سرویس تئاتر هنرآنلاین: تماشای نمایش "باور کنید من گره گوار سامسا هستم" نوشته‌ سمیرامیس بابایی و کارگردانی آرش واحدی هم‌زمان شد با اتمام کتاب تاثیرگذار "کمونیسم رفت، ما ماندیم و حتی خندیدیم" اثر اسلاونکا دراکولیچ‌برایم؛ کتابی به‌ غایت تاثیرگذار که تجربه‌ی زندگی در کشورهای ایدئولوژی‌ زده بلوک‌شرق را از دریچه نگاهِ توده‌ی مردم شرح می‌دهد.

دراکولیچ در این کتاب بر ویرانه‌های تاریخ کشورهای بلوک‌شرق می‌ایستد و با دمیدن روح در اجساد به‌خاک‌سپرده‌ی آن‌ها و احیاء آن‌چه دیگر زنده نیست تصاویری زنده و آشنایی به مخاطبانِ ایرانیِ خود ارائه می‌کند؛ آن‌چه مهره‌های مجزای این کتاب را به بند می‌کشد و آن را در قالب یک کلیت درمی‌آورد البته یک عبارت است؛ "ایدئولوژی خانمان‌سوز است" و با تمسک به آن می‌توان فقدان و شکاف‌های موجود در بدنه‌ی جامعه را توپر و بی‌نقص نشان داد. همین واژه و عبارت فصل مشترک نمایش "باور کنید من گره گوار سامسا هستم" و کتاب دراکولیچ است.

بازنمایی نظام‌های بسته‌ی چپ و راستی که در ذات خود به مرگ سوژه و از خودبیگانگی‌اش منجر می‌شود هسته‌ی اصلی این نمایش است؛ منتها با این تفاوت که نویسنده شخصیت مسخ‌شده‌ی گره‌گورای سامسا را احیا می‌کند تا علت این مسخ‌شدگی را بیان کند. مسخ‌شدگیِ گره‌گوار این‌بار نه در فضای اپوخه‌ شده‌ی کافکایی که در بطن جامعه‌ای با سیاست‌های سوسیالیستی قرار می‌گیرد که هیچ‌چیز سرجای خودش نیست، وعده‌های گوناگون گرداگرد افراد را انباشته است و ایدئولوژی به‌عوض تمامی امور حکم می‌راند. گره‌گوار در این نمایش نیز مسخ می‌شود و تک‌تک حواسش را از دست می‌دهد؛ منتها مسخ‌شدگی آن نوعی بیماری است که برایش باید به روانشناس رجوع کرد. روان‌شناس در داستان بابایی و نمایش واحدی نقطه عطفی است که به واسطه‌ی آن می‌توان کل اثر را به طریق دیگر خواند.

شخصیت روان‌شناس در این نمایش نشان‌دهنده‌ رابطه‌ی غالبا معیوبی است که میان بیمار و پزشک وجود دارد. "آقا" یعنی همان روان‌شناسِ حزبِ نمایش واحدی به‌ راحتی می‌تواند جایش را با بیمار تعویض کند در حالی که آب از آب تکان نخورد. اما چگونه؟ گره‌گوار به روان‌شناس می‌گوید که حواسش دچار تغییر شده و این تغییرات با رفتن درباره‌ی نور و برگشتن آن برای مخاطب روشن می‌شود. اینجا جایی است که کارگردان سعی می‌کند تا با به‌ میان کشیدنِ پای ایدئولوژی معیوب‌ بودنِ تجربه‌ چپ در میدان عمل را نیز عیان کند. حزب وعده‌ی توزیع شیر غنی‌ شده را داده، اما آن‌چه به مردم داده می‌شود همه‌چیز است به‌غیر از شیر. گوار در تجربه‌ی بینایی خود شک می‌کند، روان‌شناس از او می‌خواهد که عینک سیاه به چشم بزند. حزب گفته است که سیاست‌های ضدخشونت را به‌کار می‌گیرد، اما آنچه در رسانه بازنمایی می‌کند درست عکس سیاستی است که اعلام داشته است. روان‌شناس از گوار می‌خواهد که گوش‌های خود را بپوشاند. آنچه حزب به کارگران دوازه ساعت کار می‌خوراند، ته‌مانده‌ی غذای دیگر کارگران است؛ همان زباله‌ای که باید دور ریخته شود. گره‌گوار به حس بویایی و چشایی خود مشکوک می‌شود، روان‌شناس نقطه‌ی دراماتیک نمایش واحدی باید در همین‌جا شکل بگیرد. جایی‌که گره‌گوار منزوی و سرخورده‌ی کافکایی در بستری اجتماعی ظهور می‌کند، سر خود را بالا گرفته و سعی می‌کند بر هیبت یک پیامبر اجتماعی تکیه بزند. گره‌گوار وجدان معذبِ دیگر کارگران می‌شود و از حقوق اولیه‌ی کار سخن می‌راند؛ منتها نه در فرمت شخصیت به‌تنگ‌آمده و شورش‌گر.

آن‌چه گره‌گوار نمایش واحدی بیان می‌کند تعدادی گزاره‌ی کلیشه‌ای است که می‌توانست در هر متن دیگری جای بگیرد. در عین‌حال، هنگامی که گزاره‌ی گره‌گوار نمایش واحدی را که در اولین برخورد خود با روان‌شناس نام را از جنسیت تهی می‌کند - او یک زن است - و می‌گوید که نام‌ها قرارداد و عاداتی هستند که به قانون بدل شده‌اند، در اشلی بزرگ‌تر قرار می‌دهیم و می‌بینیم که شخصیت‌های این نمایش نام و نشانی ندارند تا مخاطبان خود را به بستری اجتماعی ارجاع دهند، بیش‌تر به این مسئله پی می‌بریم که هدفِ غایی این نمایش بازنمایی کج‌وکولی یک نظام سیاسی است بی‌آنکه مرجع قابل اشاره‌ای به مخاطبان خود داده باشد. هرچند که تلاش‌های نویسنده برای بازنمایی گره‌گواری که "آگاهی برای خود" دارد، در مورد وضعیت طبقه‌ی خود آگاه است و علت از خودبیگانگی‌اش را می‌داند ارزنده است؛ مسخ‌شدگی این گره‌گوار سیمپتوم یا نشانه‌ی بیماری است که به‌عوض پوجی و نیست‌بودگی کافکایی بر وضعیت اجتماعی اخته‌‌ای تکیه می‌زند که چرخ‌دنده‌هایش تنها به‌ میانجی ایدئولوژی و گزافه‌گویی‌های مطلق می‌گردد و شاید از همین حیث باشد که برای مخاطبانی که این فضا را تجربه کرده‌اند اندکی آشنا به‌ نظر آید.

انتهای پیام

هاله میرمیری