایی که میلیون‌ها ماشین‌ توزیع شیر بار می‌زدند می‌آمدند. مردمی که در حالت عادی به تئاتر نمی‌رفتند فکر می‌کردند که بسیار هم کار خوبی است و به خانواده‌ها و دوستانشان هم می‌گفتند که نمایش خنده‌داری است و به این ترتیب مردم بیشتر و بیشتری به دیدن نمایش‌های گادبر می‌رفتند. یک ماه پیش دوباره بانسرها را خواندم و متوجه شدم (فکر می‌کنم فراموش کرده بودم) که این نمایش چیزی بیشتر از یک نمایش خنده‌دار بود. در این نمایش مسائل واقعی درباره‌ این‌که مردم چطور زندگی می‌کنند، رویایشان چیست، چطور با زندگی کنار می‌آیند و چه چیزی باید تغییر کند مطرح می‌شود. مسائل سخت، مسائل مهم، تفاسیر اجتماعی، نهفته در میان شوخی‌ها.

تئاتر این‌گونه ما را از زندگی فراتر از شهرهایمان آگاه می‌سازد. به این دلیل است که گاه دولت‌ها از آن می‌ترسند. و به این دلیل است که در جایی دیگر، و تحت نوع دیگری از حکومت، نمایشی مانند "بانسرها" می‌تواند پیام اجتماعی‌اش را از زیر تیغ سانسورچیانی که فکر نمی‌کنند این نمایش چیزی جز گفتگوی چند مرد چاق و کچل که دربان یک کلوب شبانه‌ درب‌وداغان هستند باشد، به در ببرد.

اما نقش دیگر داستان‌ها، نمایش‌ها و هنر این است که آن‌ها قدرت شوراندن، اعتراض و گفتن چیزهایی را دارند که به طور معمول نمی‌توان گفت. گاه داستان‌ها موجب می‌شوند آن‌چه عصبانی‌کننده، تحریک‌آمیز و خارج از عرف است، قابل پذیرش به نظر برسد. گاه داستان می‌تواند به مکان‌هایی برود که روزنامه‌ها نمی‌توانند، اما همچنان با واقعیت سروکار دارند.

نمایش "بوته‌ آهنگری" (۱۹۵۲) از محاکمه‌ جادوگران سِیلم استفاده کرد تا به مسئله‌ قدرت اتهامات و وحشت عمومی در محاکمات دوره‌ مک‌کارتی و اتهام به کمونیزنم که منجر به بیکار شدن هزاران نفر و قرار گرفتن در لیست سیاه شد بپردازد. [محاکمات جادوگران سیلم مجموعه‌ای از محاکمات در ماساچوست (۳-۱۶۹۲) بود که در آن گروهی از مردم را به اتهام جادوگری مورد بازجویی و محاکمه قرار دادند و منجر به اعدام بسیاری از آن‌ها شد.][ت.م: جوزف مک‌کارتی سناتور جمهوری‌خواه آمریکایی بود که در سال‌های ۱۹۵۰-۵۴ مبتکر طرح تحقیقات و بازجویی گسترده درباره‌ نفوذ کمونیزم در زندگی عموم مردم آمریکا و جلوگیری از آن بود.] مردم، از پست‌چی‌ها تا تهیه‌کنندگان هالیوود احضار می‌شدند تا مستندات خود را به کمیته‌ فعالیت‌های غیرآمریکایی‌ -که هدف آن شناسایی و انزوای افراد با گرایش‌های چپ و دیدگاه‌های کمونیستی به عنوان افراد خطرناک بود-ارائه کنند. [ت.م: این کمیته در ابتدا در طول جنگ جهانی دوم برای شناسایی افراد با گرایش‌های نازی تشکیل شده بود اما بعد از جنگ با هدف شناسایی عناصر نفوذ کمونیزم به فعالیت خود ادامه داد.] علیرغم فضای متشنج و سرشار از وحشت دوران سرخ‌ زیر تخت* که ستارگانی همچون چارلی چاپلین و اورسون ولز را وادار به خروج از کشور کرد، میلر همچنان قادر بود که نمایش‌هایش را به تولید برساند. پس از این همه سال، کلاسیک اما همچنان مرتبط است. [*سرخ‌ زیر تخت: ترکیبی از سرخ به معنای کمونیست و ترس همیشگی کودکان از هیولاهای زیر تخت است و اشاره به دورانی دارد که با متشنج کردن فضا علیه تفکرات کمونیستی، مردم را از وجود کمونیست‌ها در نزدیکی خودشان می‌ترساندند.]

شباهت‌های میان محاکمات سیلم و مک‌کارتی برای آن‌ها که به آن فکر می‌کردند روشن بود. اما گاه آن‌ها که به کار سانسور گماشته شده‌اند، اهل فکر کردن نیستند. برای همین ایده‌ها از زیر دستشان درمی‌رود. و این می‌تواند مفید باشد.

شکسپیر هم البته جنجال، الهام و قدرت بسیار زیادی در میان نمایشنامه‌هایش دارد. تنها برای آن دسته که توجه نمی‌کنند، کمتر روشن است. خطابه‌ خروشان و فصیح هنری پنجم برای بالا بردن روحیه‌ پیروان ژولیده‌ و به هم ریخته‌اش برای این‌که به جنگ دشمنی بزرگ‌تر بروند به هیچ وجه آرام و از دور خارج شده نیست:ما اندک مردان، ما اندک مردان سعادت‌مند، ما جرگه‌ برادران، چه، هر آن‌که امروز در کنار من خونش را بریزد، می‌باید برادر من باشد.

خطابه‌ هنری پنجم هنوز هم می‌تواند در صف‌آرایی و تجدید قوای سربازان به کار آید. هنوز هم به نظر مرتبط و جهت‌دار به نظر می‌رسد. اما با این وجود، چون شکسپیر شکسپیر است، ایده‌ها و سخنانش بیش از دیگران از قلم قرمز و بی‌رحم سانسور می‌گریزد. احتمالاً سانسورچی‌ها و حکومت‌ها با خود می‌اندیشند که : سال‌ها از تاریخش گذشته است. نمی‌تواند ضرری داشته باشد.

بدین‌ترتیب در برخی کشورها از جمله زیمبابوه، شکسپیر ایده‌های اعتراض را از سد آن‌ها که چیزهایی از این قبیل را وتو می‌کنند، قاچاق می‌کرد. الیزابتا زازا موچموا، نمایشنامه‌نویس، می‌گوید در کشور او که برای کمپانی‌های تئاتری این همه محدودیت وجود دارد، ظاهراً شکسپیر می‌تواند از میان سوراخ‌های تور رد شده و داستان‌های کهولت یک شاه (شاه لیر) و سرنگونی یک رهبر (ژولیوس سزار) را بپروراند. این برای شهروندان زیمبابوه که آخرین روزهای طولانی یک حاکم سالخورده را سپری می‌کنند بسیار مهم است. او می‌گوید نوشته‌های شکسپیر همچنان در کارش الهام‌بخش است.

اما داشتن نشان شکسپیر همیشه به این معنا نیست که تولیدات تئاتری از از قلمرو گسترده‌ قانون می‌گریزند. در سال ۱۹۸۱ در ترکیه، "رویای نیمه‌شب تابستان" همزمان با به روی کار آمدن دولت نظامی، به روی صحنه رفت. آن‌گونه که سردبیر ترک ایندکس، "کایا گنچ" در این مجله بیان می‌کند، هرگونه رویداد عمومی، مقاله‌ روزنامه، شعر یا تولیدات هنری که کوچک‌ترین ذره‌ مخالفتی با مقامات نظامی به همراه داشت، با مجازات حتمی روبرو بود. این نمایش به نظر می‌رسید که رابطه‌ میان الیت و بقیه‌ اجتماع (شش‌نفری که در رویای نیمه‌شب تابستان، نمایش در نمایش را بازی می کنند) و این‌که چگونه پایگاه اجتماعی به عنوان ابزار قدرت استفاده می‌شود را برجسته می‌کند. هشت‌نفر از گروه بازیگری طی چند ماه پس از آن با سرهای تراشیده سر از زندان درآوردند. نمایش از زیر تیغ سانسور فرار نکرد. مورد توجه قرار گرفت.

کارگردان پیشرو تئاتر ترکیه، "کمال آیدوغان" که آخرین برداشت از این اثر را در ترکیه انجام داده است، به مجله‌ ایندکس می‌گوید: این نمایش ارتباطی قوی با مشکلات امروز ملتش دارد. او کشمکش میان اشتیاق و قانون، و رویای جنگل که اشتیاق و برابری در آن حکمفرماست را به موازات یکدیگر می‌بیند.

در شماره‌ اخیر، ژان فاکس در مقاله‌ای بلند از رابطه‌ عشق نفرتی که آمریکا با شکسپیر داشته و دارد صحبت می‌کند. بنیان‌گذاران پیوریتن‌‌** معتقد بودند که تئاتر نامناسب و غیرقابل قبول است. [ت.م: **پیوریتن‌ها (به انگلیسی: Puritans) یا پارسایان نام گروهی از پروتستان‌های اصلاح شده انگلیسی در سده‌های شانزدهم و هفدهم میلادی بود که پشتیبان پالودن کلیسای انگلستان از هر گونه رسم کاتولیک رومی بودند و اعتقاد داشتند که کلیسای انگلستان تنها به طور جزیی اصلاح شده است. پیوریتن‌ها بر این باور بودند که حال که خدا گروهی را فرادست گروه دیگر گذارده، پس این فرودستی باید در جامعه رعایت شود و فرودستان فرمان‌بردار فرادستان باشند. پیوریتن‌ها بخاطر سخت گرفتن در انگلستان، به کوچیدن شان به آمریکا انجامید و با کوچ گسترده‌ پیروان این مکتب، پای این کیش به آمریکا هم گشوده شد و نوآبادهای انگلیسی کانون پیوریتن‌ها شدند.] بنابراین این ملتی است دارای هسته‌ اساسی سانسور که با پایبندی به متمم اول قانون اساسی آن کشور، آزادی بیان در تضاد است. فاکس که ساکن لس‌آنجلس است، توضیح می‌دهد که چرا شکسپیر همچنان والدین را با نمایش‌هایش درباره‌ همه‌چیز از ناراحت می‌کند. گیل کرن پاستر، سردبیر نشریه‌ آمریکایی شکسپیر کوارترلی به ژان فاکس می‌گوید: شکسپیر به ما از خود محرمانه‌مان می‌گوید و این همان چیزی است که مردم از آن می‌ترسند.

درحالی‌که از سویی نمایش‌های نویسندگان مورد پذیرش می‌تواند مخالفت و اعتراض را در کشورهایی که وجود هنرهای نمایشی در آن‌ها به شدت کنترل می‌شود، قاچاق کند، از سوی دیگر همگام با حرکت ملت‌ها به سوی دموکراسی، مخاطب عام نیز می‌بایست از تئاترش انتظار و طلب محتوایی برانگیزاننده‌تر، تحریک‌آمیزتر و علناً چالش‌برانگیز داشته باشد، همچنان که پذیرای اساتید محرز تئاتر است. ما همه باید چشم‌به‌راه نشانه‌هایی از آن زمان باشیم.

مترجم: شیرین میرزانژاد (گروه تئاتر اگزیت)