سرویس تئاتر هنرآنلاین :افسانه زمانی برای هنرمندان تئاتر به ویژه فعالان تئاتر کودک و نوجوان، به واسطه سالها فعالیت مستمر در این عرصه و همچنین خلق آثار ماندگاری همچون؛ نمایشهای "دختران باغهای قالی"، "حسن کچل"، "سر بچه خوک" و... نامی آشناست. در گفتوگویی با این هنرمند تئاتر نظرات او را درباره مباحث مهمی همچون؛ ذائقه و سلیقه مخاطب کودک و نوجوان و عناصری تاثیرگذار در نمایش برای تربیت و بالا بردن سطح سلیقه مخاطب، مخاطب پروری و... جویا شدیم. آنچه در ادامه میخوانید حاصل گفتوگوی ما با افسانه زمانی است .
به نظر می رسد در زمینه تئاتر کودک به خصوص در دو سه دهه گذشته دچار سوء تفاهم هایی هستیم که منجر به شکل گرفتن کلیشه هایی در این حوزه شده، ارزیابی شما در این خصوص چگونه است؟
ما تنها در این زمینه دچار سو تفاهم نیستیم بلکه دچار نگاه نادرست و اشتباهیم. فکر میکنید چه مقدار از سوء تفاهمها در حوزه تئاتر کودک به نبود شناخت کافی از مخاطب کودک، خواه از سوی مسئولین یا هنرمندان تئاتر برمیگردد؟
این نگاه نادرست که اشاره کردم دقیقا به دلیل عدم شناخت کافی از مقوله تئاتر کودک و نوجوان امروز جهان که شامل شناخت ادبیات کودک، روانشناسی کودک، شناخت هنر نمایش و مخاطبشناسی است. آنچه امروز از آن رنج میبریم عدم شناخت کافی هنرمندان و سیاستگذاران تئاتر کودک و نوجوان از تمام این موارد است. آیا اساسا چیزی به اسم ذائقه کودک در تئاتر وجود دارد، به این معنی که کودکان تنها قادر به درک و برقراری ارتباط با شکلهایی مشخص از تئاتر هستند؟
من فکر میکنم در برخورد با کودکان استفاده از واژه ذائقه درست به نظر نمیرسد. کودکان نیازهای دارند که در قالب هنر نمایش باید به آنها پاسخ داد. برای پاسخگویی به این نیازها هنرمند میتواند از اشکال مختلف هنر نمایش خلاقانه سود بگیرد. اینکه کودکان عموما از نمایشهای موزیکال یا عروسکی لذت میبرند جای تردید نیست اما برای برآوردن نیازهای کودک در قالب اثر هنری نباید محدودیت ایجاد کرد و توانایی درک کودکان را نادیده گرفت. اگر بخواهیم کلیت تئاتر کودک این سالها را مرور کنیم به نظر میرسد نمایش قصهگوی موزیکال شکل غالب آن است. به این ترتیب آیا بسیاری از کارکردهای دیگر نمایش مثل جنبههای کارگاهی و پرورشی به جز در موارد معدود چون جشنوارهها مورد غفلت واقع نشده است؟
این درست به دلیل عدم شناخت کافی هنرمندان این عرصه از دیگر اشکال نمایش کودک و متاسفانه سطحینگری مسئولین تئاتر کودک و نوجوان است. به نظر میرسد جریانی مشابه با آنچه در تئاتر بزرگسال با عنوان "تئاتر آزاد" می شناسیم اطراف نمایشهای کودک و نوجوان شکل گرفته که تنها کارکرد خود را سرگرم کردن و خنداندن مخاطبش می داند. آیا این جریان نوعی سطحی نگری نسبت به مسائل کودکان و نوجوانان را دامن نمیزند؟
عدم شناخت صحیح در قبال اینگونه نمایشی سبب شده که هنرمندان این عرصه را به این باور برسانند که ذائقه مخاطب تمایل به این شکل اجرایی دارد در حالیکه فراموش کردهایم ما با روشهای درست ذائقه مخاطب را تعریف میکنیم و یا گاهی اجراهای تخصصی کودکان را به افراد ناکاردانی میسپارند که تنها به گیشه و سود بیشتر میاندیشند. نبود حمایت متمرکز نهادهای متولی از تئاتر کودک را تا چه اندازه در غلبه نمایش های صرف سرگرم کننده بر فضای تئاتر کودک موثر می دانید؟ آیا این حمایت نکردن ها موجب نشده تا دست اندرکاران تولید تئاتر کودک بیشتر دغدغه های مالی و تامین هزینه های اجرا را داشته باشند تا کیفیت و خلاقیت هنری؟
قطعا عدم حمایت مالی نهادهای متولی به کیفیت اجراها لطمه زده و هنرمندان را به سوی اجراهای به اصطلاح گیشه پسند سوق داده است اما عدم نظارت کارشناسانه به مفهوم تخصصی آن لطمات بیشتری به تئاتر کودک زده است. متاسفانه نگاه بسیاری از کارشناسان ارجمندی که امروزه مسئول بررسی متون یا اجراهای نمایش کودکان هستند به دور از معیارهای روز تئاتر کودک و نوجوان جهان است و این خود به تکرار اجراهای صرف سرگرمی دامن زده است. برای اینکه شاهد ارتقای فعالیتهای تئاتر در حوزه کودک و نوجوان باشیم، چه مقدار به تولید منابع پژوهشی و تا چه اندازه به تجربهگری و آزمایشهای خلاقانه نیاز داریم؟
ما در دنیایی زندگی میکنیم که فاصله نسلها به سه سال کاهش پیدا کرده است در چنین شرایطی هنرمندان برای حفظ ارتباط با مخاطبین خود باید خلاق و تجربهگر باشند و همواره از دانش روز نمایش آگاه باشند و از سطحینگری بپرهیزند. انتشار متنهای مناسب با گروه کودک و نوجوان را در چه سطحی می بینید و افزایش منابع متنی در این حوزه تا چه حد می تواند بر تنوع و گوناگونی اجراها تاثیر بگذارد؟
متون این گروه سنی دو دستهاند؛ متون ترجمه و متون ایرانی. در زمینه متون ترجمه هر چند ترجمههای خوبی در دسترس نیست اما به لحاظ کیفی شرایط بهتری دارند و درباره متون ایرانی باید گفت متاسفانه به جز انگشتشمار نویسندگانی که از تجربه و دانش کافی بهرهمند هستند، اغلب آثار در سطح باقی میمانند. اما در هر حال تولید متون تخصصی کودکان لازمه رشد تئاتر کودک و نوجوان است. فضاهای آکادمیک و دانشگاهها چقدر در ارتقای کیفی نمایشهای کودکان موثر هستند و در چه شرایطی میتوانند در این زمینه تاثیرگذارتر باشند؟
متاسفانه در حال حاضر در دانشگاهها رشته تخصصی تئاتر کودک وجود ندارد و واحدهای تخصصی این گرایش نیز برای رشته نمایش بسیار محدود و ناکارآمد است که جای توجه بیشتر سیاستگذاران دانشگاهها را میطلبد.
با وجود اینکه همیشه صحبت از رویکردهای بومی و آیینی ایران در عرصه تئاتر میشود اما چرا استفاده خلاقانه از ظرفیتهای این اشکال نمایشی به ویژه در حوزه نمایش کودک را کمتر شاهد هستیم؟
شاید دلیل اصلی، عدم شناخت درست هنرمندان و مسئولان از هنرهای نمایشی بومی و آیینی باشد. به طور مثال خیمهشب بازی ما ظرفیت فوقالعادهایی برای ارتباط و جذب مخاطب، آموزش، نوآوری و خلاقیت دارد اما معمولا نمایشگران ما برای فرار از اتهام کهنهگرایی به سراغ آن نمیروند آن تعدادی هم که به خیمهشب بازی میپردازند عموما اجراهایی تکراری و فاقد خلاقیت عرضه میکنند که تمایلی در مخاطب ایجاد نمیکنند. اگر بخواهیم مسائل و مشکلات تئاتر کودک و نوجوان را خلاصه کنیم آیا در یک کلام حاصل نوعی سهل انگاری و دست کم گرفتن نیست؟ ریشه کم تعدادی هنرمندانی که به صورت متمرکز و پیوسته در این حوزه فعالیت کنند را در چه میدانید؟
سهلانگاری واژه درستی است که این روزها کل جامعه نمایش ما با آن دست به گریبان است اما این سهلانگاری در حوزه تئاتر کودک حساستر و با اهمیتتر است چراکه مخاطب شما تاثیرپذیر و موشکاف و حساس است. این سهلانگاری در همه عرصهها از حمایت مالی گرفته تا نظارت کارشناسانه، نگاه عمیق و متعهد هنرمند و دانش کافی مجریان تئاتر کودک دلیل کم رمقی و نا کارآمدی تئاتر کودک است. و با همه این دلایل ما شاهد کوچ کردن هنرمندان از این عرصه میشویم و تنها نظاره میکنیم.
انتهای پیام/
سهیلا سالاروند