سرویس تئاتر هنرآنلاین: نمایش "سقراط" به نویسندگی و کارگردانی حمیدرضا نعیمی که هم اکنون در تالار وحدت در حال اجراست، به چنین مقولههایی نظر دارد و البته موضوعش را هم در کل تا حدی متناقض مطرح میکند. این نمایش به دو گزینه خاص "دموکراسی" و "دیکتاتوری" میپردازد که گویا از دیدگاه حمیدرضا نعیمی گزینههای متناقضی نیستند. در نمایش او هر دو مقوله، همسان و هم ارز نشان داده شدهاند که در کلیت خود نوعی قیاس معالفارق و رویکردی دوپهلو و تا حدی محافظهکارانه است؛ زیرا این دو گزینه هرگز همسان نیستند و دموکراسی همواره بر دیکتاتوری برتری آشکار و بدیهیت یافتهای دارد.
نمایش ، ضمن در نظر گرفتن و تدخیل و ترویج دموکراسی با دیکتاتوری، به اقتضای "پرسوناژ محور بودن" اجرا به گزینه اصلی نمایش که همانا "نه" گفتن به حکم جبرآمیز و زورمندانه دادگاه آتن است، میپردازد.
واقعیت تاریخی موضوع آن است که چون حکمای یونان، مخصوصا آتن از نیش انتقادات اجتماعی تند و تیز و موجه سقراط به تنگ آمده بودند و بیم آن داشتند که محبوبیت و نفوذ سقراط در میان روشنفکران و مردم آتن نهایتا موقعیت آنان را به خطر بیندازد، تصمیم گرفتند او را وادار به ترک آتن بکنند و همزمان برای آن که او را حتما به این تبعید مجبور نمایند، با گزینه دوم "مرگ" هم تهدیدش کردند. واقغیت موضوع آن بوده که آنها اساسا نمیخواستند سقراط را بکشند و فقط میخواستند او با چنین تهدیدی حتما گزینه اول را برگزیند و از آتن برود، اما سقراط بعنوان یک متفکر و اندیشهورز بزرگ که ذهنیاتش پسزمینههای عمیق فلسفی داشت، متکی به استقلال اندیشه و دفاع از آزادی و ارزشهای خود و جامعهاش بود و این هم همان چیزی بود که با اندیشهها و ذهنیتهای محافظهکارانه و تنگنظرانه حکما و صاحب منصبان قدرتمند و حاکم بر مردم آتن تضاد آشکار داشت. آما آنچه نمایش "سقراط" را برای تماشاگران تئاتر جذابتر و دیدنیتر کرده است، "نه" گفتن حماسی و قهرمانانه او، و تاکید بر انتخاب فردی و انسانی خودش است که در نهایت سقراط را به عنوان "یک مرده زنده" بر همه "زندگان مرده" آن زمان برتری میدهد و تماشاگر هم نسبت به او احساس همدلی و همسوئی دائمی میکند. ضمنا این مضمون به اجرا، وجوهی انسانی و حتی سیاسی بخشیده است.
تاکید زیاد حمیدرضا نعیمی به عنوان نویسنده نمایش و توجه او به زبان طنزآمیز، نکتهسنج، نکتهپرداز و همزمان گزنده و حکمت آمیز سقراط، نهایتا این پرسوناژ را شخصیت پردازی و قابل درک کرده است.
در حوزه اجرا باید گفت که حمیدرضا نعمی به عنوان کارگردان بسیار موفق است؛ نشانههای این موفقیت در انتخاب بازیگران، طراحی صحنه، استفاده میزانسنهای متنوع و حتی استفاده از قسمتهای بالائی و جنبی فضای داخل سالن که شامل بخشهای جلوئی بالکن است به چشم میخورد و فراگیر شدن و احاطهشدگی صحنه را که در آن سقراط به بحث و طنزگوئی و انتقاد مشغول است، به خوبی نشان میدهد.
در بخش طراحی صحنه که توسط رضا مهدیزاده انجام شده، استفاده ساده و یکدست از قفسهای بلند کتاب، زیباترین پسزمینه برای کمک به شخصیتپردازی پرسوناژ متفکر، سخندان و سخنگوئی مثل سقراط است و در حقیقت نوعی شکلدهی به یک "معماری فکر" جلوه میکند.
انتخاب فرهاد آئیش با قامت نسبتا باریک و بلند و چهره کشیدهای که در آن نوعی زیرکی و شوخ طبعی و برتریجوئی وجود دارد و همزمان بخاطر پیشانی بلند و موهای کمپشتاش که توجه مخاطب را حتی به سر و سیمای خودش بیشتر میکند، همواره سیمای نقشاش، یعنی سقراط را متفکر و زیرک جلوه میدهد و همزمان هوشمندی نعیمی را هم در انتخاب او آشکارتر مینماید.
سایر بازیگران و از جمله؛ ایوب آقاخانی، بهناز نازی و لادن مستوفی هم خوب بازی میکنند و از حال و هوای پرسوناژهای متن و موضوع بیرون نمیزنند. اما باید یادآور شد که در این نمایش به رغم بازی خوب ایوب آقاخانی، "پرسوناژ افلاطون" بسیار کم پیدا، کمنما و حتی میتوان گفت "ناپیدا" به نظر میرسد و علت آن هم این است که نویسنده یا به عبارتی خود کارگردان به او فرصت زیادی نداده و دیالوگهایش به رغم نام و جایگاه و اندیشههای فلسفی بسیار بنیادین افلاطون در دورههای تاریخی بعد، او را در حد یک دانشجوی معمولی که هیچ نشانهای برای فیلسوف شدنش در آینده وجود ندارد، نشان داده است. بازی فرهاد آئیش که طی همه صحنهها اغلب همانند قرینه تاریخیاش، یعنی خود سقراط همواره در حال سخنگویی و راه رفتن است و این ویژگی که حرکات او کُندتر و کمتر از زبان اوست، در شخصیتپردازی سقراط موثر واقع شده است.
طراحی صحنه که بخشهای جانبی بالکن را نیز شامل میشود، از همان ابتدا ویژگی غیرقابل انکارش را آشکار میکند: تماشاگر حتی اگر پرسوناژ سقراط را در صحنه نادیده بگیرد باز میفهمد که نمایش درباره انسان یا انسانهایی اندیشهورز است.
نور که شکلهای گوناگون به کار گرفته شده و برآیند طراحی رضا حیدری است، مضمون و محتوای نمایشنامه را در رابطه با موقعیتهای آزاد و یا تنگنایی پرسوناژها به خوبی همراهی و حتی شکلدهی میکند. موسیقی که معمولا سبب تعمیق بُنمایههای حسی، عاطفی و ذهنی نمایش میشود، در این اجرا به دلیل اُپراگونگی و کنسرتوارگی آوازها و ملودیها و نیز مضامین تلویحی که مستندگونگی و تاریخی بودن حوادث نمایش را گوشزد میکند و تسری میدهد، به شکلی بسیار درخشان و به یادماندنی نمایش "سقراط" را باورشدنیتر کرده است؛ این موسیقی که بخشهایی از آن با الهام از اشعار "سافو"، شاعر یونانی قرن هفتم پیش از میلاد به زبان لاتین نوشته شده و مضامیناش به سقراط مربوط میشود، کار مشترک اُپرایی ایران و اتریش به سرپرستی سیامک لطفی است. میرانسندهی و جایدهی نوازندگان و خوانندگان در قسمتهای جلویی بالکن که در حقیقت کارکرد تفسیردهی و زمینهسازیهای مضمونی، عاطفی و حتی تاریخی اجرا را تشدید میکند، نشان میدهد حمیدرضا نعیمی تا چه اندازه هنرمندانه و هوشمندانه روی فراگیر شدن اجرا و در مواردی پانورامیک به نظر رسیدن صحنه تاکید و تعمق داشته است. ضمنا باید اذعان داشت طراحی لباس که توسط ادنا زینلیان با ذوق و فراست انجام شده، تاثیرات قابل توجهی در باورپذیر شدن پرسوناژها و نشانهوار کردن زمانهای تاریخی رویدادها دارد.
ویژگی قابل تامل دیگر نمایش "سقراط" به نویسندگی و کارگردانی حمیدرضا نعیمی آن است که به اقتضای موضوع، شروع و متناسب با حادثه و نتیجه نهایی به پایان میرسد. این نمایش "تراژدی" نیست، بلکه یک "درام حماسی" است، زیرا سقراط حق انتخاب دارد و میتواند جانش را نجات دهد، اما برای او مرگ، در قیاس با بندگی و سرسپردگی، عطیهای ارزشمند و جایگاهمند است و حمیدرضا نعیمی هم همین موضوع را در دیالوگهای پایانی "سقراط" بیان کرده است.
باید یادآور شد که نکتهپرانی و نکتهپردازیهای شوخطبعانه و طنزآمیز سقراط، گرچه با شخصیت اصلی خود او مطابقت دارد، اما در این نمایش با در نظر گرفتن زمانبندی کل اجرا، تا حدی زیاد است، طوریکه حدودا تا چهل دقیقه اول نمایش تماشاگر فکر میکند که در حال تماشای یک نمایش کمیک است. نعیمی سعی کرده که نمایش حداقل به کمک لباس تا حدی مدرن و امروزی اجرا شود و در این رابطه طراحی لباس برخی از بازیگران کارکردی نشانهای و تاویلدار، دارد. طراحی حرکات بازیگران که عملا سهم قابل توجه و غیر قابل انکاری در کیفیت اجرا داشته، به عهده محسن گودرزی است.
نمایش "سقراط" به نویسندگی و کارگردانی حمیدرضا نعیمی، نقصهای محدودش را با برجستگیها و ویژگیهای قابل تامل و برجستهای جبران کرده و در کل اجرایی زیبا، ستودنی و به یاد مادنی است. این نمایش نشان میدهد که برای نوشتن متن و در پس اجرای آن تحقیق و تفحص مطالعه عمیق و عاشقانهای انجام شده که بیگمان تاثیرپذیری عاشقانهای از آن نائرهای که در هزار توی جان سقراط شعلهور بوده، به همراه داشته است.
انتهای پیام/
حسن پارسایی