سرویس تئا‌تر هنرآنلاین: "قرار" عنوان نمایشی است به نویسندگی و کارگردانی مهرداد کوروش‌نیا که این روز‌ها در سالن استاد ناظرزاده کرمانی تماشاخانه ایرانشهر در حال اجرا است. نمایش "قرار" با موضوع جنگ و پیرامون شهدای غواص است که در فضایی مدرن با الگو گرفتن از داستان حضرت یوسف به چشم‌انتظاری پدران شهید برای بازگشت فرزندان شهید خود می‌پردازد. به عقیده منتقدان توجه خلاقانه و نبوغ‌آفرین به موضوع جنگ که در تاریخ این سرزمین با حضور مردمان بزرگ و افتخارآمیز برای همیشه خواهند ماند نکته پراهمیت کار این کارگردان تئاتر است.

گفت‌وگوی هنرآنلاین را درباره نمایش "قرار" با این نمایشنامه‌نویس و کارگردان تئا‌تر را در ادامه می‌خوانید.

در ابتدا قدری در خصوص چگونگی شکل‌گیری این اثر برایمان توضیح دهید.

در سال‌های اخیر که مشغول مجموعه پژوهش‌هایی درباره روایت‌شناسی بودم و بر اساس مطالعاتی که داشتم دریافتم که می‌توانیم‌‌ همان‌گونه که در غرب سال‌ها است به موضوعات و نوع روایت‌های شرقی در حوزه فضاهای رمزی، تمثیلی و فضاهایی که بیشتر در روایت‌های شرقی وجود دارد، تمرکز می‌کنند، بهتر است ما نیز قدری به این مضامین توجه کنیم. همین باعث شد من خود را درگیر این قضایا کنم و بعد هم که موضوع شهدای غواص پیش آمد، بهترین بستر فراهم شد که یک نمایش درباره جنگ بنویسم، اما با یک فضای قصه‌گویی رمزی، چون تاکنون بیشتر کارهایی که در حوزه جنگ صورت گرفته‌اند یا رئالیستی بوده‌اند و یا نهایتاً فضایی سورئالیستی داشتند و کمتر پیش آمده که با حوزه‌های قصه‌های رمزی که بازخوانی از اسطوره‌ها هستند و مملو از تمثیل، استعاره و نماد هستند، کاری در رابطه با موضوع جنگ ارائه شود.

اشاره کردید این نمایش ویژگی‌های نشانه‌شناسی و ارجاعات اساطیری از داستان‌های قدیمی و کهن دارد، کمی هم درباره این نشانه‌ها و رمزگان‌ها توضیح دهید.

موضوع آب‌ وخاک نمادهای اولیه بشری است و این شهدای غواص در آب بوده‌اند و بعد هم در خاک زنده‌به‌گور شدند و این نماد و بهانه اولیه‌ای شد برای من تا یک حرف نمادین و اساطیری را مطرح کنم که البته از خود اصل موضوع هم فاصله گرفتم و از آن به عنوان یک بهانه استفاده کردم تا درباره رابطه بین یک پدر و پسر حرف بزنم؛ پسری که با پدرش قراری گذاشته تا به سفری برود و خیلی زود از سفر برگردد، اما این قرار ۲۹ سال به طول می‌انجامد. در حوزه روایات دینی و اساطیری هم معروف‌ترین روایت که این موضوع و مفهوم را در دل خود دارد داستان یعقوب پیامبر و یوسف پیامبر است و من از این مفهوم و موضوعیت آن استفاده کردم و شکلی که داستان یعقوب را روایت کردیم این حسن را دارد که هم نگاه اساطیری دارد و هم پر از نماد و نشانه و استعاره و تمثیل است و در عین حال چون یک بازه زمانی ۳۰ ساله را بازگو می‌کند، از فرم جریان سیال ذهن استفاده کردیم و کمی هم از فرم روایی که مربوط به داستان‌گویی و قصه‌گویی شرق است استفاده کردیم.

این نمایش ضمن اینکه ساختار متفاوت، نگاه نو و خلاقانه‌ای به موضوع جنگ دارد، در مورد یک شهید غواص است بدون هیچ شعاری؛ آنچه هم که در این نمایش بارز است به رخ کشیدن قهرمان‌های کشور است به این معنی که هنوز زنده هستند، اما ما در یک جامعه ایدئولوژیک زندگی می‌کنیم که اتفاقاً ایدئولوژی خیلی به شیوه پسندیده‌ای هم منتقل نمی‌شود و همین هم گاهی برای مخاطب دافعه ایجاد می‌کند، بنابراین می‌خواهم بدانم زمانی که تصمیم به خلق این اثر گرفتید رویکردتان به این مسائل چگونه بود؟

من فکر می‌کنم به همین دلایل اتفاقاً این نمایش پیشنهادی برای نمایش‌هایی با موضوع جنگ است. وقتی که ما برای یک مقطع و یک نگاه ایدئولوژیک خاص اثری را خلق کنیم درنتیجه یک فضای پروپاگاندا و ایدئولوژیک به وجود می‌آید، چرا که امروز ممکن است عده‌ای بخواهند جنگ را ستایش کنند و روز دیگر و در جای دیگر به تقبیح جنگ بپردازند. به همین دلیل معتقدم ما باید درباره مضامین انسانی و مسائل ماندگار و تاریخ‌ساز صحبت کنیم، چرا که مضامین انسانی هیچ‌گاه نه تمام می‌شوند و نه تغییر می‌کنند. بنابراین اگر ما موضوعات را با مفاهیم انسانی مطرح کنیم آنگاه می‌توانیم صد‌ها سال دیگر هم به آن‌ها مراجعه کنیم.

در مورد مضامین این‌چنینی دو دیدگاه افراطی وجود دارد، یک دیدگاه بدون چون‌وچرا و با تعصب از جنگ دفاع می‌کنند و دیدگاه دیگر هم دقیقاً نقطه مقابل این دیدگاه هستند و به شکلی مطلق آن را نفی می‌کنند این در حالی است که اگرچه جنگ فی‌نفسه مذموم است اما دفاع و مقاومت در مقابل ظلم بحث دیگری است اما آنچه مسلم است این است که رخدادی همچون جنگ عوارض و تخریب‌هایی را با خود به همراه دارد و ما باید این موضوع را ثبت کنیم و به دیگران یادآوری کنیم. چنانچه ما در آثار خود چنین روندی را در پیش بگیریم مخاطب هم با نمایش بهتر رابطه برقرار می‌کند و اتفاقاً من این نمایش را برای افرادی تولید کردم که از درام‌های جنگ بیزارند به این هدف که آن‌ها با دیدن این نمایش بدانند که می‌توان با نگاهی غیر ایدئولوژیک هم در مورد جنگ صحبت کرد.

اگر بخواهید نمایش‌هایی مشخصاً با موضوع جنگ و مقاومت را آسیب‌شناسی کنید فکر می‌کنید چه چیزی باعث شده تا مخاطبان تئاتری استقبال زیادی از این دسته از کار‌ها نداشته باشند؟

یکی از مواردی که من سعی کردم در این کار رعایت کنم و فکر می‌کنم که اگر رعایت شود به داستان‌هایی درباره جنگ کمک خواهد کرد مسئله قضاوت است. آنچنان که ما در نمایش "قرار" قضاوتی در مورد جنگ نمی‌بینیم بلکه تنها یک رخداد اجتماعی را گزارش می‌کنیم و شخصیت‌هایی را در بستر این رخداد بررسی می‌کنیم و درباره خوب یا بد بودن جنگ قضاوتی نمی‌کنیم. آنچه به این دست از نمایش‌ها لطمه زده است کارهای سفارشی، ایدئولوژیک و شعاری بوده است.

وقتی ما از واژه دفاع مقدس و یا مقاومت استفاده می‌کنیم موضوع را تقلیل می‌دهیم. این در حالی است که جنگ به عنوان یک رخداد اجتماعی که نه حتی یک کشور بلکه چندین کشور و حتی گا‌هی مناسبات دنیا را در دوره خود تحت تأثیر قرار می‌دهد. اگر ما این رخداد اجتماعی (جنگ) را به صورت کلی در آثار خود بررسی کنیم می‌توانیم بگویم آن اثر کاری درباره جنگ است، اما اگر بخواهیم صرفاً در مورد ابعاد حماسی صحبت کنیم آنگاه اثر ما در حوزه دفاع مقدس و تئا‌تر مقاومت جای می‌گیرد اما این تنها بخشی از موضوع است که مربوط به ارزش‌ها و رشادت‌ها و مقاومت‌ها است. واقعیت این است که جنگ تنها به این موارد خلاصه نمی‌شود بلکه با خود تخریب‌ها، رنج‌ها و آسیب‌های فراوانی به همراه دارد که ممکن است آثار آن تا چندین دهه در جامعه باقی بماند. اما حتی در مورد این بخش از جنگ هم نباید از منظر ایدئولوژیک وارد شد بلکه باید از منظر انسانی و به مانند یک پژوهشگر وارد شویم.

شما به عنوان کسی که تاکنون شش نمایشنامه در حوزه جنگ نوشته‌اید فکر می‌کنید جایگاه این نوع روایت داستان در تئاتر امروز ما و همچنین تولید محتوا در ادبیات کجاست؟

من اولاً فکر می‌کنم این نمایش بسیار اتفاق خوبی است به این دلیل که یک پیشنهاد برای ادبیات جنگ ما است، چرا که این نمایشی در عین حال که با صراحت در مورد جنگ و موضوعات اجتماعی صحبت می‌کند، به صورت نقل روایی، از سنت‌های روایت‌های شرقی و متون کتب کهن مقدس روایت می‌شود و در عین حال مدرن و به روز و به دور از شعارزدگی است. به طور تقریبی در سال شاید صد نمایشنامه با موضوع جنگ در کشور نوشته شود، اما چند نمایشنامه با این نگاه و این فرم سعی کرده به موضوع جنگ نگاه کند؟ من فکر می‌کنم تعدادشان بسیار کم است بنابراین این می‌تواند یک پیشنهاد باشد برای ادبیات جنگ، کسانی که نمایشنامه می‌نویسند و همچنین مسئولینی که به سراغ تولیدات سفارشی می‌روند.

و اما سخن پایانی.

من معتقدم به جای واژه‌هایی مانند دفاع مقدس باید به سراغ موضوع جنگ برویم و میان حماسه‌ها و مشکلات و رنج‌ها و درد‌ها مرز قائل نشویم بلکه همه این موارد را در کنار هم و توأمان با هم مطرح کنیم، چرا که همه این موارد با هم به نوعی هم‌پوشانی دارند، مگر پدری که ۳۰ سال دوری فرزند را تحمل می‌کند حماسه‌ای نمی‌آفریند و مقاومت نمی‌کند؟ بنابراین اصرار بیش از حد برای مرزبندی آثار و دسته‌بندی آن‌ها با نام‌هایی همچون دفاع مقدس و مقاومت به کلیشه‌ها دامن می‌زند و باعث دور شدن مخاطب از این آثار می‌شود.

انتهای پیام/