سرویس تئاتر هنرآنلاین: اگر بخواهیم "تونل" را از منظر ایدههای نمایشی بنگریم، چیزی جز یک روایت تکخطی ساده برایمان باقی نمیماند. اما آنچه باعث تفاوت "تونل" از سایر نمایشهای هممسلکاش میشود توان آن در بازنمایی تکرار مدام خاطره سانحه در ذهن فرد بیمار به هنگام بیداری و به اجرا درآوردن کابوسهایی است که هر فرد در بیداری میتواند مشاهدهاش کند.
شاید گفتن این مساله که جنگ پدیدهای "تروماتیک" است در وهلهی اول عجیب به نظر بیاید. تروماها، در زبان پزشکی آسیبهای جدی و شوکآوری هستند که پیکر بیمار را نشانه میروند و وی را از پای درمیآورند. اما تروما، به غیر از معنای پزشکیاش، معنای دیگری هم دارد که به سپهر روانی انسان بازمیگردد؛ در گذشته رخدادی تلخ و گزنده ترکهای به روح انسان وارد میکند، بخش خودآگاه ذهن چارهای ندارد جز آنکه بهمرور و بهصورت تدریجی حادثه را به دست فراموشی بسپارد، و حادثه تلخ رفتهرفته از یادها پاک میشود. اما این تنها ظاهر قضیه است؛ چرا که پدیدههای تروماتیک تنها منتظر تقهای هستند تا بیدار شوند و سوژه را باری دیگر در خود ببلعند. جنگ، تجاوز، مشاهده قتل دیگری از جمله این پدیدهها هستند. خاصه، تجربه از سر گذراندن جنگ- چه برای آنانی که در میدانهایش درگیر بودند و چه آنهایی که از دور ناظرش- تجربهای بهغایت تلخ و برای ناخودآگاه جمعی ما ایرانیان از این حیث تروماتیک است؛ هر از چندگاه، کابوس روحمان میشود و تا انتها آن را میخورد و میتراشد. نمایش " تونل" به نویسندگی نمایشنامهنویس خوشذوق " فارس باقری" و کارگردانی " سیامک احصایی" از این حیث قابل توجه است.
طراحی صحنهی "تونل" بهگونهای است که مخاطب را وامیدارد تا هرآنچه در ذهن خود حمل میکند را برای دقایقی به بیرون بگذارد و توجه کند که اینجا چه خبر است؛ پوتینهای رنگشده سربازی که با نظمی عجیب در کنار هم قرار گرفتهاند و دیوارهایی که به پوشش رزم ملبس هستند. در عین حال، دو تخت آهنی بیمارستانی و البته نوری که وجوه تخت و تکبعدی صحنه را میگیرد و به آن عمق میبخشد، فضای نمایش "تونل" را برمیسازند. این طراحی صحنه شگفتانگیز، با شمایل چیدمانی این ظن را در مخاطب برمیانگیزد که در سراسر نمایش با نوعی فقدان روبهرو است. در واقع، صف پوتینهای سربازی، بی سر و تن و یا پوششهای رزم آویخته بر دیوار- که خود در حکم دیواری هستند که پرسوناژ مرد نمایش را در بر گرفتهاند- بیآنکه کسی آنها را به تن کرده باشد، موید این ادعا است که در این نمایش با نوعی فقدان روبهرو خواهیم بود. سرمنشاء این فقدان البته همان تجربهی تروماتیک جنگ و ناتمامبودگی آن است. نمایش در واقع سعی دارد تا با روایت زندگی روزمره دو نفر از بقایای جنگ در آسایشگاه روانی به مخاطب یادآوری کند که تابآوردن گندیگی واقعیت زندگی تنها به میانجی خیال ممکن خواهد بود. در واقع، واکنش اصلی پرسوناژهای نمایش در مقابل تجربه تروماتیک جنگ - که میتواند سایر وقایع تروماتیک زندگی را نیز نمایندگی کند- و البته حواشیاش، ساختن نوعی فانتزی و زندگی به واسطه آن است. آسایشگاه، چونان که از نام آن پیدا است، مکانی است برای اکتساب آرامش و آسایشی که از دست رفته. اما تولد کلینیک و آسایشگاه روانی کارکرد دیگری هم دارد و آن هم به انقیاد در آوردن سوژههایی است که به اندازهی آدمهای سالم عاقل نیستند. آسایشگاه در نمایش احصایی نیز مکانی است که افراد باید گذشته تروماتیک خود را به یاد آورند، تربیت شوند و به بیرون بروند. کاری که پرسوناژهای داستان باقری میکنند، مقاومت در برابر چنین رویکردی است. آنها از قضا نمیخواهند تجربه تلخ گذشته - جنگ و تجاوز- را به یاد بیاورند و به ساخت خیال مشترک تمایل دارند. بافتن رویای مشترک و دزدیدن آن از یکدیگر تنها راه مقاومت آنها در نپذیرفتن تجربهی تروماتیک جنگ است. اما پرسش اصلی آنجا است که واقعیت را تا کجا میتوان طرد کرد؟ واقعیت آنقدر سفت و سخت است و پذیرفتن آن آنقدر اجباری است که در نهایت خود را به تمامیت زندگی خیالگونهی ما تحمیل کند.
پرسوناژهای اصلی نمایش تونل نیز در پذیرفتن واقعیت مقاومت میکنند. شبیه و متفاوت از هم. در واقع، پرسوناژ زن نمایش با دزی از نگرانی و تشویشهای مادرانه، سعی دارد تا پرسوناژ مرد نمایش را به زندگی برگرداند؛ با او خیالورزی کند و خیالش را به او قرض دهد. اما اصرار مرد در نپذیرفتن زندگی، موجد آن میشود که ترک خیال کند و راه دیگری را بگزیند. اگر بخواهیم تونل را از منظر ایدههای نمایشی بنگریم، چیزی جز یک روایت تکخطی ساده برایمان باقی نمیماند. اما آنچه باعث تفاوت تونل از سایر نمایشهای هممسلکاش میشود توان آن در بازنمایی تکرار مدام خاطره سانحه در ذهن فرد بیمار به هنگام بیداری و به اجرا درآوردن کابوسهایی است که هر فرد در بیداری میتواند مشاهدهاش کند.
انتهای پیام/
هاله میرمیری