سرویس تئاتر هنرآنلاین: روی آوردن به موضوعی که بارها از آن، اجراهای تئاتری و تلویزیونی انجام شده و تا لحظه مورد نظر برای تماشاگران کاملأ آشنا و حتی بدیهیت یافته جلوه میکند، کاری بس دشوار و در مواردی شاید بیفایده، تکراری و غیرالزامی جلوه نماید، اما چنانچه رویکرد نو و بدیعی به موضوع و مخصوصأ به اجرای آن در بین باشد، در آن صورت چه بسا تا حدی همانند نمایشی تازه و جدید به نظر برسد. نمایش "خاطرات و کابوسهای یک جامهدار از زندگی و قتل میرزا تقیخان فراهانی" به نویسندگی، طراحی و کارگردانی علی رفیعی از این ویژگی برخوردار است که در آن حوادث زندگی قبلی و به تاریخ پیوسته "میرزا تقیخان" تحتالشعاع نسبی نگاهی امروزی قرار میگیرد و واقعیت با "انتزاع" که مدرن و ابتکاری بودن اجرا را به نسبت میزان انتزاعی بودنش به اثبات میرساند، در میآمیزد.
موضوع نمایش در اصل یک "فلش بک" از دریچه ذهن جامهدار حمام به زندگی و نیز قتل میرزا تقیخان در حمام فین کاشان است. یادآوری این "تراژدی" که به ذهن جامهدار نسبت داده شده، از لحاظ ساختاری هم وجه انتزاعی ماجراهای نمایش را در همان حمام به نیابت ذهن خلاق علی رفیعی، مستدل و به طور همزمان از یک وجاهت "زیبائی شناختی" برخوردار مینماید.
در طراحی هوشمندانه صحنه داخل حمام، پلکان وسط و انتهائی که به بیرون از حمام راه دارد، در کادر یک مستطیل عمودی که نشانگر اقتدار و پابرجائی است قرار گرفته و تصویر آسمان و ماه کامل در پس زمینه آن روی "محور محسوس" جای داده شده که گویای همان نگاه انتزاعی جنبی و معنادار کارگردان به موضوع است؛ ضمنأ سکوهای سفید و چهارگوش مستطیل شکل که روی یکی از آنها "میرزا تقیخان" به قتل میرسد و متعاقبأ جامهدار هم که راوی ماوقع است قرار میگیرد، یادآور و نشانهای برای کادر چارگوش افقی میشود که با توجه به اشارات قبلی، خاص روایت و روایتگری است؛ فراموش نشود که همه اینها در کلیت صحنه نمایش که یک مستطیل افقی شکل است به بیان بصری و نمایشی در میآید؛ این نشانههای بصری با سبک و سیاق پردازش موضوع که از طریق "روایت ذهنی جامهدار و بازنمائی واقعه" شکل میگیرد، تناسبی سنخیتدار و دراماتیک دارد. ستونهای عمودی طرفین صحنه القاءگر چیرگی، استواری و سیطره همه آن نیروئی است که محاطشدگی ساکنان داخل حمام را همچون زندانیانی در اسارت و تهدیدشدگی، آشکار میکند.
روایت بصری و صحنهای مربوط به زندگی قبل از کشتن "امیر کبیر" به طور انتزاعی و مبتکرانهای در همان حمامی که قتلگاه او بوده، انجام میشود؛ این خلاقیت اجرائی به خودی خود، خاطره واری و کابوسگونگیاش را هم به عنوان یک دلیل منطقی اجرائی از ذهن جامهدار- به مثابه یک رویداد واقعی تاریخی که صرفأ ذهنی شده و فراموش کردن آن محال به نظر میرسد - به عاریت گرفته و در نتیجه باورپذیر شده است: این رویکرد پارادوکسدار نمایشی و بسیار دراماتیک ضمن آن که واقعیتها را کاملأ واقعی به نمایش میگذارد، آنها را هم در بستر ذهن "جامهدار" که برای او همه چیز در همان مکان حمام خلاصه شده، جای داده و دیگر جائی برای پرسشهای احتمالی باقی نگذاشته است.
طراحی خلاقانه صحنه که توسط کارگردان انجام شده، همه زمینههای لازم را برای میزانسندهی درست و دراماتیک فراهم نموده است. در طراحی لباس به رنگها و ترکیب آنها و نیز استفاده از ماسک و پوشانههای قرمز سروصورت و جامههای سیاه توجه شده که تمامأ تناقضات، تضادها و هراس افزائی مأموران و قاتلان "میرزا تقیخان" را مضاعف و تشدید نموده است؛ ضمنأ لباس رسمی شاه شاکله و مدل انگلیسی دارد که به وابستگی شاه قاجار به انگلیس اشاره میکند.
دو بخشی یا دو صحنهای کردن، صحنه اصلی نمایش که همزمان فضای حمام را به آنچه در کاخ میگذرد پیوند میزند، نوعی مونتاژ صحنهای و بصری همزمان است که ترفندی نسبتأ بدیع و ابتکارورزی برای دستیابی به یک " اکسپرسیون " یا بیان نمایشی خاص تئاتری محسوب میشود. تاریخ و تراژدی با هم پیش میروند تا راهی به سوی زمان حال بیابند؛ در جاهائی ماجرای کشتن میرزا تقیخان امیرکبیر طوری به نظر میرسد گوئی او حی و حاضراست و در زمان ما به قتل میرسد. دیالوگهای جامهدار، توضیحی، روائی، مکمل و محوری است. اساسأ دیالوگها در جاهائی ادیبانه، شاعرانه و حتی تمثیلی و تلویحی هستند؛ "امروز برای آنچه که دیروز بودید باید بترسید"، "لابد نمیداند که کار رُفت و روب این مملکت هزار میرزا تقی میخواهد"، "نگاه کن میرزا تقیخان، چه کسانی خود را در آب این مملکت میشویند! اما نگران نباش، هرچه خود را بشویند، پاک نمیشوند!"، "تو همین حالاشم مُردی. مردههای خواب، زندگی ندارند"، " قبلأ یک شاه بود و همه اطاعت میکردند، اما امروز سی کرور شاه هست" و ...
باید یادآورشد که فراتر رفتن لحن، زبان و شیوه سخن گوئی"جامه دار" از چارچوب الزامات حرفه و جایگاه طبقاتیاش، به این دلیل که در کلیت متن و اجرا، شیوه و بیان خاص و معیار شده مدیوم تئاتر در نظر گرفته شده و کارکرد پیدا کرده است، عیب و ایراد محسوب نمیشود.
هجویهای ضمنی با نوع روایت و طراحی برخی از پرسوناژها هست که در "قد و قامت"، "چاقی و لاغری" و نیز در "نوع حرکت و شیوه بیانشان" و حتی در نقشی که به عهده دارند، به تصویر درآمده است؛ پرسوناژ شاه، لاغر، بیابُهت و همانند نوجوانی سربه هوا، سرگردان و بدون اعتماد به نفس، نشان داده شده است که شدیدأ نیاز به یک راهنما و سرپرست دارد. پرسوناژ "مهد علیا " نسبتأ کوتاه و اغلب سرو سینهاش را تا حدودی بالا میگیرد که تحکم داری، بیپردگی و سیطره جوئی او را هنگام حرکت و تهدیدهای گفتاریاش نشان میدهد. برخی از صحنهها هم، از جمله صحنهای که در آن زنان و سُوگلیهای اندرونی کاخ روی مبل بزرگ در میان آب کف حمام قرار میگیرند، به یک صحنه انتزاعی، اما "اُپرائی" بدون آواز - شباهت دارد که در ترکیب و کمپوزیسیون صحنه و در قیاس با موضوع جدی و تلخ نمایش، هجویهای ضمنی هم به همراه دارد.
زمان اجرای نمایش نسبتأ طولانی است و تماشاگر تا حدی خسته میشود، اما باید اذعان داشت این موضوع بیشتر به دلیل آن است که ذهن او به علت تکراری بودن تم نمایش، از لحاظ موضوعی عملأ در انتظار چیز تازهای نیست؛ فراموش نشود که تماشاگر پیشاپیش و حتی قبل از دیدن نمایش از موضوع و چگونگی قتل "میرزا تقی خان فرهانی - ملقب به امیر کبیر - خبر دارد.
میزانسنهائی که علی رفیعی در نظر گرفته، بنا به الزامات مدیوم تئاتر مضموندار از کار درآمدهاند؛ محتوای صحنهها با توجه به تأثیر لحظهای و تدریجی آنها در کُلیت اجرا و نیز به تناسب موقعیت و جایگاه پرسوناژها طراحی، پردازش و برون نمائی شده است. بازی بازیگران تمامأ و بدون استثنا و به نسبت میزان حضور آنها در صحنههای غیرگروهی و گروهی، زیبا و پذیرفتنی است، چون روی صحنه، مضمون و محتوای نقش پرسوناژهای اصلی و فرعی درحد نیاز متن و اجرا، به خوبی کارکرد نمایشی پیدا کرده است. بازی محوری و بسیار زیبای سیامک صفری که نقش "جامهدار" را به عهده دارد، و با بیانی خوب و تئاتری بخشهای روائی عینی را هم اجرا مینماید، ستودنی و به یادماندنی است؛ او همه واکنشهای درونیاش را نسبت به موقعیت تنگنائی "امیرکبیر"، درقامت خمیده و دیالوگهائی که بیانگر ذهن، لحن و حالت استفساری، دعائی، شاعرانه، تمثیلی، تلویحی وگاه نکوهش دار اوست، به خوبی نشان میدهد. او "جامهدار"ی است که همزمان و به طور عینی شاهد ذهنیات،خاطرهها و کابوسهای خود است و این ویژگی از نظر "زیبائی شناختی" خلاقانه، زیبا و حائز اهمیت تلقی میشود؛ باید به علی رفیعی در خلق چنین پرسوناژ و شیوه روایتی آفرین گفت. نقش سیامک صفری اساسأ همان طور که در عنوان نمایش هم به آن اشاره شده، عامل اصلی ورود به موضوع و علتی دراماتیک و اساسی برای دراماتورژی کل نمایش به شمار میرود.
نکتهای را نباید فراموش کرد: یادآوری ذهنی "جامهدار" و توصیفهای او از وضعیت "امیر کبیر" و همدلی با او به منظور آن که کاملأ همه چیز برای مخاطب به تعمیق و تأمل درآید تا حدی بیش از انتظار تماشاگر و فراتر از ظرفیت زمانی نمایش است، اما بخش عمدهای از آن برای اثبات عملی و عینی این موضوع که همه چیز از زبان ذهن "جامه دار" توصیف و روایت میشود و او به تناوب باید در متن اجرا به تصور درآید، از لحاظ ساختاری الزامی است.
گرچه این نمایش سالها پیش هم توسط علی رفیعی به روی صحنه آمده است، اما به دلیل آن که از لحاظ رویکرد به اجرا و مخصوصأ تأکید بر برخی دیالوگها و تغییر آنها سعی شده درکل به زمان امروز نزدیک شود، اجرائی موجه و پذیرفتنی است. در نمایش "خاطرات و کابوسهای یک جامهدار از زندگی و قتل میرزا تقی خان فراهانی"، که هم اکنون در تالار وحدت تهران اجرا میشود، طراحی نور، لباس، چهره پردازی و نیز کاربری موسیقی عملأ بسیار کارکردی و نمایشی از کاردرآمده است و هرکدام از این عناصر، سهم قابل توجهی درهرچه بصریتر و نمایشیتر شدن اجرا داشتهاند.
علی رفیعی در ساختار متن، ضمن در نظر گرفتن رویکرد قیاسی به کلیت موضوع، نگاهی استقرائی هم به جزئیات فاجعه و شاخصههای پرسوناژها داشته و این ویژگی در دیالوگها و کارکرد نمایشی واکنشهای رفتاری پرسوناژها آشکار است. رویکرد او به مقوله تاریخ و قتل "میرزا تقیخان امیرکبیر" و نیز نگرش هنرمندانه او به عنصر "زبان" و "شیوه روایت و بیان"، تئاتری و دراماتیک است. رفیعی با همین نگاه هنرمندانه که مبتنی بر الزامات مدیوم تئاتر است، موفق شده با نویسندگی، طراحی و کارگردانی این نمایش، اجرای دیدنی ثانویهای از زندگی "امیر کبیر" و تراژدی مرگ او در کارنامه هنری خود داشته باشد.
شکلدهی صحنهها و انتخاب میزانسنها هوشمندانه است؛ استفاده او از مبانی "هنرهای تجسمی" که مکمل و حتی پایه و اساس اجرائی "هنرهای نمایشی"- ازجمله تئاتر به معنای امروزی آن- به حساب میآید، هوشمندانه است؛ او با بهرهگیری از خط و اشکال هندسی مثل مستطیل افقی و عمودی، دایره و کادربندی به شیوه "کادر در کادر" و تقسیم صحنه اصلی به دو بخش نمایشی مکمل و بازی خوب بازیگران و سایر عوامل یاد شده، اجرائی زیبا و هنرمندانه ارائه داده که برای علاقمندان به تئاتر، جذاب و دیدنی است.
حسن پارسائی