سرویس تئاتر هنرآنلاین: نمایش "فرجام سفر طولانی طوبی" درباره قربانی شدن یک زن است که به قاعده مرسوم نخواسته طی طریق کند. او می‌خواهد از قید و بند بیرون باشد و نه اینکه بخواهد بدخواه خود و جامعه‌اش باشد. او انگار می‌خواهد مبارزه کند ولو این جلوه‌اش از زدن به علوفه‌های ارباب ظالم باشد.

علیرضا نادری یکی از نمایش‌نامه‌نویسان ماست که به قاعده‌ی درست رئالیسم را نمایان می‌کند و این رویکرد در تکنیک متاثر از برشت و تعزیه ایرانی است اما در محتوا و داستان و شخصیت‌پردازی امضای خود را دارد. شاید او هم بتواند با اصرار بر این راه ما را یک گام به جلو ببرد و مسیر مطرح ساختن تئاتر را باز کند و شاید این اتفاق افتاده باشد و ما در آستانه این اتفاق بزرگ باشیم.

نادری طوبا، یک زن ایرانی را جلوه‌گاه حقایقی بزرگ قرار می‌دهد اما ایراد کار اینجاست که به او دست و پای بیشتری نمی‌دهد و این امکان هست که او را به واسطه‌ی تحرکات خودش ببینیم تا این همه آدم به تلخی و کذب و ترحم ترسیمی ناروا از او داشته باشند. در حالی‌که طوبا پاک نهاد است و نترس و می‌تواند چون مبارزی در بطن جامعه احقاق حق نماید. اما الان این در حد حدس و گمانه به ما گوشزد می‌شود چراکه فکر مبارزه علیه خان و ارباب از اوست و گام اولیه از دایی احمد و حرکت غایی هم از عقیل است تا حق به حق‌دار رسانده شود. عقیل سر گوری با داس سر از تن ارباب جدا می‌کند تا خون طوبا به ناحق ریخته نشده باشد.

طوبا شبی به طویله ارباب زده تا علف ببرد برای بزهای گرسنه. او عروس خوانده‌ی عقیل چوپان ارباب است و حالا در چنگ این ظالم که مورد تجاوز واقع می‌شود. ارباب به ناچار و برای نگه داشتن آبرو دسیسه می‌کند. اول طوبا زن صمد می‌شود و بعد ذبیح و سال‌ها پول خرج می‌شود تا این حق السکوتی باشد برای عیان نشدن یک جنایت. به نظر می‌رسد طوبا هم اندازه‌ی کلارا در نمایش‌نامه‌ی "ملاقات بانوی سالخورده" اثر دورنمات امکان قدرقدرت شدن داشته باشد و متاسفانه نادری نخواسته بیش از این که درباره‌اش می‌شنویم به این زن پر و بال بدهد. حتی بهرام بیضایی در "افرا" نیز چنین زنی را پرداخته است اما در ایران انگار همه چیز به ناچار باید در لفافه پیچانده شود و دقیقا متوجه یک زن مقتدر نشویم که سنت شکن است و هنجارگریز.

شاید ضعف عمده نمایشنامه‌نویسی ما هم در همین است که خودسانسوری مانع از تجلی حقیقی اثر خواهد شد چراکه دورنمات به اقتدار تجاوز به کلارا تا سر حد فاحشگی‌اش را نمایان می‌کند و برعکس او می‌آید تا میلیادر شدنش را به رخ بکشاند برای اجرای عدالتی که از سر نداری بر او ظلم و جور را روا داشته‌اند. اما در اینجا طوبا فقط حضوری روایت‌گونه دارد تا بخواهد یا بتواند با حضور زنده‌اش این انتقام و عدالت‌خواهی را ممکن سازد.

محسن حسن‌زاده در اجرا موفق است چون توانسته هم در القای حس درست گام بردارد و هم فضاسازی دقیق داشته باشد و هم بازیگران را مطیع شرایط یک ده کند. لباس و گریم دقیقا بیانگر آدم‌های دهاتی است و حتی در نحوه‌ی بازی در اتکای به لهجه و حرکت نیز چنین رویکردی ملموس است.

حسن‌زاده حتی از سعید حسن‌لو خواسته در طراحی دکور زیاد بی‌ربط نباشد هرچند در نگاه اول این سطح شیب‌دار و دایره‌وار کاملا بی‌ربط می‌نماید چون فضا واقع‌گراست و این سطح بیانگر فرمی است که به شکل موجز از آن کل بیرون کشیده شده است. با آنکه اجرای نمایش‌های ایرانی- به ویژه تعزیه- در سکوی دایره‌وار اتفاق می‌افتد و این اجرا هم می‌توانست چنین نکته‌ای را یادآور شود اما شیب‌دار شدنش چندان سنخیتی با این ماجراجویی ندارد. بنابراین خلاقیتی در میان است که پس از مقدمه‌ی اجرا حقانیت خود را اثبات می‌کند. یعنی طراحی در خدمت اجراست و اجرا نیز به دنبال وضعیتی نو در بیان شکلی تازه از یک روایت نمایشی در گذشته است. این دایره سرنگون و واژگون می‌تواند تراژدی سقوط ارباب و قربانی شدن طوبا باشد.

در دایره یک دریچه است که می‌تواند در خانه عباس، پدر طوبا، باشد. می‌تواند قبر طوبا و ارباب و ننه‌جان باشد. می‌تواند در را تابوت طوبا کرد و آیین تشییع جنازه را برایش برگزار کرد. در طرفین دو صندوق است و جزء مایملک خانه پدری طوبا. نردبام‌هایی به دایره متصل است و می‌شود پشت بام خانه سکینه، مادر طوبا. اینجا می‌تواند حتی خانه ارباب و دایی‌ها (اکبر، اصغر و احمد) باشد. زیرش طویله و محل دزدی علوفه و تجاوز. حتی گورستان و محل برگزاری پرسه و سوگواری. این همه جا و اتفاق و شخصیت بر این دایره حضوری موثر دارد و چه ایجازی برای این همه گردهمایی نمایشی رخ داده است که همه به نفع اجراست. اما در آیین برگزاری تعزیه سکو همیشه محترم است و محل پاکان اما این قاعده در اینجا شکسته شده است چون هم می‌توانند پا بر سکو بگذارند. فرقی نمی‌کند متجاوز باشی یا تجاوز شونده. طوبا و ارباب امکان حضور بر این جلوه‌ی اتفاقات را دارند. شاید جهان معاصر از سیاه و سفید زمانه‌ی اسطوره فاصله گرفته باشد و انگار جهان امروز دچار رنگ خاکستری است و دیگر مطلقی برای سیاه و سفید شدن نباشد.

حسن‌زاده در اجرایش وام‌دار برشت و تعزیه است و این دلالتی آشکار بر شرقی و ایرانی شدن اجراست. حتی تعزیه در حاشیه اجرا هم قرار می‌گیرد تا آیین سوگواری متناسب با مراسم سوگواری طوبا برگزار شود. آمد و شدها و قرار گرفتن چیدمان موجز صحنه و میزانسن‌های شکل گرفته بر آن و جنبه‌ها موکد روایی متن، دلالتی بر متن و اجرای برشتی خواهد کرد. نتیجه آنکه باید ارتباطی عقلانی و منطقی با اجرا برقرار شود که این مساله به دلیل حضور و تاثیر تکنیک تعزیه تا حدی نفی می‌شود. مراسم نماز خواندن عباس و روایت بیچارگی طوبا بیانگر دردی جانکاه است که حس‌آمیزی بالا و موثری دارد. ما می‌گریم برای طوبا چنانچه در تعزیه هم برای امام حسین (ع) و یاران و اهل بیتش می‌گیریم. اما در شیوه برشت چنین خاستگاهی تعریف نشده است و در عین حال حسن‌زاده درست عمل کرده است.

شاید بتوان بر بازی محسن حسن‌زاده ایراد گرفت چراکه تصور می‌شود بهتر از اینها می‌شود نقش آق مسیح را بازی کرد. باید او وزنه‌ای سنگین باشد که رفته رفته سبک و سبک‌تر می‌شود تا عقیل بتواند انتقام خود، طوبا و دیگران را از این ستمگر بستاند. آق مسیح مقتدر و ظالم است و طوبا قربانی و تا مادامی که این ظلم افشا نشده است این سایه سنگین حاکم بر مردم آبادی است و از لحظه‌ی افشا شدنش در سینه احمد لال دیگر جنجالی خاموش از تهران و طوبا به آبادی زبانه می‌کشد. این شعله خاموش رفته رفته شعله‌ورتر می‌شود تا ظالم را بسوزاند و خاکسترش کند. حسن‌زاده به سبیل اتکا کرده و کمی هم چهره‌آرایی اما نفس یک ظالم را به صحنه نیاورده است. برای همین می‌شود یادآور شد که ظالم به قاعده ظلم نمایان است و نه چیزی دیگر. انتهای پیام/

رضا آشفته