سرویس تئاتر هنرآنلاین: رضا صابری از جمله نویسندگان و کارگردانان تئاتر کشور است که توانسته با تکیه بر نمایشهای ایرانی، آثار تاثیرگذار بسیاری را خلق کند. او در نخستین و دومین دوره (سالهای ۶۱ و ۶۲) جشنواره تئاتر فجر به عنوان کارگردان برتر شناخته شد؛ عنوانی که سال ۱۳۷۲ هم تکرار شد.
به بهانه تولد این هنرمند شناخته شده تئاتر که نهم فروردین ۶۷ ساله میشود. در دفتر خبرگزاری هنر ایران (هنرآنلاین) میزبان او بودیم و درباره مسائل مختلف حوزه تئاتر به گفتوگو نشستیم. آنچه در ادامه میخوانید ماحصل گفتوگوی صمیمانه ما با این هنرمند به بهانه شصت و هفتمین سالروز تولدش است.
فکر میکنم اولین متنتان را در سال 1350 نوشتید. چه شد که به سراغ نوشتن رفتید و با توجه به حساسیتهایی که نسلهای گذشته روی انتخاب رشتههای هنری داشتند به سراغ تئاتر رفتید؟
من در یک خانواده ضعیف و البته مذهبی رشد پیدا کردم و خواه ناخواه خانواده من خیلی به مقولههای هنری تمایل نداشتند. به طور مخفیانه وارد عرصه تئاتر شدم. حقیقت ماجرا این است که به شدت به سینما علاقهمند بودم و سینما را به عنوان یک تماشاگر جدی دنبال میکردم، ولی آهسته آهسته به سمت تئاتر کشیده شدم. احساس کردم تئاتر با روحیات من خیلی نزدیکتر است تا سینما. البته وارد عرصهٔ سینما شدم و بازی هم کردم، ولی در همان دوران از فضای سینما خوشم نیامد. به مرور زمان و با توجه به اقلیمی که در آن پرورش پیدا کرده بودم به سمت نوشتن کشیده شدم.
در واقع شهر مشهد و اینکه همه نوع آدم وارد این شهر میشدند باعث میشد به منبع عظیم اطلاعات درمورد شناخت آدمها و شرایطشان دست پیدا کنم. بنابراین اولین نوشته من که در سال 1350 شکل گرفت نمایشنامه "دریچهها" بود که در تالار فردوسی مشهد روی صحنه رفت و با استقبال خوب تماشاگران تئاتر مواجه شد. این استقبال باعث شد به سمت نوشتن بیشتر جذب شوم. پس از آن "سایههای بلند" را نوشتم که داریوش ارجمند خیلی تمایل داشت آن را بازنویسی کنم و در نهایت این کار چاپ هم شد. البته این اثر کاری بود که ما را به جشنوارههای استانی کشاند و در نهایت در سالن سنگلج آن را روی صحنه بردیم.
نوشتن رمان و یا نوشتن نمایشنامه کاملاً دو مقولهٔ جداگانه هستند. چه شد به سراغ نمایشنامهنویسی رفتید؟
اولین رمانی که خواندم "برادران کارامازوف" داستایوفسکی بود. در دوازده سالگی این رمان را خواندم و به شدت تحت تاثیر قرار گرفتم. این کتاب یکی از جرقههایی بود که مرا به سمت نوشتن جذب کرد، چون احساس کردم با باورهای من نزدیک است. یکی دیگر از چیزهایی که مرا به سمت نوشتن جذب کرد تنوع فرهنگی بود که در منطقه اقلیمی که در آن زیست میکردم وجود داشت. به یاد دارم که انشا نوشتنم در مدرسه خیلی خوب بود و اولین انشایی که در 9 سالگی در مدرسه نوشتم باعث شد کسی باور نکند که آن متن را من نوشتهام. به همین دلیل مرا به آموزش و پرورش استان بردند و معرفی کردند. شاید این هم یکی از چیزهایی بود که دست در دست باقی چیزها مرا به سمت نوشتن سوق دادند.
در این راه سختیهایی هم متحمل شدهاید؟
بله هم به دلیل اینکه شرایط تئاتر سخت است و هم اینکه تئاتر در آمدزا نیست. از سوی دیگر در آن زمان ما فقط دسترسی به کتاب و روزنامه داشتیم. البته حضور دکتر شریعتی در مشهد نقش بسیار مهمی در باروری اندیشههای بچههای آن روزگار داشت، چون وقتی ایشان در دانشکدهٔ ادبیات مشهد سخنرانی میکردند در ذهن جوان ما نقش میبست. شاید این هم یکی از تاثیراتی بوده که در باروری ذهن ما تاثیر داشت.
با توجه به اینکه شما اکنون در حوزه ادبیات و تئاتر اکنون فرد شناخته شدهای هستید چقدر به ایده آلهایی که در ذهنتان داشتهاید رسیدهاید؛ یا اینکه چقدر از برخی از آنها دور هستید؟
گاهی وقتها اظهار پشیمانی میکنم که چرا وارد این حوزه شدهام. گاهی احساس میکنم با این استعداد بالقوهای که داشتم میتوانستم در یک شرایط بهتر یا وضعیت بهتری زندگی کنم. تئاتر پاسخگوی نیازهای من نبود و نشد و الان هم واقعاً نیست. من واقعاً متاسفم که شرایط به گونهای است که من با این سابقه چهل سالهای که در زمینهٔ تئاتر دارم اینگونه نگران آیندهام هستم و این تنها در مورد من نیست و خیلیها هستند که همین حس و حال مرا دارند. چرا این هنر در این مملکت اعتباری ندارد؟ گاهی واقعا میترسم به خانوادهام بگویم کار تئاتر میکنم. اگر از من میپرسید که آیا راضی هستم باید بگویم که به شدت ناراضی هستم.
این روزها میشنویم که مدام میگویند که قدر داشتهها و افراد بزرگ در این مملکت را بدانیم. فکر میکنید بزرگداشت آدمی که پنجاه سال تجربه و ممارست دارد در یک هنر چیست و یا چگونه است؟
به نظرم تمام اینها یک شعار است، چون تا به حال حمایت و احترام واقعی را به صورت جدی ندیدهام و تاسف من نیز امروز همین است. بسیاری در این مملکت به خاطر باورها، جامعه، فرهنگ و هنرشان بسیار ایثار کردهاند ولی تابهحال ندیدهام که کسی پاسخگوی نیازهای این افراد باشد.
من حتی از بسیاری از بزرگان حوزه هنر شنیدهام که میگویند که نمیخواهیم که بگذارند کار کنیم. تنها در خواست ما این است که این تجربیات را امروز بتوانیم منتقل کنیم.
بله درست میگویند و ما همین را هم نداریم و نمیدانم چرا این گونه است. این موضوع برای من سئوال است و نمیدانم در این مملکت به عنوان یک هنرمند جایگاهم چیست و اصلاً چه کسی هستم. تا کنون هیچ اتفاقی که بتواند مرا سر ذوق بیاورد و بتوانم بگویم در فضای خوبی در حال کار کردن هستم را ندیدهام و بیشتر همه چیز شبیه یک شوخی است.
خب چرا در این فضا به کار کردن ادامه میدهید؟
خب اگر این کار را نکنیم چه کار کنیم؟ بالاخره عمری گذشته است و دیگر چیزی جز این بلد نیستیم و برای عرضه کردن هم نداریم. واقعاً نمیتوان کار جدیدی را از ابتدا آغاز کرد و با پشت سر گذاشتن خیلی از مسائل دیگر مگر چقدر برای انسان توان میماند؟
بله و شما هم جزو نسلی از بچههای تئاتر مشهد بودید که تئاتر مشهد را به ایران معرفی کردید و به عبارتی آن را ایرانیزه کردید. برادران ارجمند یا آقای سعیدی و کیانیانها جزو همانها هستند و تئاتر مشهد اکنون هم خوب کار میکند و بعد از تهران جزو تئاترهای فعال کشور هستند.
بله و واقعا این یک مسئله جدی است و اصلا شوخی نیست. این حرف شخصی من نیست و خیلیها نظیر من هستند در این مملکت که کار نمایش میکنند و همین حس و حال من را دارند. حتی همین حقوق اندکی که به درجه یکهای این مملکت با عناوین دکتر میدهند فکر میکنید چقدر است؟ 180 هزار تومان. اینکه حاصل چهل سال زحمت یک هنرمند در حوزهٔ نمایش که به سطح درجه یک هنری هم دست پیدا کند که کار سختی هم است 180 هزار تومان باشد کمی توهین آمیز به نظر میرسد.
در بین سه رشتهای که در آن کار میکردید و میکنید شما خودتان را آیا بازیگر میدانید یا کارگردان یا نویسنده؟
من اول نویسنده هستم و بعد کارگردان و فکر میکنم تمام ذوق من در نویسندگی خلاصه شده است. اصولاً در این سالها اغلب کارهایم را خودم کارگردانی میکردم. در دهه پنجاه تئاترهای شهرستان را تهرانیها تغذیه میکردند. نویسندگان خوب و کارگردانهای خوب آن زمان در سنگلج که خیلی هم خوب بودند تئاتر را در مشهد تغذیه میکردند. در آن زمان بود که به این فکر افتادیم این دست نیاز را کوتاه کنیم و خودمان کاری از پیش ببریم. قرار شد من بنویسم و داریوش ارجمند کارگردانی کند و موفق هم شدیم. حاصل آن نمایش "عصمت" بود و در همین شهرستانها آن را اجرا کردیم که خیلی هم سرو صدا کرد. بعد از آن برای نمایش "ایاز" هم همین اتفاق افتاد. در واقع در دوره کوتاهی ما دست نیازمان را از تهران قطع کردیم. دورهای که با آقای ارجمند داشتیم به نظر من دورهٔ بسیار شکوهمندی بود. ما نمایش "عصمت" را سال ۵۲، نمایش "ایاز" را سال ۵۳ و در سال ۵۴ هم نمایش "سایههای بلند" را کار کردیم.
از سال ۵۶ به بعد مدت طولانی کار نکردید؟
تئاتر از آن سال تا سال ۶۳ عملاً وجود نداشت و تئاترها تعطیل شدند و دغدغه بدی در میان هنرمندان تئاتر وجود داشت. همه میخواستیم بدانیم تکلیف تئاتر مملکت چه میشود. در سال ۶۲ تئاتر به شکل میدانی و خیابانی وجود داشت و تئاتر تبلیغی- ترویجی به حساب میآمد. از سال ۶۱ که تئاتر فجر راه افتاد تئاتر وارد مرحله جدیدی شد و ما کاری را از مشهد ارائه کردیم.
دوست دارم مهمترین رویدادی که از طول دوره حرفهای کارتان به خاطر دارید را برایمان بازگو کنید؟
زندگی هنری من مانند یک خم و خیز یا فراز و فرود است. من از دهه هفتاد به عنوان یک دوره خوب یاد میکنم. دورهای که با نمایش "شنا در آتش" به تهران آمدم و در تالار وحدت اجرا داشتم و بعد نمایش "یخبندان" و غیره. از آن دوره با عنوان یک دورهٔ خوب یاد میکنم. به ویژه نمایش "شنا در آتش" که یکی از مهمترین آثار من است و یک اثر بدون تاریخ مصرف است. گرچه درآن دوران یعنی سال 1373 نمایش "یخبندان" مورد اعترض دانشجویانی قرار گرفت که میگفتند اگر این نمایش در مسابقه باشد دیگر ما نیستیم، فارغ از این مسئله دهه هفتاد را در حوزهٔ کاری خودم بسیار دوست دارم. کارهای خوب دیگری هم در این دهه شکل گرفت مانند "بازینامه باستان".
در واقع کوشش و تلاش و عشق ما اوج گرفته بود و همینها بود که خلاءهای روحی و روانی ما را پر میکردند و از این دهه یک دهه به یاد ماندنی ساخت، اما سختی ما در دههٔ پنجاه بود البته این دهه برای خودش قشنگیهایی نیز داشت. حضور ما در سه دوره کاری تئاتر شهر که آقای علی نصیریان دبیر آن بودند از قشنگیهای همین دهه بود. ولی دهه ۵۰ دههای بود که من داشتم وارد بستری میشدم که شرایطش برای من خیلی سخت بود و خیلی دست و پا میزدم که در این حرفه بمانم و وظایف شخصی خودم را به عنوان یک هنرمند انجام دهم. این دوره برای من از یک ویژگی خاصی داشت، اما متاسفانه دهه اخیر برای من پر از یأس و افسردگی است. البته میتوانم بگویم که این سال برای من سال بدی بود. باید اضافه کنم که هرگز به دنبال مسائل مالی نبودهام و خودم را به یک زندگی متوسط عادت دادهام. این عادت را هم از خانوادهام آموختهام که همواره قناعت کنم و همه چیز از عمر و جوانی و پول من صرف تئاتر شد. من حتی فرصتی برای گرفتن گواهینامه نداشتهام و درگیر دنیایی بودهام که این حاصلش است. من از این غمگین میشوم که میبینم که چه دورههای سختی را گذراندهام در مشهد و با امکانات کم کار
کردهام. یادم میآید که در سن پانزده سالگی برای اولین بار با مقولهٔ برق آشنا شدم.
اگر با آگاهی که الآن دارید فرصتی ایجاد شود که دوباره بیست ساله شوید دوباره به سراغ تئاتر میروید؟
صادقانه بگویم نه. من اگر این امکان را داشتم به نوشتن بسنده میکردم و یک سری رمان یا داستانهای خوب مینوشتم و شاید هرگز به عرصهٔ تئاتر پا نمیگذاشتم. این را جدی میگویم که قطعاً تئاتر را انتخاب نمیکردم. به این دلیل که فرضیاتی که من داشتم با امکانات امروز جور در نمیآید، چرا که اکنون با این همه پشتوانه و سابقه هیچ حمایتی ندارم. مسئولین ما در حرف وعدههای خیلی خوب میدهند، اما در عمل هیچ کاری نمیکنند. همگی ما دچار یک رخوت فرهنگی شدهایم.
در دنیا یکی از چیزهایی که باعث سرپا ماندن تئاتر میشود مقولهٔ رپرتوار است که در ایران عملاً وجود ندارد. برخی از کارگردانها با هزینههای شخصی بازتولیدهایی دارند تا بلکه شکلی از رپرتوار احیا گردد. آیا در برنامههای شما رپرتوار گنجانده شده است؟
بله من این قصد را دارم. حتی جلسهای با دکتر سرسنگی داشتم و ایشان دوست داشتند نمایشهایی را که من در ابتدای انقلاب اجرا کردم بازتولید کنند. به این دلیل که نمایش "مظلوم پنجم" در دوره و شرایط دیگری اجرا شده بود و برای فضای آن دوره مناسب بود، من اکنون دارم این نمایش را دوباره نویسی میکنم تا برای این دوره مناسب باشد.
آیا این بازنویسی در شاکلهٔ کلی کار تغییرات اساسی ایجاد کرده است؟
خیر. پایه اصلی کار و آدمهای نمایش همانها هستند. منتها در آن اثر در متن کار کدهایی وجود داشت که این کدها را در این متن جدید به روز کردهام. به عنوان مثال در آن زمان مسئله ما جنگ بود و الان ناامنی در دنیاست. این مقوله و کد در اثر جا به جا شده است بنابراین سعی دارم در مورد اسلامستیزی و جهان ناامن امروز باشد.
دوست نداشتید اثر دیگری را به آقای سر سنگی ارائه دهید؟
خیر چون ایشان خیلی علاقه داشتند که این اثر دوباره کار شود و در آن زمان که این اثر را دیده بودند مسلما جوان بودند و تاثیرات این اثر را دوست داشتند و من هم نخواستم که دخالتی داشته باشم، چون ایشان بسیار انسان شریفی هستند و گفتم که این کار را میکنیم به این شرط که کدهای این اثر تغییر کند.
بازیگران را خودتان انتخاب کردهاید؟
بازیگران را آقای محمد قدس که تهیهکننده نمایش هستند انتخاب کردهاند. در جاهایی هم من در مورد انتخاب بازیگران نظر میدهم.
آیا بازیگر مطرحی هم مورد نظرتان بوده است؟
آخرین شخصی را که دعوت کردهایم خانم رویا نونهالی بودهاند که قول دادند در صورتی که اجرای نمایش اردیبهشت باشد حتما شرکت کنند، چون متن را خوانده بودند و کار را دوست داشتند. اخیراً هم با خانم لادن مستوفی صحبت داشتیم. با این وجود من فکر میکنم تیم خوبی جمع خواهد شد. در حال حاضر درگیری ما خود متن است و به دنبال یک فینال درست برای کار هستیم.
بالاخره همهٔ ما تصوری از آینده داریم، میخواهم بدانم شما امروز در شصت و شش سالگی به تصویری که از خودتان داشتهاید رسیدهاید یا نه؟
من آنقدر درگیر تئاتر بودم که به هیچ وجه فکر نمیکردم در آینده باید چگونه باشم یا به کجا برسم. حتی به غذا خوردنم هم فکر نمیکردم و حتی به گرفتن گواهینامه هم فکر نمیکردم که ممکن است روزی به آن نیاز داشته باشم. اینقدر درگیر تئاتر بودیم و در سالنهای تاریک و نمور کار میکردیم که روزهای ما در سایه گذشت و هرگز به این فکر نکردم که در این سن میخواهم کجا باشم. فقط نسبت به آینده از یک چیز وحشت دارم و آن این است که بیمار نشوم و من فکر میکنم این خواست همه است که برای خانوادهشان دردسر ساز نشوند. گرچه در این شرایط افسرده و مایوس هستم اما همچنان اکتیو و فعال راهم را ادامه میدهم و در همین لحظه به آینده بسیار امیدوار هستم و تنها دغدغهٔ من این روزها خانوادهام هستند.
اولویتهایی که فکر میکنید نتوانستهاید در متنهای قبلی به هر دلیل لحاظ کنید چه هستند؟
در دورهای از زندگیم من خیلی روی مطالعات روانشناسی متمرکز شدم. و دوست دارم در این حوزه کار کنم. این روزها به شدت علاقهمند به متنهای سایکو درام هستم و دوست دارم در این زمان روی این گونه متنها بیشتر کار کنم. این روزها دنیا به شدت به متنهای اینچنینی رو آورده و تئاتر ما از آن غفلت ورزیده است.
بله و در تاثیرات این متون دیده شده که چقدر در کم شدن هزینهها موثر بوده است.
تاثیرات بسیار انسانی دارد که متاسفانه در این سالها به آن پرداخته نشده است. به این گونه دستمایهها بسیار علاقه مندم و دوست دارم که دو سه کار ناب و دست نخورده بنویسم و حتماً به آن خواهم رسید.
میدانیم که این روزها علاقمندان و فارغ التحصیلهای تئاتر زیاد شدهاند و این جوانان پشت درهای سخت افزاری تئاتر ماندهاند. متاسفانه در این میان قولهایی میشنوند و عمرشان میرود. رضا صابری برای این جوانان علاقهمند چه حرفی برای گفتن دارد؟
به آنها خواهم گفت که کار تئاتر کار سخت و هزینه برداری از لحاظ جسمی و هزینهای خواهد بود و مسیر طولانیای برای موفقیت را باید بپیمایند. اگر میخواهند کار اساسی انجام دهند و مطرح گردند و برای تئاتر این کشور موثر باشند باید بدانند که نباید تئاتر را آسان بگیرند. باید تمام این سختیها را به جان بخرند. باید دستهایشان پر باشد و با آمادگی کامل پا در این عرصه بگذارند. اگر برای گذراندن اوقاتشان میخواهند وارد این عرصه شوند باید به سمت سینما بروند و اصلا به سمت تئاتر نیایند، چون فضای تئاتر خیلی سخت و سنگین است. ما نیز در دورهٔ قبلتر کار کردیم و همین سختیها را پشت سر گذاشتهایم و تحمل هم خواهیم کرد. تئاتر یک هنر انسان ساز مبلغ و آگاهی بخش است و در این مسیر به جوانان تازه نفس، مقاوم و استوار نیاز داریم.
آرزوی تئاتری و غیر تئاتری شما در سال جدید چیست؟
من برای همه تن سالم آرزو میکنم. سلامتی به نظر من بهترین نعمت خداوند است. و آرزو دارم این نمایشی که در پی آن هستیم با موفقیت بر روی صحنه برود
نمایشنامه "شنا در آتش" را دوباره بازنویسی خواهید کرد؟
خیر بازنویسی نخواهم کرد چون میدانم که متن آن خیلی حساب شده است و همه چیز آن درست است. شاید یک ایدههایی اضافه شود اما واقعاً نمایش نیاز به بازنگری ندارد.
برخی اعتقاد دارند نوشتهها مانند فرزندان یک نویسنده میمانند و برخی معتقدند که این گونه نیست و نویسنده مینویسد و در خلال آن پیشرفت میکند ولی انگار که "شنا در آتش" یک طرف و باقی آثارتان در یک سوی دیگر قرار دارند. حرف دلی اگر دارید برایمان بگویید.
حرف آخرم این است که دولت بیشتر به حرف دل مردمش گوش کند و به داد دل مردم برسد و از مردم بیشتر حمایت کند چون معتقدم هنرمند این مملکت به حمایت نیاز دارد. امیدوارم در عمل این اتفاق بیفتد.
انتهای پیام/
حسین سینجلی