سرویس تئاتر هنرآنلاین: "خانه.و.ا.ده" جدیدترین اثر محمد مساوات، حاصل تردید در واقعیاتی است که خیال کردهایم میشناسیم. هنگامی که خالق اثر به چنین باوری برسد، ناگزیر است دنیایی خلق کند که در عین آشنا بودن برای مخاطب، قوانین خاص خود را داشته باشد. همین امر سبب میشود که در نظر مخاطب همه چیز عجیب جلوه کند. انگار تماشاگر با جهانی روبرو میشود که در ظاهر برایش بیگانه نیست اما شخصیتها، رویداها و حتی گفتار نمایش با مختصات فکری شناخته شده او همسان نیست.
بدیهی است که هر اثر نمایشی قابل اعتنایی حاوی پیامی است خاص؛ به اعتبار دیگر دغدغهها و دیدگاههای خالق اثر از راه شبیهسازی و بازی پردازیِ جهانِ مورد نظر نمایش، به مخاطب عرضه میشود. در این میان، واقعیت هشداردهنده اینست که نمایشی که در تبلیغات زیادهروی کند در دستیابی به هدف خود توقیفی نخواهد یافت. زیرا برخلاف ادبیات نوشتاری که توسط افراد تک و تنها مورد استفاده قرار میگیرد، تئاتر تجربهای جمعی است و واکنشی که برمیانگیزد در ملاءعام روی میدهد. لذا پیام نمایش همواره با تظاهر پذیرش آن از سوی یک واحد اجتماعی، یعنی جمع تماشاگران همراه است. "خانه.و.ا.ده" پیامش را نه مستقیم و صریح، به عکس در پوششهای گوناگون بیان میکند. خانواده به عنوان نخستین اجتماعی که فرد در آن تعامل با دیگر افراد را تجربه میکند، بستری قرار میگیرد برای بیان سایر رخدادها. آنچه در "خانه. و.ا.ده" روی میدهد، به راحتی قابل تعمیم به اجتماعات بزرگتر بشری نیز هست. درست است که احترام به نظر دیگران، یا به عکس فردگرایی محض ویژگیهایی شخصیتی است که در خانواده شکل میگیرد اما در مقیاسهای بزرگتر میتواند مبنایی برای شکل دهی روحیه جمعی آدمها باشد و بسته به اینکه از چه منظری مورد بررسی قرار بگیرد میتواند اسامی متفاوتی به خود بگیرد.
گرچه نمایش در مقایسه با سایر هنرهای پندارآفرین - مانند نقاشی- از واقعیت بیشتری برخوردار است اما کارگردان نمایش - در مقام هدایتکننده گروه اجرایی- است که تصمیم میگیرد میزان تخیل و واقعیتی که برای شکلدهی به اثر - به عنوان یک محصول واحد- در نظر گرفته شود چقدر باشد. البته تماشاگر تمام قراردادها را از همان ابتدای نمایش درک و دریافت میکند و همین ویژگی منحصربفرد تئاتر است که سبب میشود سالن سیاه و خالی نمایش به عنوان قصری باشکوه از سوی تماشاگر پذیرفته شود. مساوات برای عینی کردن "تردید در واقعیت" از همین ویژگی منحصربفرد نمایش بهره برده است. به عنوان مثال، نبودن راکت در دست بازیگران هنگام بازی تنیس از سوی تماشاگر تئاتر به سهولت پذیرفته میشود و در واقع تماشاگر با افزودن خیالِ راکت و توپ، صحنه را برای خود کامل میکند اما کمی بعدتر در نمایش این فرض تماشاگر غلط از آب درمیآید. هنگامی که راکتی واقعی به صحنه آورده میشود و بیان میشود که بازی که بین بچههای خانواده در جریان بوده بازی واقعی نبوده است؛ بازی هنگامی معنای واقعیاش را پیدا میکند که اسباب مورد نیاز را داشته باشد. در واقع همراه با زیر سؤال بردن واقعیت در نمایش و همزمان با تردید آدم های نمایش، مخاطب هم در پذیرش قراردادهای نمایش دچار تردید میشود.
اگر به این گفته اسلین قایل باشیم که نمایشنامهنویسان معمولا به بخش مترقیتر و جسورتر جامعه تعلق دارند، ناگزیر تئاتر ابزاری برای بدعتهای اجتماعی و به این معنا نهادی برای براندازی نظم موجود خواهد شد. نظمی که به وسیله بازیگران نمایش، بنا نهاده میشود و بنا به عقیده یا سلیقه کارگردان حفظ یا ویران میشود. اصولا بازیگری در چنین نمایشهایی نیازمند صرف انرژی مضاعفی است، زیرا بازیگر درست مثل اجزای ریز و ظریف یک دستگاه پیچیده عمل میکند که گرچه ممکن است در ظاهر چندان مهم به نظر نیاید اما در حقیقت نبودن حتی یکی از این اجزا، کارکردِ کل مجموعه را تحت تأثیر قرار میدهد. آنچه در مورد بازیگران "خانه.و.ا.ده" بیش و پیش از هر چیز به چشم میآید، این است که تلاش همگی درخدمت انتقال مفهوم مورد نظر طراح و کارگردان به مخاطب است. نمایش دادن شخصیتهایی که در عین داشتن رفتار و گفتاری عجیب برای تماشاگر باورپذیر باشد، یکی از چالشهایی بوده که بازیگران "خانه.و.ا.ده" تا حد قابل قبولی از عهده انجام آن برآمدهاند. با توجه به اینکه کارگردان این نمایش ایفای نقش شخصیتهای زن نمایش را هم به عهده بازیگران مرد گذاشته، بازیگران از منظر "چالشهای در حین تمرین" به دو گروه تقسیم میشوند که موفقیت در هر گروه نیازمند کوشش ویژهای از سوی بازیگران بوده است. بازیگرانی که میبایست نقش زن را بازی کنند، در عین دقت به جزئیات گفتاری و حرکتی میبایست از قالب کلیشههای مرسوم خارج شده و با در نظر گرفتن سبک روایی نمایش روی مرز باریکی گام بردارند که اجرایشان را نه کاملا فانتزی نشان دهد و نه کاملا واقعگرا. خنداندن مخاطب با بازی در چنین نقشهایی کار چندان دشواری نیست، به عکس آنچه کوششی دو چندان میطلبد، نشان دادن شخصیت به گونهای است که پذیرش آن برای مخاطب نه از روی اجبار بلکه به واسطه ساختمان درستِ گفتاری و حرکتی بازیگر باشد. علی محمودی، احسان بهلولی و نیما نوریزاده با ارائه بازیهای قابل قبول، سه نسل متفاوت از زنهای "خانه.و.ا.ده" را به نمایش گذاشتهاند. سخت کوشی، جسارت و عدم خودنمایی از ویژگیهایی است که سبب شده هر سه نفر لحظات به یادماندنی را برای تماشاگر خلق کنند. از سوی دیگر بازیگران مردی که نقش مردهای "خانه.و.ا.ده" را بازی میکنند با خطرِ کمتر دیده شدن مواجهاند. بازیِ شخصیتهای زن توسط بازیگران مرد، تا حد زیادی تمرکز مخاطب را به سمت آنها جلب میکند و از همین رو بازیگران شخصیتهای مرد، برای رسیدن به تعادل مورد نیاز در نمایش میبایست تلاشی عظیم اما هدفدار از خود نشان میدادند. تعامل با بازیگران زن به گونهای که به پذیرش مخاطب کمک کند نیز از جمله کارهایی بوده که به نظر میرسد بازیگران "خانه.و.ا.ده" به خوبی از پس آن برآمدهاند.
در این میان "بانی پال شومون" با بازی در نقش پدربزرگ توانسته پیرمردی را تصویر کند که با وجود معایب شخصیتی که در نمایشنامه برایش درنظر گرفته شده، به خوبی مخاطب را با خود همراه میسازد. گریم بازیگران هم برای باورپذیر کردن نقش آنها بسیار مؤثر بوده است. طراحی صحنه اگرچه تنها شامل ابزار صحنه است و نوآوری چندانی ندارد اما مانند دیگر اجزای نمایش، در خدمتِ اثر قرار گرفته است و برای خلق فضای مورد نظر کارگردان بسنده به نظر میرسد.
نورتروپ فرای اظهار میدارد که در ابتدای هر نمایشی بدون استثنا میتوان مجموعه نظام اجتماعی موجود را مشاهده نمود که زیر سؤال برده میشود و در پایان یا به وسیلهای واژگون گردیده و یا مجددا، گرچه به شیوهای متفاوت، مستقر میگردد. تصمیم درباره استقرار یا واژگونی "خانه.و.ا.ده" به عهده مخاطب است. تماشاگران تئاتر چه بخواهند و چه نخواهند، ناگزیرند به تفسیر و تعبیری (که ممکن است با دیدگاه نویسنده یکسان یا کاملا با آن متفاوت باشد) دست یابند. ممکن است نویسنده، کارگردان و یا بازیگران کلیدهایی برای راهنمایی تماشاگران در اختیار ایشان بگذارند، اما باز هم تفسیر و تعبیر نهایی به خود آنها بستگی دارد. پایانبندی که مساوات برای "خانه.و.ا.د.ه" در نظر گرفته است، مخاطب را کاملا آزاد میگذارد که بدون هیچ تحمیل عقیدهای از سوی گروه اجرا کننده به برداشتی مستقل و شخصی دست یابد. گرچه استفاده از نمادها در طول نمایش ممکن است توافق گستردهی آرا را تحصیل نماید، اما این اشارات چنان با ظرافت بیان شدهاند که هرگز نمیتوان متصور شد که برداشت مخاطب، ناشی از ارادهی آزاد او نخواهد بود. روی هم رفته خانوادهای که مساوات به تماشاگر عرضه کرده به اندازه جهانی که منعکس میسازد انباشته از معانی چندگانه و تصاویر چندمنظر است و همین خود نشان دهنده استحکام و قوت نمایش است.
انتهای پیام/
مهتاب صفدری