سرویس تئا‌تر هنرآنلاین : نمایش "همه چیز می‌گذرد، تو نمی‌گذری" نوشته‌ای از محمد چرمشیر است که به گفته رضا بهبودی بازیگر و کارگردان تئا‌تر؛ در اولین نشست پژوهشی گروه "لیو" تنها دو بار اجرا شد اما از آن زمان تاکنون با آنکه دو بار برای اجرای عمومی آن اقدام شده اما مجوزی برای اجرای آن صادر نشد. تا اینکه بالاخره چندی پیش و پس از گذشت حدود چهار سال، موفق به دریافت مجوز برای اجرای عمومی شد. نمایشی که اجرای آن این روز‌ها در سالن تازه تاسیس "موج نو" با استقبال خوبی از سوی علاقه‌مندان تئا‌تر مواجه شده و پای مخاطبان بسیاری را به این سالن کشانده است.

به بهانه اجرای نمایش "همه چیز می‌گذرد، تو نمی‌گذری" میزبان رضا بهبودی بازیگر توانمندی که بنا به نظر و تایید اهالی تئا‌تر و منتقدان، امروز از مهم‌ترین بازیگران این عرصه محسوب می‌شود، در دفتر خبرگزاری هنر ایران (هنرآنلاین) بودیم و با او درباره این نمایش به گفت‌وگو نشستیم. آنچه در ادامه می‌خوانید ماحصل گپ و گفت ما با این هنرمند شناخته شده عرصه تئاتر است.

خواهش می‌کنم در ابتدا در خصوص فرایند انتخاب این متن که جزو آن دسته از نمایشنامه‌های خاص محمد چرمشیر است و به مباحث مختلفی از جمله پارادوکس‌های فرهنگی، مهاجرت، تکنولوژی و... اشاره دارد، توضیح دهید و بگویید چه ویژگی‌هایی در این نمایشنامه شما را ترغیب کرد که این متن را به این شکل به اجرا درآورید؟

من نمایشنامه زیاد می‌خوانم اما معمولا متن‌های معدودی به من ایده می‌دهند و من را برای اجرا تشویق می‌کنند. یکی از شاخص‌هایی که نمایشنامه‌ای می‌تواند من را تشویق کند که آن را به اجرا درآورم این است که متن از نظر فرم و شیوه روایت باید برای من جذابیت‌هایی داشته باشد. نکته دیگر، مورد مضمونی و تماتیک یک نمایشنامه است و در این حیطه هم من به عنوان یک ایرانی در این جهان معاصر که ویژگی‌ها و مختصات خود را دارد به کاری که می‌کنم و نسبت آن با تماشاگر فکر می‌کنم و این هم یکی از آن اولویت‌ها است بنابراین زمانی که چیزی را مطالعه می‌کنم ناخودآگاه یا خودآگاه به این فکر می‌کنم که فرضا من این متن را برای اجرا دست گرفتم و آن را کار کردم، این متن قرار است با تماشاگر چه کند؟ چون یکی از سوال‌هایی که یک کارگردان باید از خود بپرسد اساسا این است که متن قرار است چه تاثیری به مخاطب بگذارد بنابراین این متن از نقطه نظر مضمونی هم برای من جذاب بود. بنابراین وارد حیطه هنر نوشتن و نگارش یک نمایشنامه خلاق و به تبع آن اجرایی در خور یک نمایشنامه خوب می‌شویم. البته نمایشنامه‌هایی که این ویژگی‌های خوب را دارند بی‌شمار هستند اما گاهی مشکل سومی پیش می‌آید و آن اینکه یا خیلی کار شده‌اند و از نظر ارائه یک کار جدید و تازه برای من جذابیت خود را از دست می‌دهند و یا اینکه یکی از این ویژگی‌ها را ندارند.

دلیل اینکه من این متن را انتخاب کردم یکی فرم جذاب این نمایشنامه و دیگری حرف جذابی است که این نمایشنامه برای گفتن دارد. این نمایش در میان صحبت‌های خود ما را دعوت می‌کند به اینکه جور دیگری به تاریخ، جامعه و پیرامون خود نگاه کنیم و به نوعی همه آن داده‌های فرهنگی را که بر ما تلنبار شده‌اند را ببینیم. این نمایش از ما دعوت می‌کند به جور دیگر دیدن تاریخ جهان و شخصیت‌ها و مولفه‌هایی که از آنها‌شناختی داریم.

نکته دیگر اینکه چهار سال این متن اجازه اجرا نداشته است دلیل این ممنوعیت چه بوده است؟

زمانی که من در واکنش به این ممنوعیت به دوستان گفتم این متن در وزارت ارشاد مجوز گرفته و به چاپ رسیده است چرا اجازه اجرا ندارد؟ پاسخی که به من دادند این بود که "از زیر دستشان در رفته است". به هرحال ما متاسفانه از امیرکبیر به این طرف هنوز درگیر یک کلمه هستیم و آن هم قانون است و متاسفانه هیچ کس پاسخگو نیست. من اگرچه الان بعد از چهار سال خوشحالم که بالاخره توانستم این متن را اجرا کنم اما در عین حال از این تعویق چهار ساله خوشحال نیستم چراکه بر این باور هستم که هر چیزی زمانی دارد و بهتر بود که این متن در‌‌ همان زمان اجرا می‌شد. البته منظورم این نیست که اجرای این نمایش در حال حاضر آن تاثیرگذاری خود را بر مخاطب از دست داده است چراکه اگر این گونه بود من اساسا دیگر آن را اجرا نمی‌کردم اما باز هم معتقد هستم هرچیزی زمانی دارد که باید در‌‌ همان زمان به اجرا درآید و دوستان این لطف را در حق ما می‌کنند که اجازه نمی‌دهند ما در زمان خودش کاری را انجام دهیم و همین الآن هم متن‌ها و اجراهایی توقیف می‌شوند که شاید چند سال دیگر به آن‌ها مجوز داده شود و این ستم بزرگی است بر هنرمندان چون من اگر چهار سال پیش این کار را اجرا می‌کردم در این چهار سال شاید دو کار دیگر را هم روی صحنه می‌بردم و این اتفاق یک افسرگی‌ها و اختلالاتی را در روند کار ایجاد می‌کند.

اساسا مخاطب این جنس نمایش و این نوع اجرا چه کسانی هستند؟ چون برخی معتقد هستند مونولوگ و این جنس از نمایش به ویژه اگر داستان خطی نداشته باشد چون مخاطب ایرانی به آن عادت ندارد تنها برای مخاطب خاص به اجرا درمی آید چون عده‌ای از همین اهالی تئاتر هم اساسا به تماشاگر عام و خاص معتقد هستند.

ما در هر مدیوم هنری سبک‌های مختلف و یا قالب‌های بیانی متعدد داریم. به عنوان مثال چرا این اتفاق می‌افتد که ما یک مقوله شعر داریم در ادبیات یعنی یک شاخه مهم داریم در ادبیات به نام شعر اما شاعران متعددی داریم که قالب‌های متعددی را به کار می‌گیرند و در آن قالب البته سبک‌های خود را پی می‌گیرند و یا ابداع می‌کنند که بخشی از آن مربوط به نیازهای خود هنرمند و نیز نیازهای عصر و زمانه و یا گفتمان مسلط آن دوران است. درحیطه نمایش و تئا‌تر هم همین طور است، فرضا در دوران یونان به این طرف با قالب تراژدی، کمدی و... با تفاوت‌های بنیادینی که از یکدیگر دارند روبه رو می‌شویم که هرکدام، نویسنده‌های خودش را دارد و هر نویسنده، در هرکدام از این قالب‌ها، نویسنده‌ای متفاوت است. همه این تنوع‌ها به نیازی پاسخ می‌دهد. اگر تاریخچه مونولوگ را جستجو کنیم می‌بینیم که مونولوگ از دل نمایشنامه‌ها استخراج شده است و یک تعبیری وجود دارد که می‌گوید مونولوگ به نوعی فرزند ناخلف نمایشنامه‌ها است به این معنا که در مواردی کاراکتر اصلی از دل تراژدی‌ها شروع به گفتن ما فی‌الضمیر کرده است؛ مثل مونولوگ مشهور هملت؛ "بودن یا نبودن" و از آنجا به تدریج در طول تاریخ نمایش، این ایده برای نمایشنامه نویسانی مانند استریندبرگ و دیگران کلید زده شده است که اساسا نمایشنامه مستقلی بر پایه چنین وضعیت روان‌شناختی که یک کاراکتر در آن قرار می‌گیرد بنویسند. بنابراین مونولوگ یک تاریخچه و آغازگاهی دارد. در واقع برای به وجود آمدن مونولوگ یقینا نیازی وجود دارد؛ نیاز هنرمند و همچنین نیاز عصر و زمانه هنرمند و البته خواست نوجویی، یعنی در دل قالب‌های مسلط نمایشنامه، هنرمند یک خلاقیت به خرج می‌دهد و وضعیت ذهنی و درونی و فردی کاراکتر را به طور مجزا بیرون می‌کشد و در وضعیت تازه و مستقل قرار می‌دهد.

و حالا فکر می‌کنید آن خواست زمانی مونولوگ در تئا‌تر ما چه اندازه اهمیت دارد؟ و به طور مشخص این نمایشنامه به کدام نیاز می‌خواهد پاسخ دهد؟

البته این را ذکر کنم که یک شرایط بیرونی هم موجب شد که ما در گروه "لیو" به این ایده برسیم. ما تئا‌تر "باغ آلبالو" را در سال ۸۵ نزدیک به ۵ ماه تمرین کردیم و در آن سال در بازبینی تئا‌تر فجر کار ما رد شد و به هرحال مرکز هنرهای نمایشی هم یک وعده توخالی به گروه داد که سال بعد به ما اجرای عمومی می‌دهند که این وعده هم انجام نشد. ما دچار یک افسردگی جمعی شدیم، بعد از یک سال به تدریج به این ایده رسیدیم که چون ما در کشوری زندگی می‌کنیم که هیچ حمایتی از هنرمند به ویژه در حیطه تئا‌تر صورت نمی‌گیرد، بهتر است از هزینه‌های مادی و فشارهای معنوی بکاهیم و به سمت تولید کارهای کم هزینه حرکت کنیم. از اینجا به ایده اجرای تک نفره رسیدیم که در کارهای کسانی مانند آقای معجونی سابقه داشت. جالب است که بدانید من اولین جایزه بازیگری خود را در تئا‌تر دانشگاهی به دلیل بازی در یک مونولوگ گرفتم و دوستان دیگر هم در گروه حتما این سوابق را در بازی‌های خود داشتند و ما این ایده را پیگیری کردیم که هر کدام متنی را به دست بگیریم و مونو لوگ کار کنیم.

در حقیقت مشکلات اقتصادی یکی از مهم‌ترین دلایلی بوده که به سراغ مونولوگ رفتید؟

بله، در حقیقت دیدیم که اجازه نمی‌دهند متن‌های بزرگ یا ویژه را به طرز دلخواه خود کار کنیم بنابراین چرا باید ریسک کنیم و متن‌هایی را کار کنیم که مثلا ده نفر درگیر آن شوند که به تبع آن تمرین طولانی‌تری هم نیاز دارد و دکور حجیم‌تر و عظیم‌تری داشته باشد و سالن بزرگ‌تری نیاز داشته باشد برای اجرا. به عنوان مثال برای نمایش "باغ آلبالو" حداقل سالن‌های ایرانشهر و یا تئا‌تر شهر لازم بود بنابراین من فکر می‌کنم عامل اقتصادی و اقتصاد هنر اینجا در مفهوم کلی خود موثر افتاد که ما به ایده مونولوگ رسیدیم.

کار مونولوگ نسبت به نمایش‌هایی که تک پرسوناژ نیستند پیچیده‌تر و سخت‌تر به نظر می‌رسد چون بازیگر باید تا انتهای نمایش تمام بار صحنه را به دوش بکشد و تمام صحبت‌ها و احساس مورد نظر را به مخاطب منتقل کند، برای ما بگویید کار مونولوگ برای اینکه بتواند موفق باشد نیازمند در نظر گرفتن چه فاکتورهایی است؟

بهتر است که برای پاسخ دادن به این پرسش از شباهت‌ها شروع کنم چون به هر حال در این نوع نمایش هم یک بازی صورت می‌گیرد و ما به بازیگر نیاز داریم. بازیگر به این معنی که کار خود را بلد باشد و بدن و بیان مناسبی داشته باشد و ریتم را بشناسد و این موارد مولفه‌های عمومی هر اجرا است و باید حتما رعایت شود. در متنی که تک پرسوناژ نیست باید به همبازی خود به خوبی گوش دهیم و او را خوب ببینیم و بده بستان کلامی یا ارتباط بدن‌های یکدیگر را به خوبی ادراک و اجرا کنیم اما در نمایش مونولوگ بازیگر با تعدادی آکسسوار و یا حتی بدون آکسسوار- بسته به نیازهای متن و شیوه اجرایی که کارگردان انتخاب می‌کند-، باید تلاش کند که ریتم را حفظ کند. در نمایش چند پرسوناژ شما یک پارتنر دارید که به شما پاسخ می‌دهد و به قولی بده بستان کلامی دارید که یک ریتمی ایجاد می‌کند و یا یک تنشی در وضعیت ایجاد می‌شود و شما اصطلاحا نبض صحنه را در دست دارید ولی در نمایش‌های مونولوگ حفظ این بده بستان‌ها و تضادهای درونی و به دست آوردن ریتم مناسب از این تضادهای درونی بسیار مهم است.

نکته دیگر اینکه حفظ ریتم ناشی از ایجاد تنوع هم هست به این معنا که آن تنوعی که ممکن است در یک متن با مواردی نظیر تغییر نور‌ها و طراحی لباس‌های گوناگون و حتی تنوع صوتی که از صداهای مختلف بازیگران ایجاد شود، باید در نمایش مونولوگ توسط یک بازیگر ایجاد شود، بنابراین مقوله بعدی تنوع دیداری و بخصوص تنوع صوتی است. یعنی بازیگر مونولوگ باید حتما از قدرت بیان خوبی برخوردار باشد. اگر صدای بازیگری که می‌خواهد بازی در یک نمایش مونولوگ را به عهده بگیرد، صدای یک نواخت، بی‌تنوع، کم جان و به قولی پرداخت نشده باشد، مناسب یک نمایش مونولوگ نخواهد بود چراکه وضعیت‌ها ممکن است جمله به جمله تغییر کند.

در واقع می‌توان گفت که در کنار مولفه‌هایی که ذکر شد، روان کاوانه‌تر و درونی‌تر بودن مباحثی که مطرح می‌شود یکی دیگر از عوامل موفقیت مونولوگ است.

اجازه دهید این گونه بگویم که ما در مونولوگ امر شخصی را شاهد می‌شویم که به طرزی هنرمندانه باید تبدیل به امر عمومی شود. اینجا امر شخصی به معنی این است که یک مشکل و مسئله فردی را بهانه یا شروع می‌کنیم و آن را به گونه‌ای سامان می‌دهیم که در ‌‌نهایت تبدیل به امر عمومی شود چون اگر غیر از این باشد تماشاگر می‌تواند از خود سوال کند که به من چه ارتباطی دارد؟ بنابراین کارگردان و بازیگر مونولوگ باید بتواند آن سوژه را در عین حال که یک امر شخصی است به گونه‌ای اجرا کند که به امر عمومی تبدیل شود.

مسئله‌ای که چند پرسوناژ مطرح می‌کنند، عموما مسائلی است که شاید بیشتر اجتماعی است و وضعیت‌هایی که شاید ما بیشتر با آن آشنا باشیم مانند مقوله‌هایی همچون قدرت، عدالت و مذهب که مخاطب به طور عام متوجه آن‌ها می‌شود اما متن‌های مونولوگ بیشتر به مسائل شخصی‌تر می‌پردازند گو اینکه حتما اشاره به مقوله‌های عام هم دارند.

با توجه به اینکه شما به این نکاتی که مطرح کردید واقف بودید، می‌خواهم بدانم در رابطه با شیوه‌ای که اجرا کردید، آیا در چند سال گذشته وقتی متن را خواندید همین فرم اجرا را به عنوان کارگردان در ذهن داشتید و یا تغییری در آن ایجاد کردید؟ لطفا کمی هم در خصوص روندی که به این فرم از اجرا رسیدید توضیح دهید.

البته از بعضی واقعیت‌هایی که باید موجب باورپذیری اجرا بشود نمی‌توان گذشت یعنی باید آن‌ها را لحاظ کرد، یکی اینکه شخصیت این نمایش نابینا است و این فرد نابینا نمی‌تواند خیلی فعالیت‌های بدنی مثل راه رفتن را انجام دهد اما با وجود نابینا بودن شخصیت نمایش، من تمرین‌هایی را انجام دادم که به عنوان مثال از لحاظ بدنی در یک موقعیت‌های دیگری باشد و قبل از اجراهای اول آن‌ها را اتود کردم و یا به یک طراحی صحنه دیگری فکر می‌کردم که به سمت سوررئال برود و فضاهایی که به هر حال به نوعی داده‌های متن را توجیه کند و برای هرکدام از شخصیت‌ها صداسازی‌هایی را تمرین کرده بودم که کاراکتر‌ها وقتی دارند صحبت‌هایی را مطرح می‌کنند تماشاگر با آن‌ها آشنا است و شاید برای مخاطب کمیک شود اما با این حال هم از آن حرکت‌های بدنی و هم از این رویکرد بیانی در صدا گذشتم به این دلیل که دیدم ویژگی نابینایی این کاراکتر چنین اجازه‌ای نمی‌دهد و در مورد صدا هم ترجیح دادم که اجازه دهم تماشاگر تخیل کند. بنابراین متنی که پر از ارجاعات به موارد بی‌شمار است باید از مخاطب دعوت کند برای اینکه او هم به موارد بیشماری رجوع کند.

ضمن اینکه ارجاعات متن عموما چهره‌های شناخته شده‌ای هستند که مخاطب می‌تواند برای خود یک ذهنیتی بسازد.

بله می‌توان گفت دست کم ۵۰ درصد شخصیت‌های این نمایش برای عموم مردم چهره‌های شناخته شده‌ای هستند. نکته دیگر کارگردانی این متن این است که به جای اینکه فعالیت‌هایی درست یا غلط برای کاراکتر این نمایش تعیین کنیم، بهتر است با انتخاب حداقل حرکات بدنی و هر نوع تاکید دیگری، زمینه را برای تخیل تماشاگر فراهم کنیم. گو اینکه معناهای ضمنی هم از دل همین وضعیت بیرون می‌آید که می‌بینیم یک فردی نشسته و با کمترین فعالیت بدنی، ذهنش به چه جاهایی می‌رود.

به عنوان سخن پایانی اگر نکته ناگفته‌ای مانده است که مخاطبین ما در رابطه با نمایش "همه چیز می‌گذرد، تو نمی‌گذری" باید مطلع شوند بفرمایید.

اگر مخاطبی داشته باشم و این گفت‌وگو را تا پایان مطالعه کرده باشد از او تشکر می‌کنم از اینکه این گفت‌وگو را تا انتها مطالعه کرده و اگر این نمایش را ندیده است از او دعوت می‌کنم که به دیدن این نمایش بیاید.

انتهای پیام/

سهیلا سالاروند