سرویس تئا‌تر هنرآنلاین: سیروس ابراهیم‌زاده نویسنده و بازیگر پیشکسوت و نام آشنای عرصه تئا‌تر، سینما و تلویزیون یازدهم فروردین ماه وارد هفتادونهمین سال زندگی شد. او دارای مدرک کار‌شناسی ارشد تئا‌تر از مدرسه هنرهای دراماتیک و موسیقی بیرمنگام انگلستان و آکادمی هنرهای نمایشی - موسیقی لندن و کار‌شناسی زبان و ادبیان انگلیسی از دانشگاه تهران است و فعالیت هنری را سال ۱۳۴۶ با تلویزیون و رادیو آغاز کرد. بازی در فیلم "حسن کچل" به کارگردانی علی حاتمی نخستین تجربه سینمایی اوست. از عمده نمایش‌های ابراهیم‌زاده می‌توان به "اتللو"، "جعفر خان از فرنگ برگشته"، "ملیحه" و... نیز اشاره کرد.

ابراهیم‌زاده نوشتن را بسیار دوست دارد و می‌گوید به سبب وقفه‌ای که از‌ ۱۳۵۵ تا ۱۳۸۳ ‌در نشر آثارش پیش آمد، احساس غفلت می‌کند. به گفته خودش؛ آثار متعددی دارد که تاکنون فرصت بازنویسی آن‌ها را پیدا نکرده است و یا برخی از آن‌ها را بازنویسی کرده و هنوز منتشر نشده است.

او که پیش‌تر چندین مجموعه داستان و نمایشنامه تالیف و ترجمه کرده، اخیرا نیز کتابی با عنوان "یک خواهش کوچک" که شامل مجموعه مقالاتی است که در روزنامه‌های مختلف به چاب رسیده را توسط نشر مروارید منتشر کرده است.

این هنرمند پیشکسوت در هفتاد ونهمین سالگرد تولدش با اشاره به فعالیت‌های فرهنگی و هنری خود در طول سالیان دور و نزدیک، به خبرنگار تئا‌تر هنرآنلاین گفت: می‌خواهم بر خلاف معمول از زمان اکنون آغاز کنم و به آغاز زندگی و تولد خود برسم. شاید بسیاری از شما کارهای من را نشناسید برای این آشنایی با بخشی از کتاب "یک خواهش کوچک" که توسط دوست نازنینم جناب آقای‌ حسن ‌زاده منتشر شده و یاشارصلاحی (فرزند عمران‌ صلاحی) که یکی از طراحان بسیار ارزشمند و از تصویرگران معاصر، این کتاب را تصویرگری کرده؛ سخنانم را آغاز می‌ کنم؛ بیش از سی سال است که در خیابان ولی‌عصر زندگی می‌کنیم، نبش کوچۀ شهید افتخاری، پلاک دوازده به علاوۀ یک. معمولا پنجره‌ها را بسته نگه می‌داریم تا سروصدای آلوده به دود ماشین و سر و صدای ترافیک و تعفن بیماری‌زای جویبار لجن‌گرفته دخلمان را نیاورد.

تأثیر نمایش‌خوانی بر مخاطب از اجرای نمایش بیشتر است

این مترجم و بازیگر پیشکسوت ادامه داد: در یکی دو ماه گذشته نمی‌ خواهم بگویم آخرین کار، چرا که قرار نیست آخرین کارم باشد، پس بهتر است این‌گونه بگویم تازه‌ترین کار خود را که روخوانی یک نمایش‌نامه کوتاه بود، در سالن موزه استاد انتظامی با همراهی خانم شمسی فضل‌ اللهی و عده‌‌ای جوانان خوب تئا‌تر که همگی عضو گروه نمایش "پاییزه" هستند، انجام دادیم. این گروه را در دهۀ هشتاد تأسیس کردم و تا به امروز به فعالیت خود ادامه داده است. شاید بشود این پروسه در سالن‌های بزرگ‌تر که مخاطبان بیشتری داشته باشد، تکرار شود. به‌ هر‌حال شیوه خاصی از نمایش‌نامه‌خوانی است. به اعتقاد من تأثیر نمایش‌خوانی بر مخاطب از اجرای نمایش بیشتر است و گاهی خلاقیت او را برمی‌انگیزد. دلیل این امر آن است که مخاطب را در پروسۀ آفرینش شرکت می‌دهیم. مخاطب در ذهن خود دکورسازی و گریم می‌کند، میزانسن می‌دهد و حتی لباس شخصیت‌ها را تجسم می‌کند به شرط آنکه، بازیگری که متن را می‌خواند مهارت ویژه ای داشته باشد و با اشارات کوچک بتواند ذهن مخاطب را به خلاقیت وادارد. این کار در همه جای دنیا، توسط بازیگران و کارگردان‌های با تجربه انجام می‌شود. در ایران شاید تنها تعدادی از جوانان که قدمشان در تئا‌تر بسیار مبارک بوده و من در موقعیتی حتما در مورد آن‌ها سخن خواهم گفت این شیوه را اجرا می‌کنند و مهم‌ترین دلیل استقبال، سرعت اجرا و کم ‌خرج بودن آن است. همچنین تصمیم دارم در فرصت‌های آینده کارگاه تئا‌تر و بازیگری را در سالن کاخ نیاوران راه‌اندازی کنم.

این هنرمند با اشاره به بحث فردیت در هنر، خاطرنشان کرد: به یاد دارم سال‌ها پیش جوانان علاقمند به عرصه تئا‌تر و سینما به سراغ من می‌آمدند و کمک می‌خواستند. نسخه‌ای می‌پیچیدم که شاید دیگر کلیشه شده بود و همسرم همیشه می‌خندید و ‌می‌گفت باز هم‌‌ همان صحبت‌های تکراری را می‌کنی؟! به جوانان می‌گفتم که باید به دانشگاه بروید و از طریق تحصیلات آکادمیک وارد این رشته شوید. گاهی بسیاری از آن‌ها مؤدبانه می‌پذیرفتند اما از نگاه‌های برخی متوجه می‌ شدم که حرف‌هایم را قبول ندارند. حتی تعدادی شجاعانه می‌ گفتند مگر همۀ بازیگران ایرانی و حتی بازیگرانی که در سطح جهان فعالیت داشته ‌اند تحصیلات آکادمیک دارند؟! من می‌گفتم که روزگار بی‌سواد‌ها گذشته است و شما برای هر کاری باید تحصیلات دانشگاهی آن رشته را داشته باشید. آن‌زمان این‌گونه فکر می‌ کردم اما امروز بر این حرف‌ها چون گذشته اعتقادی ندارم. به این نتیجه رسیدم که در عصر مدرن ‌این روز‌ها تکنولوژی و اینترنت حرف اول را می‌زند. پس سیستم آموزش نیز تغییر کرده است. نظام آموزشی باید به‌روز شود و به دقیقه اکنون برسد. وقتی وارد دانشکده تئا‌تر می‌شدیم، طبق آیین ‌نامۀ وزارت علوم چهار سال دوره تحصیلی کار‌شناسی به طول می‌انجامید. دروسی چون تاریخ تئا‌تر، فلسفۀ تئا‌تر، رابطۀ ادبیات با تئا‌تر، نقاشی و کاربرد موسیقی در تئا‌تر و تمرین‌های فن بیان و … آموزش داده می‌ شد. در حقیقت تعریف آموزش این است که استاد عالی‌مقامی که بحرالعلوم بوده و امتیاز بزرگش نیز همین است تدریس کند و این اطلاعات را بین چندین ماه تقسیم و به هنرجویان و دانشجویان منتقل می‌کرد. گرچه این مطالب در هیچ‌ جای دیگر به جز کلاس نمی‌‌توانست در دسترس باشد، شاید در برخی از کتاب‌ها که دسترسی به آن‌ها چندان هم آسان نبود اما نمی‌توانست هنرجویان متفاوتی به معنای واقعی کلمه تربیت کند شاید موفق‌ترین شاگردان، کسانی بودند که خوب یاد می‌ گرفتند و سرآخر شبیه خود استاد می‌شدند. باید بپذیریم که روزگار امروز خیلی عوض شده است و زندگی ریتم بسیار تندی دارد. حال اسمش را پیشرفت بگذاریم یا پیشرفت تکنولوژی و جهانی، تفاوتی ندارد؛ در واقع نمی‌توانیم آن را ببینیم و این آهنگ بسیار سریع تغییرات را حس نمی‌کنیم و درک آن برایمان سخت است.

در حوزه هنر فردیت بسیار مهم است

ابراهیم‌زاده ادامه داد: داوطلبان امروز بازیگری تنها با یک کلیک به میلیون‌‌ها اطلاعات ویژه دسترسی پیدا می‌کنند. همه ما این کتاب‌خانه‌های کوچک جیبی را همراه داریم. تعریف استاد امروز شاید این باشد که ضمن اینکه اصول اولیه هنر را در کمترین مدت و بهترین شکل به شاگرد خود منتقل کند، عملاً انگیزه وجود هنرجو را بیدار کرده و او را به کشف درونی و علمی هنر وادارد تا خودشان راه را پیدا کنند و سرآخر در راهی درست، شبیه خودشان شوند. اینجا فردیت خیلی ارزشمند است و من باید حرف تازه‌ای برای گفتن داشته باشم چون هر فردی برای کسب مهارت هنری شیوه خاص خود را دارد در غیر این صورت نمی‌تواند در هنر دوام داشته باشد.

"پیروزی شیکاگو" به کارگردانی داوود رشیدی نمایشی است که بسیار دوست دارم

این بازیگر با سابقه همچنین با اشاره به فعالیت‌های خود در حوزه‌های مختلف تئا‌تر، سینما و تلویزیون و رادیو در سال‌های اخیر، در پاسخ به سوالی مبنی بر اینکه به کدام یک از آثار خود تعلق خاطر بیشتری دارد، یادآور شد: حدود پنج سال پیش سه تئا‌تر نوشتم و کارگردانی کردم. نمایش‌هایی چون "رستوران"، "نوزاد"، "لازاروس" سه اثری بود که در حوزه تئا‌تر ارائه کردم اما کاری که بسیار دوست داشتم و برایم ارزش بسیاری دارد نمایش "پیروزی شیکاگو" به کارگردانی داوود رشیدی بود که در آن نقشی داشتم.

او افزود: در بخش سینما فیلمی که به خاطر دارم فیلم "مکس" بود. فیلمی پاپیولار که حتی در خارج کشور نیز علاقمندانی داشت. "عشق فیلم" به کارگردانی ابراهیم وحید‌زاده از دیگر کارهای سینمایی‌ام است. نقشی که در این فیلم داشتم شخصیتی با لهجه آذری بود. پاسخگوی استفاده از آن لهجه شدم، همشهریانم می‌ گفتند که مبادا به پرسوناژ، لهجه خاصی بدهی و یا اهانت به قومیت خاصی داشته باشی؛ چنین تصوری نداشتم. شخصیت فیلم ایجاب می‌ کرد که چنین لهجه‌‌ای داشته باشد. بسیاری از اصفهانی‌ها، لر‌ها و شیرازی‌ها لهجه فارسی تهرانی را صحبت می‌‌کنند و اصلاً هم خنده ‌دار نیست ولی خب با کمال تأسف در برخی از سریال‌ها و حتی نمایش‌ها لهجه مورد تمسخر قرار می‌گیرد. در تلویزیون هم خیلی فعال بودم. با مهدی فخیم‌‌زاده یک کار مذهبی انجام دادم که حدود پنج سال طول کشید سریال "کاکتوس" در زمان خود علاقمندان بسیاری داشت گرچه بازی در آن با توجه به شرایط خاص، راه رفتن روی بند بود.

در شیراز با خشت و گل و گچ دکور ساختیم و برنامه‌ اجرا کردیم

ابراهیم راده خاطرنشان کرد: در تلویزیون سمت‌های بسیاری داشتم. زمانی در بخش اداری و بعد‌ها تهیه‌ کننده برنامه‌های هنری و تئا‌تر بودم. جشن هنر به تهیه ‌کنندگی من بود. با اشخاصی چون صادق بهرامی، بهروز به‌‌نژاد و شمسی فضل‌ اللهی کار می‌کردم. در شیراز با خشت وگل و گچ دکور ساختیم و برنامه‌مان را اجرا کردیم.

این مترجم و بازیگر در رابطه با خاطرات خوداز رادیو نیز بیان کرد: به مدت ده سال در رادیو کار کردم. از دوستان همراه من روزنامه ‌نگار پیشکسوت حمید دهقان بود. سال‌های رادیو را با او گذراندم و گاهی با هم به زیارت کوچه ‌باغ‌های خاطرات می‌ رفتیم؛ به میدان ارگ، بازار، گلوبندک و میدان اعدام گرچه اسامی وحشتناکی است و حس می‌‌کنم اسم این‌‌ها باید اسامی گلی چون نیلوفر بود.

تأثیر هنر حاصل صداقت است

او ادامه داد: با ‌زنده یاد رامین فرزاد هم ‌دانشکده ‌ای بودیم. من زبان انگلیسی می‌‌خواندم و او علوم ‌اجتماعی. صدای بی‌نظیری داشت. در سال ۱۳۳۳ وارد رادیو شدیم. در آن ‌زمان بازیگران پیشکوت تئا‌تر در رادیو فعالیت داشتند که نمایشنامه‌های مشهور دنیا را با لحنی بسیار فخیم اما تصنعی اجرا می‌‌کردند. گرچه بسیاری از مردم این اجرای اغراق‌آمیز را دوست داشتند اما تأثیری که باید بر مخاطب داشته باشد را نداشت. تأثیر هنر حاصل صداقت است. وقتی با رامین فرزاد وارد رادیو شدیم، تصمیم گرفتیم این فضا را بشکنیم. سئوالمان این بود که چرا بی‌-جهت این سیلاب‌ها را می‌ کشید؟! یا برای‌ چه بر کلمات تأکید می‌ گذارید؟! چرا خودآگاه هستید؟! که خودآگاهی یکی از دشمنان بزرگ یک مجری و هنرمند و گوینده است. اینکه بگوید چقدر صدایم زیباست، ظاهر خوبی دارم، هنرمندانی که امتیازات خود را می‌بینند و نسبت به آن آگاهی دارند دچار اجرایی تصنعی در کار خود خواهند بود. در اینجاست که تمام راه‌هایی ارتباط با مخاطب مسدود می‌‌شود. برای مقابله با این شیوه اجرا با ایرج گرگین تئاتری را راه‌انداختیم. در این راه مترجمانی چون رضا سید‌حسینی، عبدالله توکلی، تورج فرازمند و محمدقاضی را در کنار خود داشتیم. فهمیه راستکار از بانوانی بودند که در آن زمان در گروه ما حضور داشتند.

شاید قلم من در مدیون روزنامه‌ دیواری دوران کودکی‌‌ام باشد

او در رابطه نحوه شروع کار خود در حوزه تئا‌تر نیز گفت: کار تئا‌تر را با اسکویی‌‌ها آغاز کردم. گرچه قبل از آن تجربیات اندکی داشتم اما وقتی اسکویی‌‌ها تئا‌تر "آناهیتا" را راه‌اندازی کردند، من نیز از اعضای اصلی این گروه شدم اما سال‌ها پیش از آن از شانس‌های بزرگ بنده در دوره ششم ابتدایی، هژیر داریوش همکلاس دوران مدرسه‌‌ام بود. با هم انجمن نمایش تشکیل داده بودیم و یک روزنامه هفتگی طراحی کردیم. شاید قلم من در نوشتن این کتاب‌ها و دست‌نوشته‌ها مدیون روزنامه‌ دیواری دوران کودکی‌‌ام باشد.

نسل گذشته تئا‌تر به میزان زیادی از عرصه حذف شده‌اند

بازیگر با سابقه تئا‌تر کشور در پاسخ به این سوال که چرا طی این سال‌ها اثر نمایشی برای اجرا به صحنه نیاورده است، گفت: نمی‌توانم به این سوال شتابزده پاسخ دهم، باید در این زمینه تحلیل و موشکافی کرد. به عقیده من یکی از عوامل عمده را می‌توانیم در چرخش نسل‌ها دانست که تنها مختص اینجا نیست و در بسیاری از نقاط جهان شاهد آن هستیم. با کمال تاسف اعتقاد دارم نسل گذشته تئا‌تر به میزان زیادی از عرصه حذف شده‌اند، گویی دست‌اندرکاران جوان نیاز زیادی برای بهره‌گیری از تجربه و تخصص گذشتگان احساس ‌نمی‌کنند. شاید به نظر این نسل اندوخته افراد باتجربه، کهنه و بی‌مصرف می‌رسد که به عقیده من دیدگاه اشتباهی است. چون فرهنگ و هنر در هیچ دوره‌ای نمی‌تواند با قطع کردن ریشه خود اعتلا پیدا کند.

ابراهیم‌زاده در پایان نیز در رابطه با زادگاه و تولد خود خاطرنشان کرد:

من متولد سال ۱۳۱۶ ه. ش در اردبیل هستم. جد هفتم من، استاد کاشیکار مشهور اصفهانی بود که به دستور شاه عباس برای مرمت بقعه شیخ‌صفی‌الدین‌اردبیلی به این شهر فرستاده شد و همانجا ازدواج کرد و ماندگار شد. اردبیل را دوست دارم گرچه شاید تنها پنج سالی ساکن این شهر بودم. با خانواده به تهران آمدیم و در محلی نزدیک امامزاده‌ یحیی زندگی کردیم. این تمام آنچه بود که از امروز تا گذشته به یاد داشتم.