سرویس تئاتر هنرآنلاین: "خانه تعطیل است" عنوان نمایشی است به نویسندگی امیر عالمی و کارگردانی شیما فرهمند که در تماشاخانه استاد مشایخی سرای کاووسیه در حال اجراست. نمایشنامه، روایتی غیرخطی دارد که چند مقطع گوناگون از زندگی یک زوج جوان را جدا از یکدیگر بازگو میکند؛ داستان از زمان آشنایی آنها -در یک کشور خارجی- آغاز میشود، با فاصلهای نه چندان زیاد به ازدواج و زندگی مشترک آنها میرسد و سپس مشکلات آغاز میشود. بیماری پدرِ مرد و همزمان با آن بارداری زن مشکلاتی را برایشان به وجود میآورد؛ فرزندشان درست پس از تولد میمیرد و رابطهشان به سردی میگراید و در نهایت نمایش با اعتراف تکاندهنده مرد به پایان میرسد.
مصائب زندگی دور از وطن، احساس عدم تعلق به مکان، مشکلات خانوادگی، قطع ریشهها و پیوندهای خانوادگی، عشق جنون آمیز و تردید موضوعاتی هستند که همه به نوعی در نمایشنامه مطرح شدهاند. اتفاقا مشکل اصلی نمایشنامه هم از همین تعدد مسئله ناشی میشود. هیچ یک از این مشکلات فرصت طرح و بیان مناسب و گسترده را نمییابند، زیرا اصولا نه زمان کافی به آنها داده میشود و نه از ابتدا تلاش نویسنده بر تمرکز روی یکی از اینها بوده است. همین است که همه داستانها عقیم میمانند، پس و پیشی ندارند و تنها در برههای مقطعی و تنها برحسب علاقه نویسنده - نه ضرورت نمایشنامه - پیش میآیند و قبل از اینکه به خوبی درک شوند و یا لااقل بارقههایی برای فهم چرایی آن مطرح شود، میگذرند. درست همین نکته سبب میشود که شخصیتهای نمایشنامه، بخصوص شخصیت مرد، دارای صفات غیرطبیعی و جنون آمیز فراوانی باشد. نکتهای که اتفاقا به هیچ روی نبایستی- چه در نمایشنامه و چه در اجرا- پیش میآمد. اگر قرار باشد درکی از اتفاقات و تصمیمات مرد- تا پیش از اقدام نهایی او در پایان نمایش- برای تماشاگر رخ دهد، تنها به واسطه همذات پنداری با شخصیت او و درک مشکلات و احساساتش است، اما این شخصیت از همان ابتدای نمایش با انجام کارهای غیرمعقول و نشان دادن علایم جنون تمام معادلات را برهم می¬زند و نه تنها تماشاگر نمیتواند با او همراه شود بلکه از همان ابتدا او را پس میزند و رفتار و کردارِ خود مرد را دلیل اصلی مشکلات پیش آمده قلمداد میکند و به هیچ روی تحت تأثیر شرایط سخت او قرار نمی¬گیرد. از قضا پایان - بر طبق فرض تکان دهنده- نمایش هم به شدت متأثر از این شخصیتپردازی میشود تا جایی که این اتفاق هولناک نه تنها برای تماشاگر شوکه کننده نمی¬شود بلکه خیلی ساده و طبیعی از آن میگذرد زیرا بر طبق آنچه از شخصیت مرد دیده است، انجام چنین عملی را از او بعید نمی¬داند. بازی محسن بهرامی هم در پدید آمدن چنین برداشتی از سوی مخاطب بیتأثیر نبوده است. شخصیت زن، ساختمانبندی معقولتری دارد؛ گرچه اصولا زندگی زن کمتر در نمایشنامه مورد کندوکاو قرار میگیرد و بیش از آنکه به گذشتهاش رجوع شود از حال و آیندهاش گفته میشود.
فرهمند برای اجرای این نمایشنامه، با آویزان کردن توری سفید صحنه را به دو بخش تقسیم کرده است. تقریبا تا اواخر نمایش، زن و مرد هرکدام در یک قسمت از صحنه حضور دارند و هرکدام روایتش را به تنهایی بیان می کند. گرچه دیدِ مخاطب کمی دچار اشکال میشود، اما به نظر می رسد که این پرده، تمهید مناسبی باشد برای نشان دادن تنهایی آدم های نمایش. میزانسنهای دو بازیگر کاملا در فرم اجرایی متفاوت هستند. زن که در نیمه راست صحنه- از دید تماشاگر- قرار گرفته بازی کاملا واقع گرایی ارائه میدهد. چه در بیان و چه در میزانسن و چه در حرکات بازیگر، همه چیز نشان از یک زندگی طبیعی دارد. به عکس در نیمه چپ صحنه، مرد از همان ابتدا شخصیتی را به تصویر میکشد که انگار تعادل روانی ندارد. بیانش، حرکاتش و حتی میزانسنهای طراحی شده برای او نه تنها او را شخصیتی جذاب - به عکس آنچه خودش در دیالوگهای نمایش میگوید- نشان نمیدهد بلکه از همان ابتدا تماشاگر را مطمئن میکند که انتخاب او برای او ازدواج توسط زن، قطعا زندگی او را از روال طبیعی خارج میکند و عواقب سختی برای او به همراه خواهد داشت.
گرچه از ابتدا میتوان دو فرضیه برای اجرای نمایش در نظر گرفت؛ یکی اینکه مرد را با توجه به عملی که در پایان نمایش انجام میدهد از همان ابتدا دیوانهای به تصویر کشید که کم کم به جنونش افزوده میشود. اما در این حالت چند قسمت از نمایش دچار آسیب جدی می شود. زمانی که مرد از گذشتهاش میگوید و خصوصا نخستین دیدارش با زن و اعتماد به نفسی که در این دیدار از خود نشان میدهد و شخصیت جذابی که قرار است داشته باشد و با همان یک برخورد زن را مجذوب خود کند، تحت تأثیر این نگرش روایی به کلی بی معنی و فاقد کارکرد می شود. و مهمتر از آن عمل تکاندهنده او در پایان نمایش، به عملی قابل پیش بینی بدل میشود که هیچ حیرتی را برنمیانگیزد و این درست نقطه مقابل چیزی است که نمایشنامه و گروه اجرایی خواستار آن بودهاند. زیرا تعجب و حیرت زن زمانی که از اقدام همسر خود آگاه میشود به قدری زیاد است که نشان می دهد انجام چنین کاری از سوی مرد را نه تنها عکسالعملی طبیعی نمیدانسته بلکه شناخت او را از این مرد به کلی زیر و رو می کند و تمام معادلات زندگیاش را تحت تأثیر قرار میدهد. پس فرضیه نشان دادن مردی که از همان ابتدای نمایش تعادل روانی ندارد، نه تنها به کلی غلط از آب درمیآید بلکه ساختار دراماتیک اثر را هم به هم میریزد و نیروی پیش برندگی را از داستان میگیرد. فرضیه دوم که به نظر میرسد مناسبتر میبوده، نشان دادن مردی است معقول که به تماشاچی این فرصت را میدهد که نه تنها با شخصیت زن همراه شود، انتخابش را تأیید کند، احساسات مرد را درک کند و حرفهایش را منطقی بداند، بلکه مجال کشف و شهود را هم در اختیار او قرار میدهد. تردید مرد را درک میکندو سعی میکند علتش را در مشکلات کودکی او جستجو کند و با آنچه در نمایشنامه هم بیان میشود تا حدی این فرصت به او داده میشود. و تنها در این حالت است که تماشاگر میتواند ویرانی یکی زندگی را ببیند و درک کند. اینجاست که پایان نمایش برایش تکان دهنده می¬شود و دچار همان بهتی میشود که شخصیت زن در پایان نمایش به آن گرفتار میشود. اما آنچه در صحنه دیده میشود درواقع ترکیبی است از هردو رویکرد اجرایی که در نتیجه آن تماشاگر از ابتدا دچار انفعال میشود، تمام فرصتهای کشف و شهود از او گرفته می شود و چارهای ندارد جز اینکه با بیتفاوتی کامل به تماشای سرنوشت به شدت قابل پیش بینی این دو آدم بنشیند.
"خانه تعطیل است" بیش و پیش از هر چیز از ضعف نمایشنامه و پس از آن از تحلیل نادرست رنج میبرد. کارگردانی در خیلی از موارد نشان از خلاقیت دارد، بازی بازیگر زن، در بسیاری از قسمتها خوب و پذیرفتنی است، در طراحی صحنه با وجود اندک وسایل صحنه، از المانهایی استفاده شده که ناشی از تأویل خلاقانه متن بوده است. اما انگار تنها در نیمی از صحنه درام جریان دارد و نیم دیگر به بیراهه رفته است. با این همه فرهمند چه در بازیگری و چه در کارگردانی جزئیات و ظرافتهایی به کار برده که با اندکی دقت بیشتر میتوانست بیش از آنچه درحال حاضر به چشم میآید، دیده شود.
انتهای پیام
مهتاب صفدری