سرویس تئاتر هنرآنلاین: شروع نمایش "فصل شکار بادبادکها" با نویسندگی، طراحی و کارگردانی "جلال تهرانی" تا حدی زیباست: یک حضور سایهوار اولیه بر دیواره سالن نمایش آشکار میشود که در اصل نمایهسازیهای گمانهوار و نوعی پیشآگاهی برای آمدن یک زن به روی صحنه است؛ اما این صرفأ چیزی بیش از یک شروع نیست و ادامه آن، به مونولوگی بسیار طولانی میانجامد که حین برخورداری از وجوه روائی و داستانگونه، به ورطه خاطرهگوئی میلغزد و در جاهائی هم اساسأ به گزارش تبدیل میشود و البته نهایتأ به عنوان چاشنی ذهنی و گفتاری، کمی برونفکنی عاطفی هم به همراه دارد.
جلال تهرانی میکوشد بر اساس این مونولوگ ترکیبی و تلفیقی به یک "مونو پلی" یا "مونو درام" شکل دهد، اما در اصل یک "مونو پرفورمنس" شکل میگیرد که نمایهسازی و نمایهپردازی برای ارائه یک تکگوئی طولانی است. نکتهای را باید یاد آور شد: الزامی برای آن که یک "مونو پرفورمنس" تمامأ متکی و مبتنی بر مونولوگ باشد، وجود ندارد و نمایش میتواند موقعیت یک انسان تنها و حتی کم حرف را صرفأ به کمک حرکات، حالات، اعمال و عادات و نیز با افزودن کمی مونولوگ که ممکن است اساسأ دیالوگهای خطابی هم به یک یا چند شخص فرضی و ذهنی باشد، به نمایش بگذارد.
گرچه این نمایش با مقدمه صحنهوار کوتاهی آغاز میگردد، اما بلافاصله از طریق مونولوگ مورد نظر وارد مباحثی پراکننده و گاه غیر شخصی هم میشود که در آن گفتارهای اضافی فراوان است و حتی میشود بخشهائی از آن را حذف و یا با جملات دیگری جایگزین نمود. در مضمون و محتوای مونولوگ فوق هم به طور ضمنی اشاراتی به تاریخ و شرائط زندگی گذشته پرسوناژ شده است که در چارچوب همان خاطرهگوئی قرار میگیرد، ضمن آن که مونولوگ روائی به خودی خود قصهگوئی و درد دل شخصی و نوعی "حدیث نفس" تلقی میشود؛ این به آن معناست که در ساختار چندگانه و چند موضوعه مونو پرفورمنس "فصل شکار بادبادکها" به نویسندگی و کارگردانی جلال تهرانی چنین تعریفی با خاطرهگوئیهای پراکننده و پاره پاره صرفأ روائی و گزارشی درآمیخته و به شکل یک برون فکنی طولانی و بیدلیل درآمده که عملأ عوامل و عناصری از نمایش کم دارد و فقط در قالب یک پرفورمنس تک پرسوناژی تعریف میشود . در این اجرا مقوله بازیگری در "دکلمه کردن" و حرف زدن خلاصه شده و سایر عناصر بیان مثل استفاده خوب و هنرمندانه از "بیان بدن" ( Body Language ) که ژستهای خاص و میمیک و حالات متفاوتی را طلب میکند، خبری نیست.
پرفورمنس مورد نظر به رغم درهم ریختگیهای محتوائی و ساختاریاش در جاهائی ظاهرأ به قصد "رونمائی از یک خود" نوشته شده و البته پر از تناقض هم است: "من به گذشته اهمیت نمیدم. اگر گذشته را میگردم دنبال خودم میگردم" ، "من همه خودم را میخواهم" ، "من خودم نیستم، سالهاست که نیستم" ، "من خود را فروختهام " ، " من، خودم مهمم، قویام، با ارادهام و ..."، "گاهی خودم را پیدا میکنم" و ... در این مونولوگ "رفت" و "برگشت"های زیادی هم از جوانی به دوران کودکی و بالعکس وجود دارد؛ معلوم هم نیست که منظور نویسنده (جلال تهرانی) از این تناقضگوئیها و پراکندهگوئیها چه بوده است، زیرا مونولوگ در پایان هم راه به جائی نمیبرد. ضمنأ در نمایش سعی شده که متن در جاهائی تمثیلی یا کنائی و تلویحی به نظر برسد، اما واقعیت آن است که از درون این تمثیلگونگی و تلویحات و اشارت هم نکتههای مهم و قابل تأملی بیرون نمیآید؛ به همین دلائل، هیچ ضرورتی برای اجرای این نمایش و اعلان و اعلام ذهنیتهای چنین پرسوناژ تحلیل نشدنی و غیرقابل باوری وجود ندارد و صراحتأ باید گفت که همه چیز به یک تجربه محدود کارگاهی شباهت پیدا کرده است. تئاتر تجربه صرف نیست و چنین تجربهای باید به نوجوئی، نو نمائی و نوگوئی بیانجامد و از درون آن هم حرف، تفکر و موقعیت تازه و بدیعی عملأ آشکار گردد و با زیبائیهای شیوهمندی هم روی صحنه به مقبولیت و اثبات برسد. جلال تهرانی سعی در نامتعارفنمائی دارد، زیرا بسیاری از الزامات ساختاری متن و اجرا و حتی اقتضائات خود تئاتر را نادیده گرفته است؛ فراموش نکنیم که با نامتعارفنمائی صرف کار پیش نمیرود و حتی در مواردی این نامتعارف نمائی میتواند عیب و نقصی اساسی باشد؛ مگر آن که علتهای این نامتعارف نمائی تماشاگر را مجاب و به تأویلی عمیق و زیبا برساند؛ در غیر این صورت چنین اجرائی در حقیقت نوعی کوچک کردن و حداقلی کردن مدیوم و هنر پر رمز و راز " نمایش " است .
معمولأ تکگوئی اگر بسیار طولانی باشد، تا حدی مبالغهآمیز و غیر واقعی از کار در میآید، زیرا تماشاگر همه چیز را از زبان یک نفر میشنود و این حق را دارد که دچار تردید شود و چنین بیندیشد که پرسوناژ روی صحنه به او دروغ میگوید و یا نویسنده همه چیز را بنا به استنباطهای شخصی، دلبخواهی و مقطعی خودش در نظر گرفته باشد. نهایتأ حتی اگر هم بخواهیم پرسوناژ را هم ارزیابی و تحلیل نمائیم، نمیتوانیم قاطعانه بپذیریم که او کاملأ راست میگوید، چون هیچ دلیلی برای شناخت خود پرسوناژ روی صحنه وجود ندارد.
در نمایش "فصل شکار بادبادکها" در جاهائی جلال تهرانی به کمک "وانمودهسازی" و "باز نمائی" فرضی و ذهنی موقعیتها به مفهوم نمایش نزدیک میشود، ولی چون همه چیز بر تکگوئی مبتنی است کارش چندان مقبولیت پیدا نمیکند؛ همه و یا بخشی از مونولوگ طولانی نمایش که در درون آن گاهی دیالوگهائی هم به نیابت دیگران بیان میشود، میتواند صحت نداشته باشد. معنای تئاتر این نیست که موقعیتهای دو نفره یا چند نفره با زبان و ذهن یک نفر و به صورت روائی یا گزارشی بیان شوند، بلکه برعکس، لازم است موقعیتها و آدمها به طور عینی و نمایشی نشان داده شوند، یعنی در کل قصه و داستانگوئی به نمایش تبدیل شود و یا چنین قصه و داستانی در اختیار نمایش باشد و عملأ روی صحنه به تصویر در آید، نه آن که نمایش و واقعیتها در بطن یک روایت شخصی و مونولوگی "قصهوار" مدفون گردد.
دغدغه جلال تهرانی برای پرداختن به چنین مونولوگ و نمایشی، یک ذهنیت و احساس کلی و تا حدی نوستالژیک نسبت به "تهران" و "تهرانیت" بوده است. او در لابلای متن بیساختار و پاره پاره نمایشاش جملات "ترجیح بند"واری را تکرار میکند تا زیادهگوئیهای تک پرسوناژ زن نمایش بیش از حد خسته کننده نباشد (که خسته کننده هم هست)؛ جملاتی مثل "من مهمم، قویام، با ارادهام" و یا "همه راهها به رم میرود" (ختم میشود) و جملات و واژههای تکراری زیادی که هیچ دلیلی برای کاربری گفتاری آنها وجود ندارد .
حرف زدن یک سویه و فردی با تماشاگر اصولأ امکان هرگونه میزانسن خلاقی را از بین برده و کاربری دوسویه یا چند سویه دیالوگ ابتدا به استفاده از مونولوگ تبدیل شده و همین موضوع حالتی شخصی و یک سویه به اجرا داده است و همزمان امکان هر گونه حادثه و کُنش دراماتیک را هم که ظرفیت و قابلیت میزانسندهی خلاقانهای داشته باشد عملأ از بین برده، ضمن آن که میزانسنهای ایستا و درجائی هم در چنین نمایشی، ملالآوری و یک نواختی اجرا را تشدید نموده است.
در این نمایش سایههای "عروسکوار" و حتی "مترسک وار" پرسوناژ زن بر روی دیوارههای جانبی سالن، بسیار نمایشیتر از خود بازیگر بر روی صحنه است و علت آن هم در اصل به اشتباه نویسنده که کارگردان نمایش هم است، برمیگردد، زیرا در متن و اجرای نمایش هیچ "کنُش دراماتیک" و تاثیرگذاری دیده نمیشود و متن و اجرا - هر دو - ساختار نمایشی ندارند: بخشهائی از مونولوگ را میشد به کمک نور موضعی به صورت "کناره نمائی" از زبان همان پرسوناژهای که در نمایش به آنها اشاره شده، روی صحنه نشان داد و صحنه را به صورت "صحنه در صحنه" درآورد و عملأ نشان داد.
از آن جائی که این اجرا عناصر و الزاماتی از تعریف نمایش کم دارد، نمی توان در مورد میزانسن و حتی بازیگری سخن به میان آورد، چون به رغم تک پرسوناژ بودن و حتی طولانی بودن اجرا، پرسوناژ زن هرگز شخصیتپردازی نمیشود. فقط نور تا حدی به یاری اجرا آمده و در صحنهای سخنگوئی پرسوناژ روی صحنه با "سایه خودش" را نمایشی و قابل قبول کرده، اما از موسیقی صرفأ به عنوان چاشنی استفاده شده است.
نمایش "فصل شکار بادبادکها" به نویسندگی، طراحی و کارگردانی جلال تهرانی که هم اکنون در سالن اصلی تئاتر شهر اجرا میشود و در آن بهنوش طباطبائی بازی میکند - اجرائی صرفأ "شخصی" و "برای خود" است؛ ضمن آن که برای انتخاب جنسیت پرسوناژ هم دلیلی وجود ندارد، مگر آن که در کنار لفت و لعابهای بیجلای "مونو پرفورمنس" فوق، کمی هم تمایلات فمینیستی در نظر گرفته شده باشد تا بلکه غیرقابل تحلیل بودن مضامین و مفاهیم پراکنده و بیانسجام و گاه مبهم بودن مونولوگ که عمدتا هم در ذهن نمیماند، با حضور یک زن و با کمی عطوفت و اقتداردهی بیدلیل به او جبران گردد.
انتهای پیام/
حسن پارسایی