سرویس تئا‌تر هنرآنلاین: بی‌شک هنر تئا‌تر همواره ارتباط تنگاتنگی با محیط پیرامون خود داشته و از زوایای مختلف و نگاه‌های متفاوت به بررسی و طرح مسائل مختلف می‌پردازد. نگاهی که برگرفته از اندیشه و دغدغه‌های خالق آن دارد و می‌تواند از ابعادی به مسائل پیرامونی بپردازد که ما به عنوان افراد جامعه هیچ‌گاه به آن فکر هم نکرده باشیم و به راحتی از کنار آن گذشته باشیم.

علی اصغر دشتی از جمله هنرمندانی است که دیدن اجرای آثارش همیشه نوید دهنده ایجاد و طرح زاویه جدیدی از تفکر و دیدن را به همراه دارد. هنرمندی که به دور از هیاهوهای این روزهای تئا‌تر به اجرای اثری دست زده که برگرفته از یکی از مهم‌ترین مسائل مربوط به انسان‌های جامعه ماست. انسان‌هایی که شاید به راحتی از کنار آن‌ها به مانند تماشای لحظه‌ای ویترین یک مغازه رد می‌شویم. «متاستاز» تنها یک نمایش یا اجرای صحنه‌ای نیست، «متاستاز» تلنگری است برای من و شما. به این بهانه با آرش عباسی نمایشنامه نویس و کارگردان تئا‌تر و علی اصغر دشتی طراح متن و کارگردان نمایش «متاستاز» همراه شدیم تا نگاه آن‌ها را به این اثر قابل توجه بررسی کنیم.

آرش عباسی: من و اصغر دشتی در دوران دانشگاه همکلاس بودیم. جالب آنست که بگویم، میان کاری که به عنوان کارگردان تئا‌تر انجام می‌دهم و کار او، تئا‌تر دشتی را بیشتر دوست دارم. کاری که او انجام می‌دهد ارزشمند است و در برابراش این حس را دارم که‌ ای کاش نگاه من هم به تئا‌تر این چنین بود و به مانند او درست عمل می‌کردم. جاهایی که نباید، کار نمی‌کردم و جاهایی که باید کار می‌کردم. گفت‌و‌گوی ما در مورد نمایشی حسرت برانگیز است. شاید باید از همین ابتدا مانند فیلم‌های سینمایی که از‌‌ همان آغاز کار همه چیز را لو می‌دهد بگویم که با دیدن این کار تحت تاثیر قرار گرفتم و حال عجیبی داشتم. اکنون نمی‌خواهم در مورد چگونگی و شکل‌گیری پروژه «متاستاز» حرف بزنم زیرا بار‌ها در مورد آن حرف زده شده است. می‌خواهم به این مسئله بپردازم که اجرا در تئا‌تر ایران چقدر اهمیت دارد؟ من در مورد این مسئله بسیار فکر کرده و نوشته‌ام. در تئا‌تر ایران دو نفر را می‌شناسم که اجرا کردن و به صحنه رفتن نمایش بخشی از پازلی است که نام آن را تئا‌تر می‌گذاریم. برخلاف جریان غالب تئا‌تر ایران که همه دنبال اجرا گرفتن، به صحنه بردن و نوشته شدن کار‌هایشان هستند، تنها از اصغر دشتی و حمیدپورآذری می‌توانم اسم ببرم که اجرا کردن نمایش بخشی از پروسه‌ای است که طی می‌کنند. این برخلاف جریانی است که اجرا در آن بسیار اهمیت دارد و سبب رشد سالن‌های اجرا شده است.

وقتی تئا‌تر به مدلی از تجارت تبدیل می‌شود و افرادی که گرداننده آن‌اند حتی تاجر هم نیستند و تنها ادای تجار را درمی‌آورند، باعث می‌شود آدم‌های حرفه‌ای‌تر خیلی حضور نداشته باشند. این طرز تفکر هنرمندان، سبب شده تا مستقیم به سراغ اجرا بروند. با‌شناختی که من از تو دارم، اجرا همه آن چیزی نیست که به آن فکر می‌کنی، حتی کارهایی داشته‌ای که در میانه انجامشان تعطیل شده است. چندی پیش نمایشی با ایده‌های عجیب داشتی و در مورد آن بسیار کار کرده و اتود زده بودی اما به سرانجام نرسید و من ندیدم که بگویی من خسته شده‌ام و دیگر کار نمی‌کنم. احساس می‌کنم اگر کار نکرده‌ای به خاطر رسیدن به این درک بوده که آن زمان چیزی نداری و از آنجایی که اجرا رفتن برای تو صد درصد ماجرا نبوده اتفاق خاصی هم نیفتاده است. زندگی‌ات براساس تئا‌تر بوده است. هرگز جایی را مانند ایران نمی‌بینید که آنچه برصحنه می‌آید تنها حاصل یک ماه کار کردن باشد! علاقمندم نگاه شما را نسبت به این مسئله بدانم؟

اجرا، زایش است

اصغر دشتی: ممنون به خاطر لطفی که به من داری. تئا‌تر برای من از آنجایی که تمام می‌شود، شروع می‌شود. جایی که در پایان اجرا تماشاگر رابطه جسمانی‌اش را با اثر قطع و رابطه عاطفی و تاثیردریافتی‌اش را حمل می‌کند. آنجا یک خلاء است که برای من و تو به عنوان تولیدکننده قابل پیش بینی نیست؛ یعنی نمی‌دانیم در آن خلا چه اتفاقی می‌افتد. ما همه تلاش‌مان را می‌کنیم، فرضیه‌هایمان را هم می‌گذاریم، اما آن خلا گنگ است. بنابراین همانطور که گفتم، تئا‌تر برایم از آن خلاء شروع می‌شود. از برزخی که نسبت به آن دچار نادانی می‌شوم. اما آنجایی که فکر می‌کنم دانستنی وجود دارد و دانش پیشینی‌ام به کارم می‌آید، تولید کردن ارزش و بهایش را از دست می‌دهد. جایی که فکر می‌کنم نادانسته‌ای وجود دارد، آن زمان است که جاری شدن فعلی را در ذهنت و فضای تمرینت می‌بینی. آنجاست که کشف و دانستن را جستجو می‌کنی. یعنی "نادانستن" ویژگی حرکت تو می‌شود و تو با لذت در تاریکی برای کشف روشنایی حرکت می‌کنی.

نکته دیگر آنکه، وقتی ما برای تولید تئا‌تر به مناسبات آن فکر می‌کنیم هویت و اساس حرفه (که ذات‌اش را از پیکره اجرا می‌گیرد) از بین می‌رود. ما دائم از واژه «اجرا» در تئاترمان استفاده می‌کنیم، در حالی که منظورمان اجرا نیست، به «صحنه بردن» تولیدی است. ما می‌گوییم اجرا رفتیم؛ اجرا نرفتیم؛ به ما اجرا ندادند؛‌ ای کاش به ما اجرا بدهند و... دائم از این لغت استفاده می‌کنیم. این واژه مانند هزاران واژه دیگر دچار معناباختگی شده است. هر چقدر هم که بیشتر این لغت با این ترکیبات استفاده می‌شود اساس اجرا کم رنگ‌تر می‌شود. اجرا به نظر من زایش است و برای آن نیاز به زمان است. تا زمان معقولی بر پروسه زایش سپری نشود، اثر شکل نمی‌گیرد. هنوز افرادی هستند که سعی می‌کنند در برابر این مسئله (فقط به صحنه بردن) مقاومت کنند. تعداد از من و حمید پورآذری بیشتر است اما نسبت به گستردگی تئا‌تر موافقم که محدود است.

تئا‌تر ما از جای غلطی خودش را به بعد از خودش یاد داده است. تئا‌تر از متن شروع به یاد دادن کرده است. به نظرم متن به غلط یا با معرفی ناقص وارد ایران شده است، آموزه‌هایی که شروع شدند متن را محوریت قرار دادند. مدام به افراد آموزش داده می‌شد که متن بخوانند، تحلیل کنند و در موردش حرف بزنند. حدود دو دهه، از نمایشنامه نویسی به عنوان بزرگ‌ترین بحران تئا‌تر ایران یاد شد، در حالی که کوچک‌ترین بحران بود. بزرگ نمایی شد. منظورم نگریستن به مقوله تئا‌تر به عنوان پدیده‌ای اجراگر است. اهمیت‌اش به معاشرت تیم اجرا کننده و تماشاکننده است. این معاشرت است که دارد پدیده اجرا را شکل می‌دهد.

وقتی جریان‌های قرن بیستم و بیست و یکم را دنبال می‌کنیم، شاهد تغییر این مناسبات بین اجرا کننده و تماشا کننده‌ایم. جریان‌هایی که به نسبت زمان و مکان ایده‌های مختلف و شگردهای متنوع و بدعت‌های متفاوت پایه‌گذاری کرده‌اند. اما در اینجا وقتی امروز به تئا‌تر فکر می‌کنیم به کتابخانه‌هایمان و مطالعه نمایشنامه‌هایمان فکر می‌کنیم. آیا این‌ها بد است؟ نه، خیلی هم خوب است. اما واقعیت آنست که این‌ها اجرا نیست. سال‌هاست که از داستان‌ها، دیالوگ‌ها، تفکرات شعاری موجود در آثار بعضی درام‌نویس‌ها خوش‌مان آمده و طبق آن نمایشنامه انتخاب کرده‌ایم. امروز کارگردان به عنوان نظریه‌پرداز در حوزه اجرا به تئا‌تر ورود پیدا می‌کند و اگر فاقد این خصیصه باشد ورودش به این حوزه عبث و پوچ است. در فقدان نظریه و رویکرد در تولید تئا‌تر نوعی سری دوزی رخ می‌دهد، تولید بدعت و خلاقیت و مساله و رویکرد نیست. حجم بیشتر تولیدات تئا‌تر فراهم کردن سخت افزار (سالن اجرا و بودجه و دکور و...) و گردآوری یکسری انسان برای به اجرا بردن است. گاهی خوب می‌شود و گاهی نه اما ریشه‌ای مشترک دارد و آن هم این است که فاقد مساله اجرا است. (و البته همه آگاهیم که شرایط تولید در ایران شرایط ساده‌ای نیست.)

یک عادت ذهنی در برخورد با تئا‌تر دارم و آن اینست که نمی‌توانم آن را بدون اجرا تصور کنم. به سختی تئا‌تر را روی کاغذ دنبال می‌کنم و در تمرینات هم به سختی اجازه رد و بدل کردن کاغذ را می‌دهم، حتی اگر متنی وجود دارد، تمرین و پروسه‌اش را در مناسبات اجرا طی می‌کند. پروسه‌ای که در مناسبات گنگ، مبهم و تاریک فضای تمرین با عناصر شکل دهنده‌اش که مشخصا بازیگر، کارگردان، موزیسین، دراماتوژ و عناصر تاثیرگذار در پروژه‌اند طی می‌شود. طی مسیری که آرام آرام و بر اساس قابلیت افراد شکل می‌گیرد و همیشه پتانسیل و آمادگی تخریب را در خود دارد. این زایش، حاصل به تدریج اندیشیدن به فضای اجرا است. به خاطردارم خیلی سال پیش تئا‌تر شهر به گروه «دن کیشوت» پیشنهاد تولید کاری را در زمان مشخصی داد و گروه آمادگی تولید آن گونه را نداشت. دلیل آن این بود که ما برای نخستین بار در زمان محدود شده بودیم و باید کاری را در زمانی معین انجام می‌دادیم. ما همیشه کاری را انجام می‌دادیم و بعد می‌گفتیم کاری کرده‌ایم. این مساله منافاتی با واقعیت تولید دارد و آن واقعیت وجود گروه و کمپانی است که افراد و گروه‌ها بتوانند در کارگاه خودشان مسیری را دنبال کنند، تحت تاثیر چیزی بیرونی نباشند و هر زمان که احساس کردند اثر آماده است اجرا کنند.

لودگی و اندوه گرایی بیش از حد در تئا‌تر مخمصه است

آرش عباسی: کاملا درست است. در صحبت‌هایت به نکته‌ای در مورد جایگاه نمایشنامه در ایران اشاره کردی. چند سال پیش گفتگویی داشتم که در آن مطرح کرده بودم نمایشنامه پایه و اساس کار تئا‌تر است. چندی پیش، اتفاقی آن را دیدم، مکثی کردم و گفتم اکنون صد در صد با این مخالفم. فکر می‌کنم برای برخی کار‌ها از جمله نمایش «متاستاز» نمایشنامه حکم سرطان را دارد، ریشه کرده و آن را خشک می‌کند. چیزی در تئا‌تر تو وجود دارد که بخشی از تماشاگران به دنبال آن هستند. بار‌ها در فضای مجازی دیده‌ام که از دیالوگ‌های ماندگار برای تبلیغ نمایش استفاده می‌کنند، یعنی وجه تبلیغاتی دارد. نوشتن چنین دیالوگ‌هایی ماندگاری برای نمایشنامه نویس، برگ برنده است. اینکه کسی تئا‌تر را با نمایشنامه شروع نکند خیلی مهم است چون همه از اینجا شروع می‌کنند.

اصغر دشتی: مساله این نیست که نمایشنامه خودش دچار عیب باشد.

آرش عباسی: وقتی درباره نمایشنامه صحبت می‌کنم منظورم این است که تو متن ۸۰ صفحه‌ای در دست داری و می‌گویی این نمایشنامه است. گاهی نمایشنامه یک ایده است که برای کار کردن به آن استناد می‌کنی. این خیلی متفاوت است که از ابتدا همه چیز را ببندی و به بازیگرت بگویی باید شروع به کار کنیم. در "متاستاز" چیزی وجود دارد که باعث می‌شود تماشاگر شگفت زده نشود، اجرای عجیب و غریب نبینند و آخرش نگوید چه بود؟ این در حالی است که اکثر تماشاگران تئا‌تر ایران دوست دارند دیالوگ‌های قشنگ بشنوند و روابط احساسی ببینند.

قبل از تماشای نمایش "متاستاز" دوستی را دیدم که برای دیدن کار آمده بود. او سرطان داشت و اکنون خوب شده است. در بدو ورود به سالن گفت: "ای وای الان باید گریه کنیم." پیش خودم گفتم با این پیش زمینه آمده که باید گریه کند. موضوع کار تو این پتانسیل را داشت که اشک تماشاگر را در بیاورد. کار را دیدیم، بدون اینکه هیچ اشکی ریخته شود. برایم اهمیت داشت که بر خلاف جریان روز عمل کرده‌ای. نمایش پتانسیل این را داشت که با نور یا موسیقی اشک تماشاگر را در آورد. برایم عجیب بود که با ساده‌ترین موارد از افتادن در منجلاب احساس پرهیز شده بود. این امر از اینجا نشات گرفته که تو از روز اول با متن آماده سر تمرینات نرفتی و تلاش نکردی دیالوگ تاثیرگذار بنویسی و به دست بازیگرانت بدهی. در بروشور هم از عنوان طراح متن استفاده کرده‌ای و این نکته ظریفی در تئاتری که یکی از عجیب‌ترین چیزهاش دراماتورژ است. در بعضی بروشور‌ها می‌نویسند نویسنده و دراماتورژ یا دراماتورژ و کارگردان؟! یعنی خودت می‌نویسی و بعد می‌آیی و خودت را می‌زنی که چرا نوشتی؟ مگر این نیست که کارگردان باید تحلیل کند. اگر «هملت» را همانگونه که هست کار کنند، چه معنایی پیدا می‌کند؟ این نکته برایم خیلی جالب بود که اصغر دشتی نوشته بود طراح متن نه نویسنده.

اصغر دشتی: طراح متن واژه آشنایی نیست. برای من سویه‌ای در کارگردانی و سویه‌ای در دراماتورژی داشت. اما در عین حال، هیچکدام به طور کامل نبود. تمام تلاشم برآن بود که نسبت به پروسه طی شده وفادار باشم و به دستورالعمل پروژه گوش دهم. در نتیجه یک جایی فکر کردم به چه کسی می‌گوییم نویسنده، چه کسی طراحی می‌کند؟ کسی که دیالوگ می‌نویسد، نویسنده است؟ اگر چنین باشد که من یک کلمه هم ننوشته‌ام. اینجا صحبت بازیگرهاست، پس بازیگر‌ها نویسنده‌اند آیا آن‌ها رفته‌اند و نوشته‌اند؟ آن‌ها هم که چیزی را روی کاغذ ننوشته‌اند! ولی چرا طراحی است؟ چون مغز من به بازیگر می‌گوید چه چیزی را بگو. نه اینکه چه جزئیاتی را بگو، بلکه اکنون ذهن، عواطف و احساساتت را در چیزی که من می‌گویم‌‌ رها کن. به تاریخ شش آذر که مبدا ما است ارجاع می‌دهم که «متاستاز» آنجا شکل گرفت. شبی که از بچه‌ها خواستم هر کدام یک مونولوگ در ارتباط با نسبت و تماس‌شان با سرطان یکی از عزیزانشان بگویند. و دیگر هیچ درخواست جزیی نکردم. اینجا طراحی من است که می‌گویم، مونولوگ بگویید. اگر می‌گفتم دیالوگ بگویند کار دیگری می‌کردند. در نتیجه وقتی "شیما مهدوی" و "ایلناز شعبانی" به عنوان کسانی که نسبت به موضوع درگیری اکنونی دارند، در شبی که به آن‌ها می‌گویم مونولوگ بگویند، با موضوعی که درگیری دارند؛ طراحی من (ایده مونولوگ و موضوع و رویکرد) باعث رهایی آن‌ها در نقطه متمرکزی از زندگی‌شان می‌شود که شروع به‌‌ رها و آزاد کردن آن می‌کنند و این یکی از پارامترهای ما را شکل می‌دهد. البته طراحی متن تنها آنجایی نیست که می‌گویم حرف بزنید.

در فاز دوم طراحی به بچه‌ها می‌گویم رقص تک نفره انجام دهند و "متاستاز" را به عنوان پدیده‌ای در حال گسترش و ویرانگر به رقص در آورند. می‌گویم؛ اگر عنصر مخربی در بدن تو در حال رشد باشد آن را چگونه نمایش می‌دهی؟ حتی جایی که کلمه وجود ندارد، طراحی متن در حال فعالیت است. آنجا که خروجی اتفاق می‌افتد آن چیزی است که بازیگر در حوزه کلام و رفتار جسمانی انجام می‌دهد و من تلاش می‌کنم آن را آراسته کنم. خروجی بازیگر را در طراحی‌هایم تغییر می‌دهم اما به احساس او دست نمی‌زنم و دخالتی نمی‌کنم. من هم معتقدم، پروژه می‌توانست به قهقرای یک سوگواری تمایل پیدا کند، کاری که من انجام می‌دهم برش زدن است. فکر می‌کنم برش‌ها ما را تا تحریک شدن عواطف می‌برد اما ما را دچار عواطف نازل نمی‌کند. عواطف را تحریک، نگهداری و تقطیع می‌کنم. پشت آن عواطف دیگری می‌گذارم زیرا می‌خواهم در مورد مطلب مهمی حرف بزنم. می‌خواهم نکته‌ای را مطرح کنم که اگر به تو اجازه بدهم در عواطف‌ات غرق بشوی تمام است. در این میان کسانی هم دچار حزن و اندوه می‌شوند، این به خاطر قدرت موضوع و مساله است و من برایش تلاشی نمی‌کنم. گاهی این قدرت موضوع در بیرون سالن نمایش هم کار خودش را انجام می‌دهد. یعنی شنیدن خاطره‌ای با موضوع سرطان هم ممکن است بسیار متاثر کننده باشد.‌‌ همان اندازه که لودگی زیاد در تئا‌تر مخمصه است اندوه‌گرایی بیش از حد هم مخمصه خواهد بود. تئا‌تر باید بفهمد چه کار می‌خواهد بکند.

در "متاستاز" تمام تلاش‎مان بر این بود که به سمت مساله حرکت کنیم و آنچه از داخل این اجرا قرار است بیرون بیاید صریح، راحت و بدون ابهام بیان شود. به عنوان طراح متن اینگونه جمع بندی می‌کنم که داده‌های تمرین را با دریافت‎هایی که از تماشاگر می‌گیرم تلفیق کنم. موجودات روی صحنه انسان‎های رنج کشیده‎ای‌اند که در حال تجربه رنج‌اند. من نباید آن‌ها را دچار رنج مضاعف کنم. طراحی این کار را انجام می‌دهد، طراحی متن در واقع میان جهانی که آن را تولید می‌کند و جهانی که مصرف کننده‌اش است قرار دارد. در واقع بین این دو جهان می‌ایستد.

حتی یکی از دلایلی که در دو بخش از اجرا از روی کاغذ می‌خوانند، دقیقا همین است. اینکه ما را تا بی‌‌‌نهایت تحریک احساسات نبرند. من از واسطه و تکنیکی استفاده می‌کنم که آن را ریزش کلمات نام نهاده‌ام. آنجایی که کلمات می‌ریزند، جایی است که بدن به حرکت در می‌آید. کلمه دیگر نمی‌تواند خودش را بیان کند. از طرفی فکر می‌کردم اگر "شیما" و "ایلناز" بخواهند ۵۴ بار آن مونولوگ‌های درد آور خود را مرور کنند، رنج زیادی به آن‌ها می‌دهم، در عین حال ممکن است از خاصیتش هم کاسته شود. در نتیجه آن خاصیت به تکنیک و فرم تبدیل شده است. البته در اینجا فرم قرار نیست جیغ بزند و خودنمایی کند. کاری که ما در تمرین انجام می‌دادیم، بعد دادن به فرم اجرا بود تا از این طریق با تماشاگر ارتباط برقرار کنیم.

عاشق کارهای "پینتر" هستم

آرش عباسی: همانطور که در آغاز سخنانم اشاره کردم، نمایش «متاستاز» بسیار قابل توجه است. یکی از عجیب‌ترین کارهایی است که در این چند سال اخیر دیده‌ام و مواردی که در مورد آن حرف زدیم باعث این اتفاق شده است. به راحتی نمی‌توان از کنار آن گذشت. نکاتی که روی آن‌ها دست گذاشته‌ای کلاس درس است و مدلی از درس نمایشنامه‌نویسی، کارگردانی و هدایت بازیگر. شک ندارم اگر این موضوع به دست کارگردان‌های دیگری سپرده شده بود، حتما با دو سه بازیگری که در پایان به بیماری روانی مبتلا می‌شدند، روبرو بود. قبلا هم نمونه آن را دیده‌ایم. نمایشنامه نویسی تنها نگارش دیالوگ نیست. نمایشنامه هم تنها آن چیزی نیست که روی صحنه دیده می‌شود. گاهی امکان دارد نویسنده تنها چهار خط بنویسد، اما نمایشنامه نویس است. فکر می‌کنم خیلی اوقات نمایشنامه‌ها‌‌ همان ایده‌ها هستند. "کاستلوچی" نمایشی از شکسپیر کار کرد که زمانی که آن را می‌بینید یک دیالوگ از "شکسپیر" در آن وجود ندارد. نوشته نمایشنامه از "شکسپیر"، ایده و کارگردانی از "کاستلوچی". این ایده هاست که جهان را دگرگون و جهان نمایش را عوض می‌کند.

اصغر دشتی: وقتی برای اولین بار اهمیت ایده را کشف کردم، اهمیت دراماتوژی را نیز به روشنی درک کردم. این کشف زمان همکاری‌ام با "نسیم احمد‌پور" در نمایش "پینوکیو" بود. احمد‌پور زمانی که ایده را وارد تمرین می‌کرد؛ ایده عین اجرا بود یعنی ایده اجرا را حمل می‌کرد اینگونه بود که به نظرم بیکار‌ترین فرد در زمان تمرین بودم. آنجا بود که "نسیم احمد‌پور" هم تبدیل به یکی از کارگردان‌های پروژه شد. آنچه به عنوان ایده وارد اجرا و تمرین می‌کرد خود میزانسن بود.

من عاشق کارهای "پینتر" هستم. او سخنرانی با عنوان «نوشتن برای تئا‌تر» دارد که ترجمه شده است. سخنرانی خیلی مهمی است. در کلاس‌ها به دانشجویان پیشنهاد می‌دهم این مقاله را بخوانند. به نظرم "پینتر" حیرت انگیز است، به دلیل اینکه نمایشنامه برای اجرا می‌نویسد. منظور از اجرا الزاما تئاترهایی که در حوزه فیزیکال یا به شدت تئاتریکال عمل می‌کنند نیست. در صفحه اول نمایشنامه «خیانت» پنج کلمه جاری می‌شود.

وقتی نسبت به رابطه این آدم‌ها و موقعیت آن‌ها آگاه می‌شوید، زمانی است که کشف می‌کنید این پنج کلمه بارور چه ابعادی از رابطه است. یکی از کارهایی که در کلاس انجام می‌دهیم تمرین کردن این نمایشنامه تا کلمه "خب" است یعنی اولین کلمه‌ای که یکی از شخصیت‌های نمایشنامه بر روی صحنه می‌گوید. اینکه برای زایش کلمه "خب" چه چیز در حوزه اجرا اتفاق می‌افتد تا بازیگر می‌تواند بگوید "خب"، به شدت در این متن برای اجرا اهمیت دارد.

ما هم افرادی چون "عباس نعلبندیان" را در نمایش نویسی داریم که به نظر من آنچه می‌نویسد اجرا ست. با این حال که ما فکر می‌کنیم او در حوزه زبان کاری انجام می‌دهد یا بخشی از تجربه‌های "محمد چرمشیر". به نظرم او نویسنده‌ای است که اشتهار زیادی روی دیالوگ نویسی دارد. زندگی در بسیاری از متونش جاری است. حال اگر این متون دست کارگردانی قرار بگیرد که آگاه نباشد، آن وقت ما به صحنه بردن متون را تمرین می‌کنیم نه اجرا کردن را. اجرا کردن و به روی صحنه بردن متفاوت است. به صحنه بردن کار ساده‌ای است چون می‌توان صحنه‌ای و تعدادی آدم داشت و به قول قدیمی‌ها رل‌ها را میان آدم‌ها تقسیم کرد و آن‌ها هم با حافظه‌ای که دارند می‌خوانند و کمی هم بهشان می‌گوییم این طرف و آن طرف بروند.

مبدا تئا‌تر انسان است و باید به انسان بازگردد

اصغر دشتی: رابطه‌ای که من و گروهم با تئا‌تر داریم، رابطه‌ای است که کار خودش را از مقوله ایده در تمرین شروع می‌کند و به تمرین اجازه می‌دهد که فرمانروایی کند. به پروسه اجازه می‌دهد که فرمانروایی کند. مدلی که دیکتاتوری درونش به حداقل ممکن می‌رسد. دیکتاتوری یعنی اینکه از قبل تصمیم می‌گیرید، دستورات واحدی اتخاذ می‌کنید و آن را مستبدانه به تمام بدنه تمرین تزریق می‌کنید و همه باید آن را رعایت کنند. در حالی که در این مدل از تمرین به جریان جاری در تمرین اجازه زایش و تخریب مداوم تا کشف داده می‌شود. به نظرم بسیاری از جریانات نو در کارگردانی کاری که انجام می‌دهند، بازگرداندن تئا‌تر به مبدا اصلی‌اش است. این‌ها الزاما آیین‌ها یا کهن الگو‌ها نیستند. مبدا تئا‌تر انسان است و باید به انسان بازگردد. مگر نمایشنامه را انسان نمی‌نویسد؟ نمایشنامه را انسانی می‌نویسد زنده، او با تخیلی زنده و فعال می‌نویسد ولی به محض مکتوب شدن در شکل فیزکی کلمات؛ قتل عام انسان‌ها (شخصیت‌ها) رخ می‌دهد. آنچه به عنوان کاغذ در اختیار من و شما قرار می‌گیرد بر اساس صنعت نشر و چاپ به ما منتقل شده است. مواجهه اولیه کارگردان به کاغذ‌ها و کلمات مواجهه‌ای با سرزمین مردگان است. کارگردان وجود دارد برای آنکه سرزمین مردگان روی کاغذ را به سرزمین زندگان تبدیل بکند. یعنی چالش بین جهان نمایشنامه و جهان ذهن کارگردان.

وقتی نمایشنامه می‌خوانید، این نمایشنامه از داخل کلمات و روابط‌ش چیزهایی را به سمت مغز شما پرتاب می‌کند. کارگردان نیز بر اساس داشته‌ها و جهان بینی و نگرشش، یک چیزی را به سمت نمایش نامه پرتاب می‌کند. میانه این دو پرتاب یک فضای خالی وجود دارد که اجرا در آن محدوده در ذهن کارگردان به حرکت در می‌آید. آن وقت است که چه نمایشنامه در اختیار داشته باشید و چه نداشته باشید به اجرا فکر می‌کنید. وقتی به خلا فکر نمی‌شود تنها به یک نقشه راه پناه برده می‌شود. طبیعتا نمایشنامه‌‌ همان نقشه راه است.

اوایل که تمرین می‌کردیم می‌گفتند تو که نمایشنامه نداری، چگونه می‌فهمی پایانش چه می‌شود؟ مگر انتهای نمایشنامه‌ها را نمایش‌نامه‌نویس‌های برجسته جهان می‌دانستند چه می‌شود؟ واقعیت این است که نمایش‌نامه‌‌نویسان برجسته جهان همیشه با نقشه منقبض شده و بسته‌ای شروع به نوشتن نکرده‌اند. مصاحبه‌های دیوید ممت و خیلی‌ها را در مورد نمایشنامه نوشتن بخوانید. بسیاری از آن‌ها می‌نشینند و آدم‌‌هایشان را‌‌ رها می‌کنند روی کاغذ، آدم‌های نمایشنامه به نویسنده می‌گویند کجا باید برود. مواجهه من با تمرین‌‌ رها کردن ایده‌ها و بازیگران در فضا و سازماندهی آن است. من در روی کاغذ‌‌ رها نمی‌کنم، من در فضای تمرین آدم‌ها را‌‌ رها می‌کنم و از بیرون شکل می‌دهم و سازماندهی می‌کنم.

انتهای پیام/

مهرانگیز قهرمانی