سرویس تئاتر هنرآنلاین: تک گویی نمایشی در زمانه ما کارکرد بسیاری میتواند بیابد و این به دلیل انزوا و تنهایی بیشمار مردمان و همچنین افزایش اختلالهای روانی است. احسان گودرزی نویسنده و کارگردان جوان این روزها دو نمایش را در تالار مستقل تهران اجرا میکند که در هر دو نیز ابعادی از مسائل و بیماریهای روانی انسان امروز -البته در ایران معاصر ما- مورد کنکاش نمایشی واقع میشود.
در مثل "شلوار جین آبی"، یک مرد را که یحتمل همسر پزشکش را به انگیزه یک تصادف خیابانی و نزاع دو سویه از دست داده است، میبینیم و او واگویههایش به روابط اجتماعی و معضلاتی که در این روابط موج میزند اشاره میکند. بخشی از این معضلات ریشه در خانواده و تبار ما دارد و بخشی دیگر هم ناهمگنی بسیاری از پدیدههای نوین با همان خصایص و ویژگیهای روانی است که ریشه در ناخودآگاه جمعی ما دارد و این خود سد محکمی است که ما را با تردیدها و چالشهای عجیبی مواجه میگرداند. با آنکه پدرِ پسر تحصیلکرده و معلم تاریخ است و آنقدر تاریخ را خوانده که دیگر دچار آلزایمر شده است و در این فراموشی همه چیز، بارها هر بخش از تاریخ را واگویه میکند. انگار خود پسر نیز از آن مرحوم پدر حال خوشتری ندارد و او هم بارها تکرار میکند واگویههایش را بیآنکه بداند لحظاتی پیش همان را برایمان گفته است.
در مییابیم که این مرد پرستار است و دلش پر است از اینکه به نامردی زنش را از دست میدهد. او تعبیری دو گانه دارد از آنچه برایمان روایت میکند؛ هم ناظر و شاهد یک واقعه تلخ و تراژیک است و هم قهرمان این بازی بیقاعده و بیدلیل است که بر اثر کژمداریهای روزگار نامیمون و آدمهای وحشی و غیر متمدنش شیرازه زندگیاش از هم میپاشد. حالا حال خوشی ندارد و روان پریش است و یک بند حرف میزند. اینکه معلوم نیست که او کجا هست و برای که حرف میزند، نقص بارز کار است چراکه این معلومات و محدودیتها دست و بال بازیگر و کارگردان را میبست و حالا در این ولنگاری صحنه هم بازیگر معلق است و هم معلوم نیست که مواجهۀ ما باید از چه موضع و منظری باشد برای همین بلاتکلیف میمانیم؛ با آنکه متاثر میشویم و حالمان متاثر از فضاست اما متاسفانه دچار ژرف اندیشی نخواهیم شد. برای همین حتی بازیگر هم از ابتدا تا پایان، ایستاده است و کمترین حرکتی دارد مگر آنکه در این تحرکات کمینهگرا شاهد تحرک دست یا پا به ابعاد دو شانه و حرکات دستهایش در طرفین باشیم. گاهی هم در این بین صدا پایین میآید و البته از مکث و سکوت هم غافل نیست که در اینجاها ارتباط بهتر و تنگاتنگتری با مخاطبانش خواهد شد. زیباتر اینکه حسهایش را محو و کمرنگ میکند و مانع از ارتباط حسی و عاطفی میشود. بازیگر حق ندارد برای مرگ همسر و بیل خوردنهایش آه و ناله کند و فقط باید راوی باشد. آنچه میبینیم زمانش در گذشته بوده است و کلمات عنصر خنثایی خواهند شد که ما را متوجه واقعه خواهند ساخت. تناقضی که هم خوب است برای اینکه استدلال ما را بر واقعه معطوف خواهد کرد و بد است برای اینکه نمیتوانیم فضاسازی کنیم در ذهنمان. اگر بیماری روانی این مرد حاد است حتما باید اطلاعاتی به ما بدهد که دریابیم واقعا با چه نوع مشکلی مواجه هستیم و این مهم از طریق بروشور قابل حل و فصل خواهد بود. حتی جنس بازی و افزودن اطلاعاتی در متن نمایشی هم یاریگر ما خواهند شد که فعلا این نکتهها نامعلوم است.
"اسلحه ناموس منه" درباره مسائل ناموسی است و البته از ذهنی که اسیر سنتهای دینی و عرف اجتماعی است. مرد جوانی که میپندارد با دختری که قبلا نامزدش بوده و حالا زن مرد دیگری است و شوهر این دختر، به تالار مستقل تهران آمده تا نمایشی را ببیند. از قضا لحظهای سر به شانه دختر میگذارد، مرد متوجه میشود و با سیلی جوان را تنبیه میکند و جوان را ترسو خطاب میکند. محسن همان جوان است که الان استوار یکم نیروی انتظامی است و حالا درگیر دار همین تئاتر دیدن و دیگر ماجراها خیالبافی میکند. بستر رویدادها و نوع مواجهه معلوم است میدانیم او در تالار است و بر جایگاه تماشاگران نشسته و خیالبافی میکند و این واگویه روانی به نوعی عشق ناکام و شکسته عاشقانهاش را بر ما آشکار میسازد. اینکه دیگر نمیتواند موقعیت گذشتهاش را بازآفرینی کند و حسرت این ناکامی در دل داغدارش میماند، ما را هم بهت زده خواهد کرد!
در اینجا مرتضی درویش بازیگر است و کنترل از بیرون هم جریان بازی را خلاقانهتر ساخته و هم کارگردانی احسان گودرزی را برجستهتر کرده است؛ به این دلیل که در مسیر تخت و یکنواخت ما را همراه نکرده است بلکه گاهی نشست و برخاستهای بازیگر عامدانه است و هندسه مجهولات را پس میزند و بر دایره معلومات میافزید. هم اینکه میزانسنهایش ما را دچار دگرگونی و تحول مینماید که از بنیان تا راس واقعه انسان ذره ذره واکاوی خواهد شد. شکست عشقی برای خیلیها یک تجربه معلوم است.
عنصر تخیل در پیش برندگی متن و بازی حضور فعالی دارد، بازیگر هم کم نمیگذارد که بشود لحظه لحظه کار را دنبال کرد. مهندسی صدا و صدای نگار جواهریان در خدمت اجراست که هم در فضاسازی موثر است و هم ساختار ویژهای به اجرا میدهد که دیگر از حوصله مخاطب خارج نشود. در اینجا کارگردانی هم جلوه بهتری به خود میگیرد. شاید اگر اشتباهی هم هست، در متن است که باورهای کودکانه و شاید هم کودن بودن فرد را بر وضعیت بغرنج میخواهد غالب کند. اینکه رفتن بیرون با دختر چندان نمیتواند ویرانگر باشد آن هم به جرم سر بر شانه نهادن که بشود آن را شاخهای از زنا تلقی کرد. یعنی اگر هم قرار بود این موارد در متن ذکر شود باید علتهایش مشخص باشد چون او مداح و قاری است و باید که در طول سالها شرکت در مراسم مذهبی با زیر و بم مفاهیم مذهبی آشنا باشد و این نوع رفتار و برخورد در حد چنین جوانی نیست. مگر اینکه از زاویهای معلوم ما را با چنین ندانستنهایی همراه میکرد.
احسان گودرزی میتواند در نمایشنامهنویسی و کارگردانی ما را در آینده نزدیک دچار شگفتی کند چون نیروی خلاقهای او را یاری رسان است و میداند که انگشت نهادن برواگویه دردهای درون انسان معاصر بیش از هر نوع مضمون دیگری گرهگشای معضلات اکنون خواهد بود.
او هوشیارانه با تکگویی نمایشی که به نظر سختتر از دیگر موقعیتهای دراماتیک است، کارش را آغاز کرده و این خود ما را با نگاهی جستجوگر و خلاق همراه میکند و ما را امیدوار میسازد که بهتر از اینها هم خواهد نوشت و هم کار خواهد کرد. هر چند در تجربه نوشتاری پلنگ صورتی که برای آروند دشت آرای آن را نوشته بود، با شکست مواجه شده بود چون در آنجا نه خلاقیتی دیده میشد و نه تفکری و نه گرهای از جامعه گشوده میشد.
رضا آشفته