سرویس تئاتر هنرآنلاین : از زمان نوشته شدن نمایشنامه "رام کردن زن سرکش" the taming of the shrew اثر معروف ویلیام شکسپیر چیزی حدود پانصد سال میگذرد و به نظر میرسد این نمایشنامه کماکان پتانسیل آن را دارد تا در عصر جدید به موضوعی درخور تفکر بدل شود. هرچند که همواره شبهاتی درخصوص تعلق این اثر به شکسپیر وجود داشته است - برخی از شکسپیرشناسان از شباهتهای بسیار این نمایشنامه با اثر نمایشنامهنویسی ناشناس تحت همین عنوان سخن گفتهاند - پژوهشهای تاریخی نشان میدهند که موضوع زن سرکش نیز در کمدیهای دوران الیزابت وجود داشته است.
دوران الیزابتی عصر خشونتهای بسیار و ترورهای سیاسی گسترده بوده است و لذا نمایش این خشونتها در صحنه تئاتر میتوانست برای مردم آرامبخش باشد. اما گفتن این نکته چه کمکی به درک یک اثر نمایشی که در عصر حاضر به روی صحنه آمده است به ما میکند؟ با بررسی و شناخت بستر تاریخی که یک اثر در آن نوشته شده است و مقایسه آن با بستر اجتماعی و تاریخی زمان حال، میتوان در خصوص چندوچون اجرای یک اثر پرسش کرد و ضرورت به روی صحنه آمدن آن را به چالش کشید؛ چه، به عقیدهی نگارنده همواره میان اجرای یک اثر نمایشی و به کارگرفتن آن در یک بستر اجتماعی و تاریخی از یکسو و میزان دخل و تصرف کارگردان و به روز کردن آن اثر از سویی دیگر پیوندی دیالکتیکی برقرار است. از اینرو، متن حاضر مریم کاظمی کارگردان نمایش "رام کردن زن سرکش" را مورد خطاب قرار داده و از ضرورت به اجرا درآوردن این اثر پرسش میکند.
فحوای نمایشنامه "رام کردن زن سرکش" برای مخاطبان تئاتر روشن است: باپتیستا مینولا بازرگانی بسیار ثروتمند اهل پادوا دو دختر دارد؛ کاترینا و بیانکا. کاترینا به سبب کارها و اخلاق مذموم - چون ترشرویی و بددهانی بیشوهر مانده است و هیچ مردی به ازدواج با او تن در نمیدهد و به عبارت عامیانهتر بیشوهر مانده است. حال آنکه خواهر کوچکتر، یعنی بیانکا، الههای مطیع، محجوب و فرمانبر است که خواستگاران بسیاری دارد ولی پدر از پذیرفتن و دادن پاسخ مساعد به خواستگاران خودداری میکند مگر آنکه در ابتدا خواستگاری برای خواهر بزرگتر پیدا شود. در همین ابتدای ماجرا، تکلیف مخاطب با استراتژی اصلی نویسنده، یعنی خلق نوعی دو قطبی مبتنی بر اهمیت نوعی "میل مردانه" مشخص میشود. پیرنگ اصلی نمایشنامه و البته شخصیتهای زنانه بر اساس کنشهای مردانهای برساخته خواهند شد که درصدد شکل دادن به هویت وی هستند. هسته اصلی این درام متمرکز بر تمایلی است که مردان برای تصاحب کردن زنان و شکل دادن به هویت آنها دارند و در این راه برای محقق کردن میل خود از هر ابزاری سود میجویند؛ آنها برای این تصاحب حاضرند تا هویت خود را تغییر دهند، به نیرنگ و ریا متوسل شوند، پول و عقل خود را در کف دست نهاده تا تنها زنی را به چنگ بیاورند. در عین حال، اثر زمانی چالشبرانگیز میشود که گفتار مردانه، با تمام شوخیها و شکل کمیکی که به خود میگیرد، سعی بر پرکردن دال "زن" دارد. زن خوب در این گفتار معانی متعددی دارد و مترادف با پول، اطاعت و داشتن اخلاق خوب و مهربانی و ظرافت انگاشته میشود.
با این تفاسیر، در پرده اول، پیش از آنکه ناظر به روی صحنه آمدن کاترینا، دختری گستاخ و بددهان، باشیم وی را از خلال تعاریف و گفتار مردان در خصوص وی میشناسیم و همین موضوع از بار دراماتیک اثر میکاهد - چراکه مخاطب کشمکش خاصی با شخصیت کاترینا یا کیت پیدا نمیکند - پرده دوم نیز چیزی از زننده بودن فحوای اثر نمیکاهد و درصدد است تا مفهوم "سرکشی" را برای مخاطب تئوریزه کرده و آن را به اجرا درآورد. در همین پرده است که شاهد تقلیل معنای سرکشی و طغیان به رفتارهای فردی هستیم که بددهان و گستاخ است. این درحالی است که انتظار میرود فرد سرکش کسی باشد که بر علیه نظام اجتماعی زمان خود میشورد و ابعاد تحمیل شونده آن را نفی میکند. کاترینا در نمایشنامه شکسپیر و نمایش کاظمی کسی است که هرچند محجوب و سربه زیر نیست و در همان وهله اول به میل مردان آری نمیگوید، رفته رفته و هنگامی که به مثابه یک کالا به دست آمد، دست از رفتارهای خشن خود برداشته و سعی میکند آرام باشد. به عبارت دیگر، پتروکیو، مردی ابله و فحاش و نجیبزاده از ورنا، توانایی آن را دارد تا با تمسک به ایدئولوژی عشق در ابتدا کاترینا را تصاحب کرده و سپس وی را تربیت کند. پرسش اصلی اما آنجاست که آیا عشق در زمانه حاضر نیز بالقوه توان تربیت کردن یک زن را دارد و یا آنکه میتواند نیرویی باشد تا به میانجی آن ساختارهای اجتماعی تحمیل شونده را دور زد و راهی به سوی رهایی بخشی و ایجاد یک رابطه برابر متقابل یافت؟ نمایش کاظمی البته به چنین پرسشهایی پاسخ نمیدهد و از همین رو است که مخاطب را به این نتیجه میرساند الزام به صحنه آوردن متنی چنان محافظهکارانه، آنهم به شکلی وفادارانه به اثر و بدون هیچگونه دخل و تصرف در زمانهای که زنان سعی بر اکتساب حقوق از دست رفته خود دارند، از چه رو بوده است.
هرچند که نمایش کاظمی به لحاظ صوری نقاط قوت بسیاری از جمله میزانسنهای دقیق و دراماتورژی مناسب؛ استفاده از مفاهیمی چون ترشیدگی زن و روی دست ماندن زنان در نیافتن شوهر و همچنین استفاده به جا از موسیقی سنتی در برساختن فضا و نزدیک کردن فضای کلی نمایشنامه با بستر زیست روزمره ایرانی دارد، اما به لحاظ مضمون و نحوه بازخوانی اثر چنگی به دل نمیزند. در این نمایشنامه شاهد روند تدریجی بدل شدن یک زن به اصطلاح سرکش به یک زن فرمانبردار یا به عبارت دیگر یک "ناخانم" به "خانم" هستیم! هرچند که در انتها کاترینا استراتژی تغییر رفتار خود را در قالب یک سخنرانی شرح میدهد و اعلام میکند که زنان و مردان در یک زندگی زناشویی باید روابط را به شیوه خودشان تحکیم کنند و نیازی ندارند که نسبت به هم خشن باشند.
انتهای پیام/
هاله میرمیری