سرویس تئاتر هنرآنلاین: "دو دلقک و نصفی" حکایت نظام بروکراسی دیوان سالاری و چارتهای سازمانی امروزی است که در یک ساختار ثابت مثل صفحه شطرنج، نه تنها با تغییر افراد (شطرنج بازها) در دورههای مختلف ریاست، تغییر نمیکنند بلکه مدام مانند دور تسلسل تکرار میشوند. نهادهای سازمانی ادارات ،جنبشها و تشکلاتی که به نوعی بردههای ماشینیزم خود را با قراردادها و کاغذ بازیهای من درآوردی سرگرم میکنند تا به اهداف خودخواهانه شان به دور از چشم دیگران، دست یابند.
جلال تهرانی کارگردان ،نویسنده و خالق این اثر ،با انتخاب فرم اجرایی به شیوه تئاتر اپیک (به فارسی حماسی است و مبدع آن برتولت برشت است)،روایت خود را از این روابط خشک سازمانی که گویای روابط سرد و خاکستری حاکم بر جهان امروزی است، به خوبی بازگو میکند. از خصوصیات تئاتر اپیک تأکید بر محتوای داستان، استفاده از تکرار و ساختار رویدادگرا است، که در این نمایش در شیوه بازی ها، میزان سنها، استفاده اپیکی از موسیقی و طراحی صحنه به راحتی قابل لمس است.همچنین تأکید و توجه بسیار زیاد به نقش "اجتماع" در زندگی "فرد" است. تئاتر اپیک بیشتر به نهادهای اجتماعی و تحول جوامع میپردازد و به فرد فقط در جمع توجه دارد. در تئاتر اپیک موسیقی نقش بسیار زیادی دارد که گروهی در حین کار همسرایی میکنند. تهرانی با استفاده از نمایش دادن نت های موسیقی در حال پخش روی صفحه ای بالای صحنه نمایش، از این تکنیک فاصله گذاری به خوبی استفاده کرده است. اپیک مبین نگرشی عینی، روحیه بی طرفانه و تکنیک گزارشگری از سوی نمایشگران است برای ایجاد نگرش انتقادی در تماشاگر. برشت با تبحری خاص تمام عوامل را بکار میگیرد که هم زاینده و فزاینده اندیشه، شعور، روشن بینی، بینش علمی در شخص تماشاگر باشد و کاهنده احساسات اغراق آمیز، و بی حالی و درماندگی بیننده در برابر یک مسئله اجتماعی، دیدگاه تئاتر اپیک یک دیدگاه اجتماعی است. این تئاتر بیش از هر چیز به محاکمههای دادگاهی شباهت دارد. متهم، تقریباً همیشه جامعه سوداگر است. قربانی، انسان خرده پا و زحمتکش است. قاضی، همان تماشاگر. محاکمه به گونهای عادلانه و نظاممند جریان مییابد. دادخواست برای هر دو متهم و قربانی است، و هیچ گونه تظاهرات عاطفی جایز نیست. برشت از راه تئاتر اپیک تمام ابعاد مسئله طرح شده را در معرض قضاوت تماشاگر میگذارد و به او مجال میدهد تا عوامل اجتماعی مؤثر بر رفتار فردی را بشکافد، صندلی تماشاگر به صندلی قاضی بدل شود.
صحنه تاریک مطلق است آقای رئیس در دفتر کارش با منشی تنهاست، او با یک چراغ مطالعه، که تنها نور روشن صحنه است، مشغول به کار است. شب عید است؛ از بیرون کسی قصد دارد وارد شود اما چون صحنه تاریک است نمیتواند راه را پیدا کند. راه گم شده است. بعد از طی مراحل سخت دست و پاگیر بروکراتیک، مردی با لباس معمولی وارد اتاق رئیس میشود. رئیس او را نمیشناسد و تصور میکند که مرد برای مصاحبه استخدامی آمده است، اما زیتوی نابالغ سالهاست در این شرکت کار میکند ولی دیده نشده است، حال آمده تا پاسخ سوالهایش را دریافت کند. این شخصیتها مدام از یکدیگر پرسشهایی را میپرسند (من کیام؟ اینجا کجاست؟) اما منتظر پاسخ نمیشوند. تهرانی با طرح این پرسشها، ذهن مخاطب را به چالش میگیرد. این پرسشها لایههای متن مدام تکرار میشود و در ذهن مخاطب ادامه دارد تا زمانی که از سالن خارج میشود با سئوالات بنیادینی در ذهنش درگیر میماند، که من کیام؟ اینجا کجاست؟ این کارگر، ده سال صادقانه برای این کارخانه کار کرده است ولی رییس او را نمیشناسد فقط درباره او از دیگران شنیده... او شنیده است که این کارگر «فکر» میکند و گزارش این «فکر کردنش» به مقامات بالا رسیده است. به او میگوید: باید به جای "فکر کردن" در طی این سالها «یک جمله خبری» به مدیران بالا ارائه میدادی. به او گوشزد میکند که باید خودت را اداره کنی وگرنه دیگران تو را اداره خواهند کرد. این کارگر سالهای سال در پستهای سازمانی زیادی مشغول بوده است. حتی منشی رییس به او میگوید بیعرضه است چون انباردار قبلی در حال حاضر از وضعیت مالی بسیار خوبی برخوردار است. چون از انبار به نفع خودش مبالغی را برده اما دزد نیست و اکنون با داراییهایی که به جیب زده دیگر دزد محسوب نمیشود چون نیازی ندارد او به حد کافی پول دارد. این کارگر فقط به دلیل درست کار کردن و فکر کردن نه تنها ترفیع نگرفته بلکه از مقام سازمانیاش سقوط کرده. او در انتها نازلترین پست شغلی یعنی باغبانی را در کارخانه میگیرد، چون این کارگر مدام در حال فکر کردن است، دو گل را به هم پیوند میزند و گل جدیدی را خلق میکند، در نهایت به جرم خلق یک اثر تازه، از کارخانه اخراج میشود.
نمایشنامه "دو دلقک و نصفی" گروتسکی است که همچنان که لبخند بر لبان مخاطب نقش میبندد او را به تفکر و اندیشیدن دعوت میکند تا قوه نقد و انتقادگری را در مخاطب برانگیزاند (سبک تئاتراپیک). این نمایش علاوه بر روابط انسانها به مسئله قدرت و تعریف جایگاه انسان در تقابل با قدرت نیز میپردازد. در ابتدا این گونه میپنداریم که رئیس نماد قدرت برتر و در راس جامعه ایستاده و تفکرات دیکتاتورگونه ساختار قدرت از او نشات میگیرد و زیتوی نابالغ، تنها ابزاری برای پشبرد اهداف قدرت است؛ اما به مرور در مییابیم که حتی رئیس هم بخشی از بازی شطرنجی قدرت و یکی از مهرهها در جامعه محسوب میشود که خود یکی از مهرهها ی بازی است برای پیشبرد اهداف شخصی سیاستمداران و قدرتمندان.
در فرم اجرایی تهرانی حضور شخص چهارم با هاونی در دست، به نوعی هم قدرت و تفکر برتری است که رهبری این نظام بروکراتیک را بر عهده دارد و هم، تکمیل کننده شیوه اپیک برشتی است که این سبک اجرا با لباسهای بازیگران نیز قابل لمس است که آنها با لباسهای تمرین، نمایش را اجرا میکنند. همچنین طراحی صحنه به خوبی در خدمت متن اجرا شده که با هر بار به جلو آمدن آکساسوار و دکور نمایش، تلنگری به مخاطب است برای یادآوری و به فکر واداشتن مخاطب در تقابل با اجتماع پیرامون خویش است. برشت در سبک روایی معتقد بود که به جای حس کردن، تماشاگر را باید به تفکر واداشت. تئاتر باید به عنوان یک تجربه و یک برخورد مورد استفاده قرار گیرد تا تماشاگر بخشی از آن شود و از انفعال به درآید و به یک منتقد بدل گردد. زبان برشت، زبان شک و تردید بود. تا مخاطب، مدام، با مسائل، به شکلهای متفاوت، برخورد کند، آنها را عادی نپندارد؛ به جستجو بپردازدو عقل خود را بهکار اندازد. تا بهشناختی درست و اصولی برسد.
تهرانی با به کارگیری کلمات در سبک روایی که تکرار از شاخصههای آن است، ذهن مخاطب را به نقد و انتقاد وا میدارد که مسایل و جهان پیرامون خود را درک کرده و با طرح پرسشهایی او را به تفکر وا دارد.
برشت معتقد بود که غلبه کلمه در تئاتر میبایست تضعیف شود و از زبان باید به عنوان وسیلهای برای تحرک بخشیدن به ذهن تماشاگر استفاده گردد. در این راه او از زبانی ساده و غیر قراردادی، با رعایت ایجاز و اختصار و حفظ ریتم و وزن استفاده کرد و به این ترتیب روشی کاملا متفاوت را در پرداخت آثار نمایشیاش ارائه داد. با این توضیحات متوجه میشویم که تهرانی نیز در اجرای این نمایش در به کارگیری این سبک بسیار موفق بوده است.
انتهای پیام/
سارا عابدی فرد