سرویس تئاتر هنرآنلاین: رمان "بینوایان" اثر ویکتور هوگو بارها و بارها در سینما، تلویزیون و تئاتر، کاربری دراماتیک پیدا کرده و جزو آثاری است که اقتباس یا آدابته کردن آن برای صحنه نمایش الزامأ باید طوری انجام شود که از لحاظ اجرائی و کیفی به مراتب بالاتر و برتر از ورسیونها و اجراهای قبلی باشد، وگرنه هیچ لزومی برای اقتباس یا آدابته کردن آن وجود ندارد و اقتباس غلط از آن، برای مجریان این امر واقعأ به معنای یک "سقوط" است.
در نمایش "بینوایان" با اقتباس غلط کیوان صباغ و مهدی سیمریز و کارگردانی سروش طاهری که ظاهرأ در تراکتی به عنوان نگاهی به رُمان "بینوایان" اثر ویکتور هوگو ارزیابی شده است، بخش قابل توجهی از رمان حذف شده، قسمتهائی هم تغییر داده شده و بخشهائی هم پس و پیش شده است و نهایتأ رمان مورد نظر از لحاظ سبک، ساختار و حتی موضوع و پایانبندی به کلی از هم پاشیده و این عارضهها بر شیوه اجرای آن هم تأثیر گذاشته است؛ نصفی از اجرای این نمایش اساسأ به شکل روایت شخصی پرسوناژها درآمده و فقط بخشهائی از آن به صورت صحنهای ارائه شده است. داستان نمایش هم با گمراه، شرور و بدذات نشان دادن "کوزت" و مرگ نمادین او به پایان میرسد. در این میان نصف پایانی داستان هم که مربوط به "ژان والژان"، "کوزت" و "ماریوس" است ، حذف شده و شخصیت انسانی "ژان والژان" و فداکاریهای او به هیچ منتهی شده است؛ در این رابطه این پرسش پیش میآید که اگر افرادی در یک کشور دیگر چنین بلائی سر یک اثر بسیار شاخص ادبیات ما میآوردند، آیا اعتراض ما همه رسانههای دنیا را پر نمیکرد؟
نویسندگان متن این نمایش به ترتیب، سبک رومانتیک، ژانر ترکیبی اجتماعی، عشقی و تا حدی سیاسی رمان "بینوایان" را به کلی از بین بردهاند. داستان فعلی نمایش عبارت از خیانت و خباثت دختری است که تلاشهای انسانی "ژان والژان" یا به عبارتی "پدر خوانده" خود را با ناسپاسی برباد میدهد و به عشقاش هم به خاطر چشمداشتهای مادی پشت میکند. معلوم نیست که قصد نویسندگان از جعل داستان "بینوایان" اثر ویکتور هوگو و توسل به چنین داستان واره بیاساسی چه بوده است؟ زیرا نمایش نه "هجویه" است و نه "کمدی سیاه ". ضمنا از نظر زمان و مکان، طراحی لباس و چهرهپردازی، با شرایط امروزی آدابته نشده و نمیتوان این تغییرات فاحش را از لحاظ موضوعی به آدابته شدن یا تطبیقی کردن رمان نسبت داد.
نمایش "بینوایان" دکور ندارد و همه چیز بر روی یک سکوی سفید و یا در اطراف آن میگذرد و سکو هم از هر طرف به چند پله منتهی میشود. فضای صحنهها بسیار سرد و بیاحساس است و از گیرائی و احساسات گرائیهای رومانتیک رمان اصلی هیچ اثری نیست. حتی برخلاف همذاتپندارانه بودن رمان "بینوایان"، نمایش به سبب حضور راویانی که بخشهای زیادی از حوادث رمان و روابط بین پرسوناژها را عملأ به روایت و توصیف شفائی مستقیم درمیآورند، با انقطاع پی در پی حسی و ذهنی همراه است و اجرا از آغاز تا پایان از تماشاگر فاصله میگیرد.
صحنه مربوط به خودکشی بازرس "ژاور" با اسلحه و متعاقبأ ظاهر شدن مجدد او در صحنههای بعد که حتی در قالب "فلاش بک ذهنی" یا "فلاش بک روائی" هم ارائه نشده، هیچ مفهومی ندارد جز آن که بیدلیل و حتی عمدأ پرسش ایجاد گردد بی آن که پاسخی به آن داده شود. باید اذعان داشت در این رابطه تماشاگر فقط سردرگم میماند و دچار ابهام میشود. ضمنأ به علت کوتاه و خلاصه کردن موقعیتهای محدود نمایش، گاهی توالی داستانی حوادث از بین رفته و در رویدادها و صحنهها "پرش" ایجاد شده است. معصومیت "کوزت" و عاشقی او جایش را به گناه، شرارت و گمراهی داده است. ضمنأ "ماریوس" هم انقلابی یا یک دون ژوان عاشق نیست، بلکه رفتار و کردارش عملأ به یک فرد معمولی خیابانی شباهت دارد. نیمی از داستان "ژان والژان" هم حذف شده و ضمنأ "فانتین" (مادر کوزت) "ژان والژان" بودن شهردار را به بازرس لو میدهد. نتیجهای که از این ترفندها می توان گرفت آن است که نویسندگان متن، حتی با تعریف ساده "طرح" در داستان که شکلگیری رویدادهای داستانی و شخصیتپردازی کاراکترها را براساس"روابط علت و معلولی" ممکن میسازد، آشنا نبودهاند وگرنه به خود اجازه نمیدادند که حوادث و کاراکترهای رمان "بینوایان" را تا این حد تغییر بدهند و برای این تغییرات هم "هیچ" دلیل درون متنی و نمایشی نیاورند. آنها کاراکترهای خوب رمان را "بد و خبیث" و یا "بیفایده " جلوه دادهاند.
استفاده از ماسکها که ظاهرأ برای بیهویت و یا ناشناس نشان دادن مردم به کار گرفته شده و به کاربردن "چترهای سفید تزئینی" در اطراف و بر روی تختی که "فانتین" بیمار برآن دراز کشیده، در اصل برای ایجاد جلوههای بصری گذرا و عملأ به منظور ایجاد تصاویر زیبای لحظهای و نهایتأ "پوسترنما" کردن صحنه است که فقط زیبائی لحظهای دارد و برای عکس گرفتن عکاسان مناسب است.
استفاده زیاد از راوی و روایتگری برای توضیح و توصیف حالات، موقعیتها و حوادث صرفأ راه گریزی برای هرچه سادهترکردن متن و اجتناب از نشان دادن رویدادها و موقعیتها بوده که نهایتأ کار را برای نویسندگان و کارگردان بسیار راحت و "دم دستی" کرده است.
رمان "بینوایان" اساسا "دستکاری" و "ذهنکاری" شده و از آن چیز قابل توجهی باقی نمانده است. اجرا هم تحتالشعاع متن قرار گرفته و میزانسنها بسیار معمولی و بازیها هم در همان سطح است. انتخاب بازیگران (به جز انتخاب بازیگران زنی که به ترتیب نقشهای فانتین و همسر تناردیه را ایفا میکنند) متناسب با پرسوناژهای داستان نمایش نیست. کارگردانی نمایش به سبب شکلدهی تکراری میزانسن ها بر روی سکو و اطراف آن که صرفأ به منظور جای دهی بازیگران بوده و مابه ازاء تاویلزا یا معناداری ندارد، بسیار ضعیف و غیرهنری است.
نمایش"بینوایان"به نویسندگی کیوان صباغ و مهدی سیمریز و کارگردانی سروش طاهری که هم اکنون در سالن ناظرزاده کرمانی و در مجموعه ایرانشهر اجرا میشود، از لحاظ ساختاری و اجرائی و نیز از نظر محتوائی، داستانی و حتی سبک و ژانر، طراحی، بازیگری و کارگردانی، یکی از بینواترین اجراهاست که تماشاگر را حین اجرا و حتی بعد از آن با دهها پرسش بیجواب سردرگم مینماید.
حسن پارسائی